વીવેકનીષ્ઠાથી જીવનવીકાસ

વીવેકનીષ્ઠાથી જીવનવીકાસ

લેખક : ગોવીન્દ મારુ ‘અભીવ્યક્તી

સંવાદ સંવર્ધક : રમેશ સવાણી

  પાત્ર પરીચય

  1. ગોવીન્દ : કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતો યુવક
  2. મમ્મી : ગોવીન્દની માતા
  3. ધનંજય, મયુર અને મીહીર : ગોવીન્દના મીત્રો, સહપાઠી
  4. મમ્મી : મીહીરની માતા
  5. પવન : મયુરના મોટા ભાઈ, ડૉક્ટર
  6. રુદ્ર દત્તજી : જ્યોતીષી

દૃશ્ય 1

(ચાર–પાંચ મીત્રો કૉલેજ જવા નીકળે છે)

ગોવીન્દ : મમ્મી! કૉલેજ જાવ છું.

મમ્મી : ઉભો રહે દીકરા. આ એક ચમચી દહીં ખાઈને જા.

ગોવીન્દ : દહીં ખાઈને, કેમ?

મમ્મી : કૉલેજનો પ્રથમ દીવસ છે. શુકન માટે.

ગોવીન્દ : મમ્મી! શુકન–અપશુકન એ બધી અન્ધશ્રદ્ધા છે!

મમ્મી : દીકરા એને શ્રદ્ધા કહેવાય. હું જ નહીં, લાખો લોકો એવું માને છે.

ગોવીન્દ : મમ્મી! લાખો લોકો માને છે, એટલે અન્ધશ્રદ્ધા– શ્રદ્ધા બની જતી નથી. શુકન–અપશુકનની વાત જ ખોટી. ગાય સામે મળે તો શુકન અને બીલાડી આડી ઉતરે તો અપશુકન? એક છીંક આવે તો અપશુકન અને બે છીંક આવે તો શુકન? મમ્મી આ બધું સ્વાર્થી લોકોએ ઉભું કરેલું ષડયન્ત્ર છે!

મમ્મી : જે હોય તે, દહીંમાં સાકર છે. મીઠું મોં કર્યા પછી જ જવું જોઈએ.

ગોવીન્દ : મમ્મી તારી લાગણી છે એટલે લાવ. બાકી શુકન–અપશુકનમાં હું માનતો નથી!

મમ્મી : દીકરા, તે મારી લાગણીની કદર કરી એ વીવેક કહેવાય. વીવેક તો બુદ્ધીશાળી લોકોનું ઘરેણું છે! (ગોવીન્દ મીઠું મોઢું કરે છે)

ધનંજય : ગોવીન્દ! જલદી કર. કૉલેજનો સમય થઈ ગયો છે.

મયુર : હા, ગોવીન્દ! જલદી આવ. બસનો પણ સમય થયો છે.

ગોવીન્દ : ચાલો, ચાલો. જલદી જઈએ.

ધનંજય : ગોવીન્દ! ઉભો રહે. બીલાડી આવે છે. અરે! બીલાડીએ આડી પડી!

મયુર : મારી મમ્મી કેહેતી હતી કે બીલાડી આડી ઉતરે તો અપશુકન થાય!

ગોવીન્દ : મયુર! બીલાડી કે ઉંદર સામે મળે કે આડા ઉતરે તો અશુભ ન થાય! જો સીંહ કે વાઘ સામા મળે તો જરુર અશુભ થાય!

ધનંજય : અરે ગોવીન્દ! બીચારી બીલાડી માટે જ આજ અશુભ દીવસ હશે! બીચારી ટ્રક નીચે કચડાઈ ગઈ!

ગોવીન્દ : એનો અર્થ એ થયો કે આપણને જોવાથી બીલાડીનો દીવસ અશુભ રહ્યો! (બધાં હસે છે) મીત્રો, શુભ અશુભની વાત જ ખોટી. શુભ ચોઘડીયું, અને અશુભ ચોઘડીયું! મને કહો, શુભ લગ્ન, અશુભ છુટાછેડામાં કેમ પરીણમે છે? કુંવારી કન્યા સામે મળે તો શુકન અને વીધવા બહેન સામે મળે તો અપશુકન? જમણી હથેળીમાં ખંજવાળ આવે તો ધનપ્રાપ્તી થાય, અને ડાબી હથેળીમાં ખંજવાળ આવે તો લક્ષ્મી જતી રહે? અમાસ અશુભ, અને પુનમ શુભ? તેરનો આંકડો અશુભ અને બાકીના આંકડા શુભ? કાળો રંગ અશુભ અને લાલ રંગ શુભ? મીત્રો, આ બધી અન્ધશ્રદ્ધા–વહેમ છે. એની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનીક કે તાર્કીક કારણો નથી. માનસીક ડરના કારણે લોકો આવી વાતો માને છે.

મયુર : દોસ્તો, આપણો મીત્ર મીહીર ઘણાં દીવસથી માંદો છે, એની ખબરઅન્તર પુછીએ!

ગોવીન્દ : કૉલેજ પુરી થયા પછી જઈશું!

દૃશ્ય 2

(ગોવીન્દ, ધનંજય અને મયુર, મીહીરના ઘેર પહોંચે છે)

ગોવીન્દ : દોસ્ત મીહીર! કેમ માંદો જ રહે છે? મયુરના મોટા ભાઈ પવનભાઈ  ડૉક્ટર છે. એ ખુબ જ સારા ડૉક્ટર છે. મીહીરને ડૉ. પવનભાઈની પાસે લઈ જઈએ!

મીહીરની મમ્મી : અરે ગોવીન્દ! કોઈ ડૉક્ટરથી સારું થાય તેમ નથી. કાળીયો ભુવો કહેતો હતો કે નડતર છે! અમે દાણા જોવડાવ્યા. મરઘો ચડાવ્યો. કદાચ સારું થઈ જાય!

ગોવીન્દ : અરે બા, તમે ભુવાના ચક્કરમાં ક્યાં ભેરવાયા? મીહીરને સારા ડૉક્ટર પાસે લઈ જવાની જરુર છે. ગમે તેવો સારો ભુવો પણ આમાં કઈ કરી શકે નહીં!

મીહીર : ગોવીન્દ! મને વીશ્વાસ છે કે કાળીયો ભુવો જ સારું કરશે. અમારા કુટુમ્બીજનો કાળીયા ભુવાની દવા લે છે!

મયુર : મીહીર! ગોવીન્દ સાચું કહે છે. ભુવો જ્યારે માંદો પડે છે ત્યારે તે ડૉક્ટરની દવા લે છે, અને આપણને ડૉક્ટર પાસે જવાની ના પાડે છે! આ તો છેતરપીડી છે!

ધનંજય : મીહીર, તારી અન્ધશ્રદ્ધાને કારણે તારી તબીયત બગાડી છે. સારું થતું નથી. આપણે ડૉ. પવન પાસે જઈએ. લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવીએ.

મીહીરની મમ્મી : દીકરાઓ! અમારી સ્થીતી સારી નથી. પારકાં કામ કરીને ઘર ચલાવું છું. ડૉક્ટર સાહેબની ફી અમને ન પોસાય. અમને કાળીયા ભુવાના આશરે જ છોડી દો.

ગોવીન્દ : બા, તમે ડૉક્ટરની ફીની ચીંતા ન કરો. અમારી સાથે ચાલો.

દૃશ્ય – 3

(ગોવીન્દ, ધનંજય અને મયુર­મીહીરને તેની મમ્મી સાથે ડૉક્ટર પાસે લઈ જાય છે)

મીહીર : ડૉક્ટર સાહેબ! પન્દર દીવસથી તાવ–ઉધરસ ખુબ જ છે.

ડૉક્ટર : મોડું થયું. વહેલાસર દવા લેવી જોઈએ.

ગોવીન્દ : ડૉક્ટર સાહેબ, મીહીર તો ભુવાની દવા લે છે. આ તો અમે સમજાવીને અહીં લાવ્યા છીએ.

ડૉક્ટર : સારું થયું. (મીહીરને તપાસીને) મીહીરને ટીબી થયો છે. તમે મોડા પડ્યા હોત તો મીહીરે જીવ ગુમાવવો પડત. નીયમીત દવા લેવાથી સારું થઈ જશે.

મીહીરની મમ્મી : ડૉક્ટર સાહેબ, તમે અમારી આંખ ખોલી નાખી. હવે ભુવા પાસે નહીં જઈએ.

દૃશ્ય – 4

ધનંજય : (છાપામાં જોઈને) મીત્રો! 151% ગેરંટી! રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીનો દાવો છે. નડતા ગ્રહો ફેરવી નાખે છે. નડતર દુર કરે છે. ધારેલી વ્યક્તી સાથે મીલન કરાવે છે. ઈચ્છા થાય તે હાજર કરાવે છે. ઈચ્છીત ફળ ન મળે તો પૈસા પાછા!

મયુર : રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પોતે જ પોતાનું ભાગ્ય કેમ પલટી નાખતા નથી? તેને છાપામાં જાહેરખબર કેમ આપવી પડે છે? જાહેખબર વીના એને ગ્રાહકો મળી જાય, તેવી વ્યવસ્થા કેમ કરતા નથી?

ધનંજય : રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પાસે ગ્રહોને તાબે કરવાની વીદ્યા છે કે નહીં, એની ચકાસણી કરવી જોઈએ!

ગોવીન્દ : ગ્રહોનું તુત છે. ગ્રહો ન નડે. રુદ્રદત્ત જેવા જ્યોતીષી જરુર નડે!

મયુર : ગોવીન્દ! મારી ઈચ્છા છે કે એક વખત રુદ્રદત્તને મળીએ. મારું મન વાંચવામાં લાગતું નથી. છોકરીના વીચાર આવ્યા કરે છે. બધું રંગીરંગીન  દેખાય છે!

ગોવીન્દ : મહેશ, તારી ઉમ્મર એવી છે કે તને બધું રોમેન્ટીક લાગે!

ધનંજય : ચાલો દોસ્તો, રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીની ચકાસણી કરીએ.

દૃશ્ય – 5

(દેરક મીત્રો રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પાસે જાય છે)

ગોવીન્દ : પાય લાગુ રુદ્રદત્તજી! કૃપા કરો. અમને શું નડે છે તે કહો. નડતર દુર કરો.

ધનંજય : રુદ્રદત્તજી! મારે નોકરી અને છોકરીની જરુર છે! મહેનત કરવા છતાં બેમાંથી કોઈનો ભેટો થતો નથી! ચીંતા થયા કરે છે. હું કાયમ બેકાર જ રહીશ? વાંઢો જ રહીશ?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : (ધનંજયનો હાથ જોઈને) બેટા! તેરા ભવીષ્ય બહુત અચ્છા હૈ. અચ્છી નોકરી મીલેગી. લેકીન શાદી કા યોગ નહીં હૈ!

ધનંજય : શાદી ન થાય તો શું કામનું? કોના માટે નોકરી કરું?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ચીંતા મત કર. શાદી હો સકતી હૈ. વીધી કરની પડેગી. દસ હજાર કા ખર્ચ હોગા!

ધનંજય : રુદ્રદત્તજી, તમે જ કહ્યું કે મને સારી નોકરી મળશે. ત્યારે પૈસા આપીશ. વીધી અત્યારે જ શરુ કરો.

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા, બીના પૈસા વીધી શુરુ નહીં હો સકતી! વીધી કી અસર નહીં હોગી!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી, મારી હસ્તરેખા જોઈને કહો કે–

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા, તુમ્હારા નામ ક્યા હૈ?

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! તમે જ્યોતીષી છો. જોશ જુઓ છો. ભવીષ્ય જુઓ છો. શું નડે છે તે જુઓ છો. મારું નામ શું છે, એની તો તમને ખબર જ હોયને?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા! તુમ્હારા નામ જાનને કે લીએ મુઝે વીધી કરની પડેગી. વીધી કે લીએ ચાર્જ હોતા હૈ.

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! વીધીની જરુર નથી. મારું નામ ગોવીન્દ છે.

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા ગોવીન્દ! તુમ્હારા ગુરુ તુઝે પરેશાન કર રહા હૈ, ઔર શુક્ર તો તેરે ઉપર હી બૈઠા હુઆ હૈ!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! મારું શું થશે?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ગોવીન્દ! ચીંતા મત કર. તુજે દસ હજાર કી વીધી કરની પડેગી. ફીર દેખ, ગુરુ ઔર શુક્ર તેરી સેવા કરેંગે!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! મારો મીત્ર મીહીર બીમાર છે. સારું થતું નથી. ડૉક્ટર કહે છે કે ટીબી છે!

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ગોવીન્દ! મીહીર કો શની ધોખા દે રહા હૈ. વીધી કરની પડેગી!

(એ સમયે, રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીના ઘરમાંથી ડૉ. પવન બહાર નીકળે છે)

ડૉક્ટર : રુદ્રદત્તજી! તમારી પત્નીને ન્યુમોનીયા થયો છે. મેં દવા લખી આપી છે. સમયસર લેવાની છે. હું નર્સને મોકલું છું તે ઈંજેક્શન આપી જશે. બે દીવસમાં સારું થઈ જશે!

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ડૉક્ટર સાહબ! આભાર.

(ડૉક્ટર જાય છે. સૌ રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીને તાકી રહે છે)

ગોવીન્દ : દોસ્તો! આ રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી લોકોના જોશ જુએ છે. નડતા ગ્રહો દુર કરે છે. અને પોતાની પત્નીની સારવાર ડૉક્ટર પાસે કરાવે છે! આ જ્યોતીષી પોતાની સ્થીતી જ સુધારી શકતા નથી, અને લોકોની સ્થીતી સુધારવા માટે વીધી કરે છે! જ્યોતીષી પોતે પોતાને ઉપયોગી થઈ શકતો નથી, અને બીજાના નડતર દુર કરવાની ડંફાસ મારે છે! જ્યાં અન્ધશ્રદ્ધા હોય ત્યાં બાવા, બાપુઓ, શાસ્ત્રીઓ, શ્રીશ્રીઓ, પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરુપો, ભુવાઓ, મુંજાવરો, મૌલવીઓ, પાદરીઓ લોકોને ઠગતા રહેશે. મીત્રો! આપણી બંધરણીય ફરજ છે કે આપણે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ અને વૈજ્ઞાનીક મીજાજ કેળવીએ. અન્ધશ્રદ્ધાથી મુશ્કેલીઓ દુર ન થાય, ઉલટાની વધે. વીવેકનીષ્ઠાથી જ જીવનવીકાસ થાય. જીવનમાં સારું કે ખરાબ જે થાય તેનો આધાર ગ્રહો ઉપર નથી, આપણા વીચારો અને કાર્યો ઉપર હોય છે. જેવું વીચારીએ તેવા થઈએ અને જેવું કરીએ તેવું પામીએ. અન્ધશ્રદ્ધાવાળા વીચારો અને કાર્યો જ મુશ્કેલી સર્જે છે, દુ:ખ આપે છે. વીવેકી અને બુદ્ધીનીષ્ઠ વીચારો અને કાર્યો સુખ અને આનન્દ તરફ લઈ જાય છે.

સમાપ્ત

લેખક : ગોવીન્દ મારુ ‘અભીવ્યક્તી

સંવાદ સંવર્ધક : રમેશ સવાણી

લેખકસમ્પર્ક : 

ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ કો. ઓ. હાઉસીંગ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પ્રથમ ગેટ સામે, પોસ્ટ : એરુ એગ્રીકલ્ચર કોલેજ – 396 450. વીજલપોર. જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 મેઈલ : govindmaru@gmail.com

સંવાદ સંવર્ધકસમ્પર્ક :

રમેશ સવાણી, e.Mail: rjsavani@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 16–03–2018

Advertisements

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

        –દીનેશ પાંચાલ

આપણા બહુધા ઉત્‍સવોમાં કર્મકાંડોની બોલબાલા પ્રવર્તે છે. ધર્મના મુળ ચહેરા પર માણસે મનસ્‍વીપણે એટલાં ચીતરામણો કર્યાં છે કે ધર્મનો મુળ ચહેરો ખેતરના ચાડીયા જેવો થઈ ગયો છે. કહેવાતા ધર્મરક્ષકોને ધર્મમાં પ્રવેશેલી વીકૃત્તીઓની કશી ચીંતા નથી. આપણને રામમન્દીર બાંધવાની જેટલી તત્‍પરતા છે તેટલી ધર્મમાં પેઠેલા સડાને દુર કરવાની નથી. દીન પ્રતીદીન વીકૃત બન્‍યે જતાં ગણેશોત્‍સવ પર આજપર્યન્ત કોઈ ધર્મગુરુએ એક હરફ ઉચ્‍ચાર્યો નથી. નવસારીમાં જાહેરમાર્ગો પર વાંસના બાંબુ આડા બાંધી ટ્રાફીકને અવરોધી જાહેર માર્ગો પર કથા કે યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. આવું દરેક શહેરોમાં થાય છે. કુમ્ભમેળો હોય, રથયાત્રા હોય કે હજયાત્રા, એક જ દીવસે એક જ સ્‍થળે લાખો માણસો તીડના ટોળાની જેમ ઉમટી પડે છે ત્‍યારે માનવ મહેરામણનું સુપેરે સંચાલન થઈ શકતું નથી.

આ સીધી સાદી વાત મુલ્લા, મૌલવી, પંડીતો કે ધર્મગુરુઓને ન સમજાય એવું નથી; પરન્તુ વીશાળ જનસમુદાયની સલામતીના પરીપ્રેક્ષ્યમાં તેઓ કર્મકાંડોમાં કોઈ સુધારો કરતાં નથી, કોઈ ફતવો બહાર પાડતા નથી. પ્રતીવર્ષ ભુતકાળની જ ભુલો, ખામીઓ કે ઉણપોનું પુનરાવર્તન થાય છે. સાંકડા ધર્મસ્‍થળો પર કીડીયારું માણસો જમા થાય છે અને ધક્કામુક્કીમાં કચડાઈ મરે છે. મરનારના સગાઓ વળી એવું આશ્વાસન લે છે. ‘ભગવાનના દર્શન કરવા જતાં મર્યો એટલે સીધો સ્‍વર્ગમાં ગયો!’ આ ધર્મપ્રધાન દેશમાં સ્‍વર્ગની આવી ડાયરેક્‍ટ એક્ષપ્રેસ ગાડીઓ ઘણી છે, જે માણસને સીધો ઉપર પહોંચાડી દે છે.

ધાર્મીકોના આવા વીકૃત મનોવ્‍યાપારથી વ્‍યથીત રહેતા રૅશનાલીસ્‍ટોની સ્‍થીતી સહદેવ જોશી જેવી થાય છે. સહદેવને ભવીષ્‍યમાં આવનારી આપત્તીઓની જાણ થઈ જતી હતી; પરન્તુ એને પુછવામાં ના આવે ત્‍યાં સુધી એ કોઈને જણાવી શકતો નહોતો. લાક્ષાગૃહમાં આગ લાગવાથી પાંડવોનો જીવ જોખમમાં આવી પડયો ત્‍યારે સહદેવ જાણતો હતો કે એ લાક્ષાગૃહમાં એક ભોંયરુ છે; પણ એ જણાવી ના શક્‍યો. મોડા મોડા યુધીષ્‍ઠીરને સહદેવની એ શક્‍તીનો ખ્‍યાલ આવતાં તેમણે સહદેવને પુછ્યું અને સૌનો જીવ બચી ગયો.

અન્ધશ્રદ્ધાથી ભડભડ બળતા જીવનના લાક્ષાગૃહમાંથી બહાર નીકળવા માટે રૅશનાલીઝમની વીદ્યા ઉપયોગી થઈ શકે છે; પરન્તુ ધાર્મીકો લાક્ષાગૃહમાં બળી મરવા કૃતનીશ્ચયી છે. તેઓ રૅશનાલીસ્‍ટોની કોઈ વાત કાને ધરવા તૈયાર નથી. તેમની સતત એ ફરીયાદ રહી છે કે રૅશનાલીસ્‍ટો ધર્મદ્રોહી છે. તેઓ ભારતની ઉજ્જવળ ધર્મ સંસ્‍કૃતીને બદનામ કરી રહ્યા છે.

આસ્‍તીક્‍તા નાસ્‍તીક્‍તાનો મુદ્દો હર યુગમાં વીવાદાસ્‍પદ રહ્યો છે; પરન્તુ એ સીવાયના અન્‍ય મુદ્દાઓ પર વીચારતાં એવું લાગ્‍યા વીના નથી રહેતું કે મનુષ્‍ય જીવનની પ્રત્‍યેક એવી બાબતો જે વીશાળ જનસમુદાયને કષ્ટરુપ નીવડતી હોય તે અંગે માણસે બૌદ્ધીક વલણ અપનાવવું જોઈએ. ખોટા રીતરીવાજો, નીરર્થક કર્મકાંડો, ખોટી જીવનરીતી કે અન્ધશ્રદ્ધાઓ ભારતમાંજ નહીં અમેરીકામાં ય પ્રવર્તતી હોય તો તેનો વીરોધ થવો ઘટે. બલકે કોઈ ઉત્‍સવ, રીત રીવાજ કે ધાર્મીક પ્રસંગ વીશાળ જનસમુદાયની સુખાકારી જળવાઈ રહે એ રીતે ન ઉજવાતા હોય તો તેનો સૌથી પહેલો વીરોધ ધર્મગુરુઓએ જ કરવો જોઈએ.

કૃષ્‍ણે માખણ ચોર્યું, મટકી ફોડી એ કૃષ્‍ણનાં બાલસહજ પરાક્રમો હતાં. પુખ્‍ત થયા બાદ કૃષ્‍ણે કદી એવું કર્યું નહોતું. કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ કૃષ્‍ણના એવા બાળ સ્‍વરુપનો કેવળ માનસીક આનન્દ માણીને અટકી જવું જોઈએ. સમગ્ર માનવ જાતનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવી ઘણી વાતો કૃષ્‍ણે ઉપદેશી છે, પરન્તુ તે બધું છોડી કૃષ્‍ણ ભક્‍તો મટકી ફોડવા જેવાં ક્ષુલ્લક, સગવડીયા, કર્મકાંડને વળગી રહ્યાં છે. ઑફીસમાં ટેબલ નીચેથી કટકી લેતો કર્મચારી ય મટકી ફોડી કૃષ્‍ણભક્‍ત હોવાનો દાવો કરે છે. મટકી ફોડવાને બદલે કટકી ન લેવાની પ્રતીજ્ઞા લેવામાં આવે તો કૃષ્‍ણનેય અધીક આનન્દ થઈ શકે.

ગત જન્‍માષ્ટમીના દીને મટકી ફોડવાની બાબતે એક ગામમાં ઝઘડો થયો. યુવાનોનાં માથાં ફુટી ગયા. કહે છે દર વર્ષે મટકી ફોડવાને મામલે ત્‍યાં ઝઘડો થાય છે. છતાં ગામ લોકોએ મટકી ફોડવાને નામે માથા ફોડવાનો ઉપક્રમ ચાલુ રાખ્‍યો છે. ઉત્‍સવોના ઉદ્દેશ્‍યો કલ્‍યાણકારી હોવા ઘટે. બચુભાઈ કહે છે- ‘સદીઓ પુર્વે માણસ ટયુબલાઈટને બદલે ફાનસ સળગાવતો. કૃષ્‍ણએ પણ કોડીયાના પ્રકાશે વાંચી મેટ્રીકની પરીક્ષા આપવી પડી હશે. દીવાળી ટાણે બાળ કનૈયાએ ફુલઝર કે તનકતારા નહોતા સળગાવ્‍યા. સમય સાથે બધું બદલાયું. હવે માણસે પણ બદલાવું રહ્યું!’

કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ ગુજરાતમાં લાખો મટકી નાહક ફોડી નાખવાને બદલે ગરીબોને વહેંચી દેવી જોઈએ. તેમ થશે તો એ મટકીફોડને અબૌદ્ધીકતાના લાંછનમાંથી બચાવી શકાશે. પરન્તુ જ્‍યાં સુધી ધર્મગુરુઓ એનો વીરોધ ના કરે ત્‍યાં સુધી સુધારો થઈ શકશે નહીં. બાવીસમી સદીમાં પણ મટકી અને કટકી સલામત રહેશે. કૃષ્‍ણએ સમગ્ર માનવ સંસ્‍કૃતીનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવો કર્મનો સુન્દર જીવનમન્ત્ર આપ્‍યો છે. પશ્ચીમના લોકોએ કર્મમન્ત્રને અપનાવી ચન્દ્ર અને મંગળ પર પહોંચી ગયા. આપણે રાશી, ભવીષ્‍ય, રાહુ, શની મંગળ અને ચોઘડીયાના ચક્કરમાં અટવાઈ પડયા. કેટલાંક તો વળી સવારે દોઢ કલાક ગીતા વાંચે અને ખીસ્‍સામાંય ગીતાની નાની પોકેટ એડીશન રાખે. બસમાં, ગાડીમાં, જ્‍યાં સમય મળે ત્‍યાં એકાદ બે શ્‍લોક વાંચી લે; પણ જીવનમાં અનીતી આચરવાની એક પણ તક ચુકતા નથી. તેઓ ઑફીસોમાંય કામચોરી કરવા ટેવાયેલાં હોય છે.

ઑફીસના એક પટાવાળાભાઈએ ફરીયાદ કરી– ‘હું જેની પાસેથી માછલી ખરીદું છું તે બહેન મને પહેલા ‘જયયોગેશ્વર’ કહે છે; પણ તેના ત્રાજવામાં ધડો એવો રાખે છે, ગ્રાહકોને ત્રણસો ગ્રામ જેટલું વજન ઓછું મળે છે. પ્રત્‍યેક ધર્મના અનુયાયીઓમાં વાણી અને વ્‍યવહાર વચ્‍ચે કીલોએ ત્રણસો ગ્રામ જેટલું છેટું પડી જાય છે. કોઈ પણ ધર્મ માણસના મનના ત્રાજવાનો ધડો ઠીક ન કરી શકતો હોય તો એ ધર્મની અધુરપ લેખાય.

હું એક બહેનને ઓળખું છું જે રામ નામના મન્ત્ર લખવાની ચોપડી ઓફીસમાં લઈ આવે છે અને રોજ ચાલુ ઑફીસે રામનામ લખે છે. પણ કોઈ ગ્રાહક કામ કરી આપવા વીનન્તી કરે તો તેને  પાંચ દીવસ પછી બોલાવે છે. એ બહેનને ચાલુ ઑફીસે મન્ત્ર લખવાનો સમય મળે છે–  કામ કરવાનો નહીં! આપણે પ્રમાણીક્‍તા, પરીશ્રમ, અને બુદ્ધીગમ્‍ય જીવનવ્‍યવહારને બદલે દેવી દેવતાઓના શ્‍લોક લેખનની મીથ્‍યા લખાપટ્ટીમાં અટવાઈ ગયા. વર્ષોવર્ષ કૃષ્‍ણના માથાનો મુકુટ અને પીળું પીતામ્બર બદલાતા રહ્યાં. કૃષ્‍ણને નીત નવા જરકસીજામા પહેરાવતા રહ્યા; પણ આપણા જર્જરીત વીચારોના વાઘા એના એ જ રહ્યાં!

ધર્મમાં શ્રદ્ધા અને ભક્‍તીની સાથોસાથ થોડાંક જીવનવીષયક, બૌદ્ધીક પરીવર્તનો  જરુરી છે. આજે કોઈ ધર્મગુરુ નેત્રદાન, કીડનીદાન, કે રક્‍તદાન કરવાની માનવઉપયોગી વાતો પ્રચારતો નથી. કોઈ ધર્મગુરુ મન્દીરને બદલે હૉસ્‍પીટલો કે શાળા કૉલેજો બાંધવાની હીમાયત કરતો નથી. સંસારની મોહમાયા ત્‍યજી આઠે પહોર ભગવાનની ભક્‍તી કરવાની એક જ રેકર્ડ તેઓ વગાડતા રહે છે. તેઓ કદી એવું કહેતાં નથી કે સારા વીચારો, સારા કર્મો અને સારી સોબત કરશો તો ઈશ્વરની ભક્‍તી વીનાય આ સંસારનો દરીયો સુખરુપ તરી જશો. બચુભાઈ કહે છે– ‘મેં આજપર્યંત એક પણ એવો ધર્મગુરુ જોયો નથી, જેણે લાખોની પ્રચંડ જનમેદની વચ્‍ચે હીમ્મતભેર કહ્યું હોય– જીન્દગીભર રામનામના મંજીરા, વગાડતા રહેશો તો ય કશો શુક્કરવાર નહીં વળે! બુદ્ધીને કામે લગાડો અને સખત પરીશ્રમ કરો. માણસ થયા છો તો માણસને સુખી કરવા બનતું બધું કરી છુટો. મોક્ષપ્રાપ્‍તી માટે ધર્મને નામે અનુત્‍પાદક ઉધામા કરવાને બદલે સારા, જનઉપયોગી કામ કરશો તો ધરતી પર જ સ્‍વર્ગ સ્‍થાપી શકાશે!

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com  પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 26મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 89થી 91 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 12/03/2018

વેવીશાળ ગોઠવાઈ જશે!

વેવીશાળ ગોઠવાઈ જશે!

– રમેશ સવાણી

“પીરબાપુ! હું ફીરોઝ, મોટી અપેક્ષા સાથે તમારી પાસે આવ્યો છું. તમે મશહુર તાંત્રીક છો. ગુપ્તધનના મહાન જાણકાર છો. ગુપ્તરોગ મટાડો છો. લવપ્રોબ્લેમના નીષ્ણાત છો. ત્રીકાળ જ્ઞાની છો! એકના ડબલ કરો છો! સન્તાન પ્રાપ્તી, શત્રુનાશ, ઘરકંકાસ, પ્રેમમીલન, છુટાછેડા, એક તરફી પ્રેમ, સાસુ–વહુનો ત્રાસ, નોકરી ધન્ધો, તુટેલા સમ્બન્ધો સાંધવા, કોર્ટ–કચેરીના કામ, મેલી વસ્તુ, વાસ્તુદોષ, ઈચ્છાપ્રાપ્તી, નવગ્રહશાંતી, સૌતનમુક્તી, નડતર, ગ્રીનકાર્ડપ્રાપ્તી વગેરેમાં તમારી સુવાસ ચારે બાજુ ફેલાયેલી છે!”

“ફીરોઝભાઈ! તમારી અપેક્ષા જણાવો!”

“બાપુ! તમે આખી દુનીયાના કામ કરો છો, મારું કામ તમારાથી થશે?”

“બોલો! શું કામ છે? મારાથી પહેલાં કામ કોઈ કરી આપે તો એને રુપીયા પચ્ચીસ હજારનું ઈનામ આપવાની જાહેરાત દસ વર્ષ પહેલાં મેં કરી હતી! હજુ સુધી આ ઈનામ કોઈ મેળવી શક્યું નથી!”

“પીરબાપુ! હું અસંખ્ય ભગત, ભુવા, તાંત્રીક, જોષી, બાવા, સાધુ, યોગી, સ્વામી પાસે ગયો પણ મારું કામ થયું નહીં. છેવટે તમારી સુવાસ મને અહીં ખેંચી લાવી છે. મારી સાથે મારી દીકરી મુમતાઝ છે. એની ઉમ્મર છત્રીસ વર્ષની થઈ. હજુ સુધી વેવીશાળ ગોઠવાતું નથી! ચાર વખત વેવીશાળનું નક્કી થયું, બધી તૈયારી થઈ ગઈ હોય અને છેલ્લે વેવીશાળ બન્ધ રહે! સમાજમાં હું મારું મોઢું બતાવી શક્તો નથી!”

“ચીંતા ન કરો. વેવીશાળ ગોઠવાઈ જશે! આવતા રવીવારે આવો!”

સુરતથી સત્તર કીલોમીટર દુર, સચીન કનસાડ હાઉસીંગ બોર્ડ, કનકપુર ખાતે મોહસીન આમદભાઈ પીરબાપુના નામે પ્રખ્યાત હતા. એમની ઉમ્મર ચાલીસની હતી. આજુબાજુના ગામડાના લોકો પોતાની સમસ્યાનો ઈલાજ કરાવવા પીરબાપુ પાસે આવતા હતા. ડીસા, દ્વારકા, જબલપુર, જયપુર, નાસીકથી લોકો પીરબાપુના આશીર્વાદ લેવા આવતા. મુમ્બઈથી ફીલ્મ કલાકારો, ટીવી કલાકારો પીરબાપુની દુઆ માટે આવતા! પીરબાપુ ગુરુવાર અને રવીવારે સવારના અગીયારથી સાંજના ચાર વચ્ચે જ મળતા. આ નીયન્ત્રણના કારણે સો શ્રદ્ધાળુઓમાંથી માત્ર ચાલીસ લોકો પીરબાપુને મળી શક્તા, બાકીના પાછા જતા. કેટલાક શ્રદ્ધાળુઓ છ–સાત વખત આવે તો પણ પીરબાપુને મળી શક્તા ન હતા. પીરબાપુને મળવું, તેને લોકો મોટો ચમત્કાર ગણતા હતા! પીરબાપુને ત્યાં હીન્દુ, મુસ્લીમ, પારસી, ખ્રીસ્તી સૌ આવતા. સેક્યુલર વાતાવરણ જોવા મળતું!

તારીખ 06 સપ્ટેમ્બર, 1998. રવીવાર. સવારના અગીયાર વાગ્યે ફીરોઝભાઈ, દીકરી મુમતાઝને લઈને પીરબાપુ પાસે પહોંચ્યા, કહ્યું : “પીરબાપુ! તમારા આશરે આવ્યા છીએ. દુઆ કરો!”

પીરબાપુએ પોતાના ગળામાં લટકતી રંગીન માળાઓને ગોઠવી. માથાના લાંબા વાળને છુટ્ટા મુક્યા. લાંબી દાઢીમાં આંગળીઓ ફેરવી. મોરપીંછની સાવરણી હાથમાં લઈને મુમતાઝની પીઠ ઉપર ફેરવી અને કહ્યું : “ફીરોઝભાઈ, મુમતાઝને મંગળ નડે છે!”

“પીરબાપુ! મંગળ તો હીન્દુને નડે, મુસ્લીમોને પણ નડે?”

“મંગળ મનુષ્યમાત્રને નડે! વીધી કરવી પડશે. રાત્રે દસ વાગ્યે, મુમતાઝે એક જ વસ્ત્ર પહેરીને સ્નાન કરવું પડશે. ભીંજાયેલી હાલતમાં એક કલાક સુધી વીધીમાં બેસવું પડશે. આ વીધી એકાંતમાં જ થઈ શકે. બોલો, મુમતાઝ તૈયાર છે?”

“પીરબાપુ! મંગળ અને સ્નાનને શું સમ્બન્ધ છે? મને કંઈ સમજાતું નથી!”

“ફીરોઝભાઈ! અગોચર વીશ્વની એ તો ખાસીયત છે! તેમાં સમજવાનું ન હોય, માની લેવાનું હોય! મુમતાઝે પાંચ રવીવાર સુધી એકાંત વીધીમાં બેસવું પડશે! તો જ મંગળની દૃષ્ટી હળવી થશે!”

“પીરબાપુ! મુમતાઝ તૈયાર નહીં થાય, તેને સમજાવવામાં બે અઠવાડીયા જતા રહેશે. જો નહીં માને તો મારીઝુડીને એને તૈયાર કરીશ! પીરબાપુ! ત્રણ મહીનાથી મને રાતે ઉન્ઘ આવતી નથી. બીહામણા સ્વપ્ના આવે છે. દવાખાના ફર્યો પણ સારું ન થયું. તમે ઈલાજ કરી આપો!”

“ફીરોઝભાઈ, મોટી ઉમ્મરની દીકરી ઘરમાં બેઠી હોય તો કયા પીતાને ઉન્ઘ આવે?”

પીરબાપુએ બાજુમાં પડેલી “રુહાની તોહફે” નામની ચોપડીમાં જોયું. બાજુમાં એક કાગળ હતો, તેના ચાર ટુકડા કર્યા અને દરેક ટુકડામાં કંઈક લખ્યું. ચારેય ટુકડાઓને દીવા પાસે થોડીવાર રાખ્યા, પછી કહ્યું : “ફીરોઝભાઈ, એક ચીઠ્ઠી તમારા ઘરની બાજુમાં ઝાડ હોય ત્યાં બાંધજો. એક ઘરના બારણે બાંધજો. એક ચીઠ્ઠીને તાવીજમાં મુકી ડાબા બાવડે બાંધજો. જ્યારે એક ચીઠ્ઠી ઓશીકા નીચે મુકી દેજો. તમે ઘસઘસાટ ઉન્ઘી શકશો!”

“પીરબાપુ! ચીઠ્ઠીઓ મુકવાથી ઘસઘસાટ ઉન્ઘ આવે તો મુમતાઝનું વેવીશાળ ચીઠ્ઠીઓ મુકવાથી કેમ ન થાય? પીરબાપુ! મને સમજાવો!”

“ફીરોઝભાઈ, આપણે ઈચ્છીએ તેવું ન થાય! ખુદાએ વીચારીને બધું ગોઠવ્યું છે. મનમાં વીચારીએ તે બધું હાજર થઈ જતું હોય તો માણસ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય! માની લો કે તમે રસોડામાં છો અને તમારા મનમાં હાથીનો વીચાર આવી જાય તો તમારા રસોડામાં હાથી પ્રગટે! તમે શું કરો? સમજાય છે?”

“પીરબાપુ! તમારી આ મેલીવીદ્યા સમજાતી નથી, એટલે તો અમે તમારી પાસે આવ્યા છીએ!”

“ફીરોઝભાઈ, ત્રીકાળજ્ઞાની જ લોકોના દુઃખ દુર કરી શકે!”

પીરબાપુ! તમે ત્રીકાળજ્ઞાની નથી. અજ્ઞાની છો. લોકોને છેતરો છો. લોકોને ખોટો વીશ્વાસ અપાવીને, એમની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કરો છો. તમારા તરકટના કારણે લોકો સાચા રસ્તા તરફ જવાના બદલે અવળા રસ્તે ચડે છે!”

“ફીરોઝભાઈ, તમે આ શું બોલો છો?”

“પીરબાપુ! મારું નામ ફીરોઝ નથી. મારું નામ મધુભાઈ કાકડીયા(સેલફોન : 98255 32234) છે. આ મુમતાઝ વાસ્તવમાં મંજુલા છે. તે મારી દીકરી નથી. મારી સાથે જગદીશ વકતાણા(સેલફોન : 94261 15792), સીદ્ધાર્થ દેગામી(સેલફોન : 94268 06446)  અને હસમુખ પટેલ(સેલફોન : 97120 83779)  છે. અમે બધા સત્ય શોધક સભા સુરતના સભ્યો છીએ. અમે પાખંડનું પગેરું સતત શોધીએ છીએ. પીરબાપુ! તમે અમને કેમ ઓળખી ન શક્યા? બોલો, તમે ત્રીકાળજ્ઞાની છો?”

“મધુભાઈ, તમે મારી સાથે છેતરપીંડી કરી છે! ખુદા તમને જોઈ લેશે!”

“પીરબાપુ! તમે ઢોંગી છો. ઢોંગી કહે તેમ ખુદા ન કરે, એટલી સમજ અમને છે! તમારી જાણ ખાતર મુમતાઝ ઉર્ફે મંજુલાને બે સન્તાનો છે! વેવીશાળનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી!”

પીરબાપુ સત્યશોધક સભા’ની ટીમને તાકી રહ્યા, કહ્યું : “મધુભાઈ!, મને માફ કરો. હવે પછી આ ધન્ધો નહીં કરું!”

“પીરબાપુ! તમે તો કનકપુરમાં ટેપ, ટીવી રીપેરીંગનો ધન્ધો કરતા હતા. આ મેલીવીદ્યાના ધન્ધે કેમ ચડયા?”

મધુભાઈ!, લોકોએ મને આ ધન્ધે ચડાવ્યો! લોકો હમ્મેશાં સલામતી ઝંખે છે. મુશ્કેલીનો તર્કબદ્ધ, ઉકેલ લાવવામાં જયારે તેને સફળતા મળતી નથી, ત્યારે તે હતાશ થઈને અન્ધશ્રદ્ધા અને વહેમમાં સરી પડે છે! દવા લેવા છતાં રોગ ન મટે, સન્તાન ન થાય, સમસ્યાનો ઉકેલ ન આવે ત્યારે ગ્રહદશા, બાધા, વ્રતજાપ, ટુચકાઓ, મેલીવીદ્યા, મન્ત્રતન્ત્ર, જ્યોતીષ પાછળ લોકો લાગી જાય છે! અમે જે કંઈ કહીએ, તેમાંથી કોઈક અંશ દરેક વ્યક્તીને લાગુ પડતો હોય છે. બન્ધબેસતી એકાદ બાબતને લોકો ધ્યાનમાં રાખે છે, બન્ધબેસતી ન હોય તેવી બાબતો પ્રત્યે લોકો ઉપેક્ષા સેવે છે. અમારી આગાહી વીશ્વાસ ઉભો કરે છે. આમ અમારું વહાણ લોકોની માની લેવાની સહજવૃત્તી ઉપર તરતું રહે છે!”

–રમેશ સવાણી

‘સંદેશ’ દૈનીકમાં પ્રગટ થતી એમની રૅશનલ કટાર ‘પગેરું’ (08, ફેબ્રુઆરી, 2017)માંથી.. લેખકશ્રીના અને ‘સંદેશ’ દૈનીકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સમ્પર્ક :  શ્રી. રમેશ સવાણી, I.G.P.  e.Mail : rjsavani@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   –મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 09–03–2018

હા ઈશ્વર છે…! ના ઈશ્વર નથી…!!

25

હા ઈશ્વર છે…! ના ઈશ્વર નથી…!!

                           દીનેશ પાંચાલ

આપણે થોડી મીનીટ માટે ઈશ્વરને ભુલીને એ વીચારીએ કે વાનરની ઉત્‍ક્રાંતી થતાં તેમાંથી આજનો માનવી બન્‍યો. પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે કોણ ઈચ્‍છતું હતું કે વાનરની ઉત્‍ક્રાંતી થઈને તે પુર્ણ વીકસીત માનવ બને? વળી વાનરમાંથી અદ્યતન માનવી બન્‍યા પછી એ ઉત્‍ક્રાંતી અટકી ગઈ. (નળ નીચે મુકેલું માટલુ ભરાઈ ગયા પછી નળ બન્ધ કરી દેવામાં આવે એવો એ મામલો હતો.) તે એમ માનવા પ્રેરે છે કે નળ ચાલુ કે બન્ધ કરનાર કોઈક છે. આપણે પાણી બન્ધ થતું જોઈ શકીએ છીએ પણ નળની ચકલી ફેરવનારા હાથને જોઈ શકતા નથી.

કુદરતની કેટલીક લીલાઓ એવી બોલકી છે જે આપણને એમ માનવા મજબુર કરે છે કે સૃષ્ટી છે તો સૃષ્ટા પણ હોવો જોઈએ. કોઈએ ચોક્કસ પ્રકારનું કંઈક ઈચ્‍છ્યું છે અને તેને પરીપુર્ણ કરવા ચુપચાપ તે પ્રકારની હેતુપુરઃસરની વ્‍યવસ્‍થા કરી છે. જેમ કે સ્‍ત્રીને કુદરતે સ્‍તન આપ્‍યા; પણ સ્‍ત્રી પ્રસુતા બને પછી જ તેમાં દુધ પેદા થાય છે. કુંવારી છોકરીને દુધ આવતું નથી. બાળક મોટુ થાય પછી દુધ બન્ધ થઈ જાય છે. કુદરતે માણસને જીવાડવા સૃષ્‍ટીમાં અનેક વ્‍યવસ્‍થાઓ કરી છે. માણસના જીવવા માટે ઑક્‍સીજન અનીવાર્ય હતો એથી તેણે વૃક્ષોના માધ્‍યમથી એ જરુરીયાતની પુર્તી કરી. માણસને ભુખ લાગે છે એથી તેણે ધરતી પર સેંકડો ફળફળાદી અને ધાન્‍યનું સર્જન કર્યું. એ ધાન્‍ય ઉગી શકે એ માટે માટીને ફળદ્રુપ બનાવી. અનાજ પકવવા પાણીનીય જરુર હતી એથી એણે વરસાદની વ્‍યવસ્‍થા કરી. બારે માસ પાણીની જરુર રહેતી હોવાથી જમીનના પેટાળમાં પાણી સંઘરાયેલું રહે એવું આયોજન કર્યું. ખોરાક રાંધવા માટે તથા અન્‍ય ઔદ્યોગીક વીકાસ માટે અગ્નીની જરુર પડી. કુદરતે તેનીય ભેટ માણસને આપી. એ સીવાય માણસને જીવનમાં આનન્દ પ્રમોદની પણ જરુર હતી. એથી માણસની પ્રકૃતીમાં તેણે જાતીય વૃત્તી મુકી. અર્થાત્ સ્ત્રી માટે પુરુષનું અને પુરુષ માટે સ્‍ત્રીનું સર્જન કર્યું.

ઈશ્વરે ખામોશપણે માણસને કેટકેટલું આપ્‍યું છે? કોઈ એમ કહે કે આ બધું ભગવાને કર્યું નથી તો તે સામે કોઈ ઝઘડો નથી. પ્રશ્ન ફક્‍ત એટલો છે– તો પછી આવું અદ્‌ભુત, બુદ્ધીગમ્‍ય પ્‍લાનીંગ કોણે કર્યું? માણસે એ કર્યું નથી અને પ્રાણીઓ પાસે એવી શક્‍તી નથી. તો એવું કયું તત્ત્‍વ છે જેણે આ બધી લીલા કરી છે? આપણને હાથ દેખાતો નથી માત્ર તેની કમાલ દેખાય છે. ટૉર્ચ દેખાતી નથી માત્ર પ્રકાશનો લીસોટો દેખાય છે. તેને ભગવાન ગણો, ખુદા ગણો કે કુદરત ગણો. પણ આ બધાં સેંકડો બુદ્ધીપુર્વકના પ્રાકૃતીક આયોજનો પાછળ નેપથ્‍યમાં કોઈની કામગીરી રહેલી છે એ વાતની દરેક બુદ્ધીશાળી માણસને પ્રતીતી થયા વીના રહેતી નથી.

આપણે એ તર્ક કરવો રહ્યો, જ્‍યાં ઝાંઝવાંનો આભાસી દરીયો દેખાતો હોય ત્‍યાં શક્‍ય છે તે સાચો દરીયો હોય શકે! સાચો સાપ દોરડા જેવો દેખાતો હોય ત્‍યારે તે દોરડામાં ખપી જવા સમ્ભવ છે. ઈશ્વરનો પ્રશ્ન ભારે પેચીદો છે. અને તેનો જવાબ ગોખરુ જેવો કાંટાળો છે, જે ગળે ઉતરવાને બદલે અધવચ્‍ચે સપડાય છે. ગીતામાં કહ્યું છે– ‘મહાજનો યેન ગતાઃસ પંથઃ’ અર્થાત્‌ જીવનમાં કોઈ તબક્કે તમારી મતી મુંઝાય ત્‍યારે એવી સ્‍થીતીમાં મહાજનો જે રસ્‍તે ગયા હોય તે રસ્‍તે જવું. જોકે એ ઉપાય પણ અહીં કારગત નીવડે એવો નથી. કેમકે મહાજનો અર્થાત્‌ મોટા માણસો આ મામલામાં જુદે જુદે રસ્‍તે ફંટાયા છે. કેટલાક ઈશ્વરના રસ્‍તે ગયા છે. કેટલાક નાસ્‍તીક બની ગયા છે. એથી જે દેખાય છે તે સાપ છે કે દોરડું તે નક્કી કરવાનું અતી મુશ્‍કેલ છે.

સાચી વાત એ છે કે ઈશ્વર છે અથવા ઈશ્વર નથી એમ માની લેવામાં કોઈ ગુનો નથી; પણ સમસ્‍યા એ છે કે એ માટે કયો માપદંડ સ્‍વીકારવો? માણસની સાચી યા જુઠી માન્‍યતાનો તાળો કોની સાથે મેળવવો? એક દાખલાના બે જવાબ આવતા હોય તો કયો જવાબ સાચો છે તે નક્કી કરી આપે એવો એક જ ગણીતશાસ્‍ત્રી છે અને તે છે ખુદ ઈશ્વર! એથી હવે પછી સદીઓ સુધી આ પ્રશ્નના બે જવાબો ચાલુ રહેશે. હા ઈશ્વર છે… અને ના, ઈશ્વર નથી!

અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ઈશ્વર આ સૃષ્ટીનું એક માત્ર ન ઉકેલી શકાય એવું અઘરું ઉખાણું છે! ઈશ્વર એટલે બીજું કાંઈ નહીં, ધર્મગુરુઓએ માણસની કોણીએ લગાડેલો ગોળ છે. માણસ સદીઓ સુધી પ્રયત્‍ન કરશે તોય એ ગોળ માણસના મોમાં આવી શકવાનો નથી. આના વીરોધમાં પાક્કા ધાર્મીક એવા ભગવાનદાસકાકા કહે છે– ‘બધાં માણસો ઝવેરી નથી હોતા તેથી ક્‍યારેક ધુળમાંથી મળેલા સાચા હીરાને લોકો કાચનો ટુકડો સમજી ફેંકી દે છે. ઈશ્વરના મામલામાં માણસની સ્‍થીતી એવી છે. વાંક હીરાનો નથી, લોકોના અજ્ઞાનનો છે!’

ખેર, એ જે હોય તે પણ પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે દીનપ્રતીદીન હથીયારો અને બૉમ્‍બ વગેરેના જોખમથી દુનીયાને વધુને વધુ અસલામત બનાવ્‍યે જતા માણસ પ્રત્‍યે ભગવાનને રોષ કેમ પેદા થતો નથી? આ દુનીયાની પાર વીનાની અરાજક્‍તાઓ ઈશ્વર માટે ચીંતાનો વીષય કેમ નથી? શું આ સૃષ્ટી સાથે ભગવાનને માલીકીનો સમ્બન્ધ નથી? આવા અનેક પ્રશ્નો છે જે ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ સ્‍વીકારી લીધા પછી ય અનુત્તર રહે છે.

કંઈક એવું સમજાય છે ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ હશે તો ય તેને પૃથ્‍વીની અસંખ્‍ય જીવસૃષ્ટીના કેવળ સર્જનમાં રસ છે. એ જીવસૃષ્ટીએ ધરતી પર કેવી રીતે જીવવું તે બાબતમાં તેનો કોઈ હસ્‍તક્ષેપ નથી. હા, તેણે માનવીનું સર્જન કર્યું એ સાચું; પણ માણસ ધરતી પર પ્રેમથી રહે કે કપાઈ મરે, પાપ કરે કે પુણ્‍ય કરે, ભગવાનને ભજે કે નફરત કરે… એ તમામ બાબતો જોડે તેને કશી લેવાદેવા નથી.

પૃથ્‍વીલોક પ્રત્‍યેની ઈશ્વરની આવી નીર્લેપતામાં કુદરતનો કયો ન્‍યાય સમાયો હશે તે સમજાતું નથી; પણ ઈશ્વરની ઉપર્યુક્‍ત લાપરવાહી નીહાળી એવી કલ્‍પના કરવી રહી કે ઈશ્વર કોઈ ઓફીસમાં અમુક જ કામ સમ્ભાળતા કારકુન જેવી ભુમીકા અદા કરે છે. એક ક્‍લાર્ક તેની નીયત કામગીરી સીવાય અન્‍ય કોઈ કામ કરતો નથી. તેમ ઈશ્વરે પણ આ સૃષ્ટીની અમુક જ જવાબદારી સ્‍વીકારેલી હોય એવું જણાય છે. તે માનવીનું સર્જન કરે છે. માણસે ધરતી પર કેવી રીતે જીવવું તે સાથે તેને કોઈ નીસબત નથી. માણસ પૃથ્‍વીલોકની અતી મહત્‍વની હસ્‍તી છે. તેની સાથે ભગવાનનો આવો ઉપરચોટીયો સમ્બન્ધ સમજી શકાતો નથી.

ગમે તેમ પણ ઈશ્વરની કાર્યપદ્ધતી જોતાં અને તેની પ્રકૃતી જોતાં એટલું સ્‍પષ્ટ સમજાય છે કે દુષ્ટોને તે સજા કરે છે અને સજ્જનો પર તે કૃપા વરસાવે છે એ વાતો કેવળ માનવીના ધાર્મીક સંસ્‍કારોની નીપજ છે. કથા પુરાણો કે ધાર્મીક પુસ્‍તકોની ચમત્‍કારીક ઘટનાઓથી પ્રભાવીત થઈ માણસ એમ માનવા પ્રેરાય છે કે ઈશ્વર માનવી પાસે તેના કર્મોનો હીસાબ લે છે અને તેની ભક્‍તીથી ખુશ થઈ તેને દુઃખમાં મદદ કરે છે. અથવા પાપીઓને સજા કરે છે. માણસની આવી ગેરસમજનું એક કારણ એ છે કે આપણા સાધુ સંતો લોકો સમક્ષ સતત ઈશ્વરના આવા જાદુગર પ્રકારના સ્‍વરુપને વ્‍યક્‍ત કરતાં રહે છે. એથી ઈશ્વર ન હોવાની વાતનું સમાજમાં ચલણ જ નથી. નાસ્‍તીક્‍તાનો આખો પ્રશ્ન જ માનવીએ સમાજના એજન્‍ડા પરથી ઉડાવી દીધો છે.

ઈશ્વર પ્રત્‍યેની પ્રગાઢ શ્રદ્ધાને કારણે માણસને મનોવૈજ્ઞાનીક શાંતી મળે છે. દુઃખમાં ટકી રહેવાની હીમ્મત મળે છે. કદાચ પ્રભુભક્‍તીની એ જ સાચી ફલશ્રુતી હોય છે! એક ઉદાહરણ જોઈએ. શહેરના પોલીસ ઈન્‍સપેક્‍ટર જોડે ગાઢ મૈત્રી હોય તેવી વ્‍યક્‍તીએ ક્‍યારેક પોલીસ ચોકીએ જવું પડે તો તેને એવી ધરપત રહે છે કે ઈન્‍સપેક્‍ટર આપણો ભાઈબન્ધ છે એથી વાંધો નહીં આવે! ઈશ્વર પ્રત્‍યેની પ્રબળ શ્રદ્ધાને કારણે માણસને પણ તેના દુઃખમાં એવી હીમ્મત મળે છે કે હું ઈશ્વરની નીયમીત પુજા કરું છું એથી મને કાંઈ જ નહીં થાય!

કરોડો માણસો જીવનમાં વારંવાર અનુભવે છે કે મારા જીવનની દુઃખદ ક્ષણોમાં જે રીતે મારો બચાવ થયો એ તો ઈશ્વરની કૃપા વીના શક્‍ય જ નહોતો. જીન્દગીભર મેં પ્રભુની પુજા કરી તેથી પ્રસન્‍ન થઈ પ્રભુએ મને આ ઘાતમાંથી બચાવી લીધો. નહીં તો બસમાં મારી પડખે બેઠેલા ચાર માણસો આ અકસ્‍માતમાં મૃત્‍યુ પામ્‍યા અને હું શી રીતે બચી શક્‍યો?

અલબત્ત આવી દલીલો સામેય ઘણી પ્રતીદલીલો છે. જેમ કે પેલા મર્યા એ માણસો, શક્ય છે બચી જનાર કરતાંય પ્રભુને રોજ બે કલાક વધુ ભજતા હશે; છતાં પ્રભુની કૃપા તેના પર કેમ ન થઈ? આવા પ્રશ્નનો માણસ પાસે કોઈ તાર્કીક જવાબ હોતો નથી. જેમણે ચાલીશ પચાસ ખુન કર્યા હોય એવા ખુંખાર હત્‍યારાઓને જેલમાં લઈ જતી બસ ઉંડી ખાઈમાં ગબડી પડે ત્‍યારે એક પણ ગુંડાનો વાળ વાંકો ન થાય એવું બની શકે છે. બીજી તરફ છાપાઓમાં ઘણીવાર વાંચવા મળે છે કે તીર્થયાત્રાએ પ્રભુદર્શન માટે જતી બસ ઉંધી વળી જતાં બધાં યાત્રાળુઓ માર્યા ગયા.

માનવ જીવનમાં આવા હજારો બનાવ બનતા રહે છે. તે એ સત્‍ય પ્રત્‍યે અંગુલીનીર્દેશ કરે છે કે ઈશ્વરને માનવીની નીજી જીન્દગીના સારા નરસા કર્મો જોડે કોઈ સમ્બન્ધ નથી; પરન્તુ કદાચ ઈશ્વરની બીકે માનવી જીવનમાં દુષ્ટતા આચરતો અટકે એવા શુભ હેતુસર ધર્મમાં ઈશ્વરનો તથા સ્‍વર્ગનર્કનો ભય દર્શાવવામાં આવ્‍યો છે.

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત 395 003 ફોન : 0261–2591449 .મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 25મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 85થી 88 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 05–03–2018

વીજ્ઞાનની નીખાલસતા અને મર્યાદા

2

વીજ્ઞાનની નીખાલસતા અને મર્યાદા

       –વીક્રમ દલાલ

ફરસ ઉપર પોતુ મારવું કે અગ્ની પેટાવીને રાંધવા જેવી સામાન્ય લાગતી રોજીન્દી ક્રીયાઓમાં તથા કોડીયાથી માંડીને તે સૅટૅલાઈટ જેવી માણસે બનાવેલી તમામ વસ્તુઓમાં વીજ્ઞાનનો ઉપયોગ થાય છે. વીજ્ઞાનના ઉપયોગ વગર આપણે એક ક્ષણ પણ જીવતા નથી; છતાં બહુજનસમાજમાં વીજ્ઞાન વીશેનો ખ્યાલ ક્યાં તો છે જ નહીં અથવા ખોટો કે અધુરો છે; કારણ કે ‘વીજ્ઞાન એટલે શું?’ એવો પ્રશ્ર બહુ ઓછાને થાય છે. જેને થાય છે તેને પણ તેની સાચી સમઝ આપી શકે તેવા સાથે જવલ્લે જ સમ્પર્ક થાય છે. અહીં આપણે એક વાત દુ:ખ સાથે નોંધવી જોઈએ કે –બધા નહીં પણ મોટાભાગના– વીજ્ઞાન ભણાવતા, શીક્ષકો, વીજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુ બનાવતા કારખાનાદારો, ઍન્જીનીયરો, ડૉક્ટરો કે વીજ્ઞાન સંસ્થામાં નોકરી કરતા વીજ્ઞાનીઓ સુધ્ધાને વીજ્ઞાનમાં રસ કે શ્રદ્ધા છે તેમ માનવું એ ભુલભરેલું છે. એમને માટે ‘વીજ્ઞાન’ એ ‘સત્ય શોધવાની સાધના’ નહીં; પણ આજીવીકાનું સાધન છે. તેમની રહેણીકરણી અને વીચારસરણીમાં વહેમ અને અન્ધશ્રદ્ધાનાં દર્શન થતાં હોય છે.

‘ન્યુટનનો નીયમ’ એટલે ન્યુટને બનાવેલો નીયમ નહીં; પરન્તુ કુદરતી ઘટનાઓના અવલોકન ઉપરથી ન્યુટને કાઢેલું તારણ. આમ, વીજ્ઞાન એટલે કુદરતી ઘટનાઓ બનવા અંગેનું વીશેષ જ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનીક સંશોધન એટલે કુદરતમાં થતી ઘટનાઓ ઉપરથી ‘સત્યતારવવાની કોશીશ કરવી તે. વીજ્ઞાનનું સ્થાન ‘ઈશ્વર’(પ્રકૃતી) અને સમ્પ્રદાયની વચ્ચે છે. તેથી વીજ્ઞાન બધા સમ્પ્રદાયોથી પર છે. પ્રકૃતીના નીયમો સ્વયમ્ભુ છે. તે સ્થળ અને કાળ પ્રમાણે બદલાતા નથી. તેને કદીયે ઉથાપી કે બદલી શકાતા નથી (3/27). તેમાં અપવાદ કે વીકલ્પો હોતા નથી (4/6). તે ‘છે’ તેથી તેને શોધવાના હોય છે – બનાવવાના નહીં (13/20, 30), વીજ્ઞાન માત્ર પ્રકૃતીની આણને જ સ્વીકારતું હોઈને તે અપવાદ અને ભેદભાવ વગર તમામ સજીવ (3/33) અને નીર્જીવ પદાર્થોને સ્પર્શે છે.

કુદરતી ઘટના બનવા પાછળનાં કારણો શોધતા વીજ્ઞાનીઓની કામ કરવાની રીત આ પ્રમાણે છે. જ્યારે કોઈ નવી ઘટના વીષે જાણ થાય ત્યારે તે સૌથી પહેલાં ઘટનાનું ધ્યાનપુર્વક અવલોકન કરીને તેના ઉપરથી તેનાં કારણો વીષે તર્ક આધારીત અનુમાન બાંધે છે. ત્યાર પછી અનુમાન ખરું છે કે ખોટું તે ચકાસવા માટે જુદીજુદી રીતે પ્રયોગો કરે છે. ‘સાતત્ય’ એ પ્રકૃતીનું લક્ષણ છે, તેથી દરેક પ્રયોગનું પરીણામ જો ધારણા પ્રમાણેનું મળતું હોય તો અનુમાનને સાચું માને છે અને પોતાની શોધની જાણ બીજા વીજ્ઞાનીઓને કરે છે. વીજ્ઞાની ગમે તેટલો મોટો મનાતો હોય તો પણ ખાતરી કર્યા વીના તેની વાત વીજ્ઞાનજગતમાં કોઈ માની લેતું નથી. બીજા વીજ્ઞાનીઓ પણ પોતાની રીતે પ્રયોગો કરે છે અને જ્યારે જણાય કે તેઓને પણ એવું જ પરીણામ મળે છે ત્યારે જ અનુમાનનો ‘નીયમ’ તરીકે સ્વીકાર થાય છે.

‘મનુષ્યમાત્ર ભુલને પાત્ર’ હોય છે. વીજ્ઞાનીઓ પણ અન્તે તો માનવીઓ જ છે. તેમની સમઝણમાં પણ ભુલ હોઈ શકે તેથી નીયમ સ્વીકારાયા પછી; પણ જ્યાં સુધી દરેક ઘટનામાં તે નીયમ મુજબનું પરીણામ મળતું રહે ત્યાં સુધી જ તેને સાચો મનાય છે. નીયમ સ્વીકારાયા પછી પણ જો પાછળથી તેમાં નાની સરખી પણ ભુલ જણાય તો નીયમને સુધારવામાં કે બદલવામાં આવે છે. ભુલને સુધારવાની છુટ એ વૈજ્ઞાનીક પદ્ધતીનું સૌથી મોટું જમાપાસું છે, તથા સમ્પ્રદાય અને વીજ્ઞાન વચ્ચેની સ્પષ્ટ ભેદરેખા છે. સ્વયંસુધારણાની કાર્યરીતીને કારણે જ વીજ્ઞાનનો સતત વીકાસ થતો રહે છે. એક કાળે ખોરાકની શોધમાં પ્રાણીની માફક વગર કપડે અને ઉઘાડા પગે ઘરતી ઉપર ભટકતો પાષાણયુગનો આદીમાનવ વીજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને સમુદ્રના તળીયાથી માંડીને તે ઠેઠ ચન્દ્ર સુધી પહોંચી શક્યો છે, એ બતાવે છે કે કુદરતનાં રહસ્યો જાણવાની વીજ્ઞાનીઓની પદ્ધતી ભલે ધીમી અને ખર્ચાળ હોય; પરન્તુ બીજી કોઈ પણ રીત કરતાં તે વધારે ભરોસાપાત્ર છે. તેમાં અંગત માન્યતાઓનું કોઈ સ્થાન ન હોઈને અહંકાર, આડમ્બર, ભ્રમણા, છેતરપીંડી કે વાડાબન્ધીને અવકાશ નથી.

જ્યારે કોઈ ઘટના વીષે વીજ્ઞાનીને જાણકારી ન હોય ત્યારે તે નીખાલસતાપુર્વક પોતાનું ‘અજ્ઞાન’ સ્વીકારે છે. વીજ્ઞાનીનો જવાબ ખોટો હોઈ શકે પણ જુઠો નહીં. આમ, સત્યને શોધવા માટે માનવીએ આદરેલી સૌ પ્રવૃત્તીઓમાં આ એકમાત્ર પ્રવૃત્તી એવી છે કે જેમાં હમ્મેશાં સત્યનો અને માત્ર સત્યનો જ જય થાય છે; કારણ કે તે માત્ર પ્રકૃત્તીને જ પ્રમાણ ગણે છે, માન્યતાઓને નહીં. આમ, વીજ્ઞાનની ઉપેક્ષા કરવી એટલે પ્રકૃતીની જ ઉપેક્ષા કરવા બરાબર છે. જો ‘ઈશ્વર’ શબ્દ વાપરવો જ હોય તો એમ કહી શકાય કે વીજ્ઞાનીઓ ઈશ્વરના સાચા અર્થમાં ‘ઉપાસક’ છે. વીજ્ઞાનીઓ ભુતકાળ (વીશ્વની અને જીવનની ઉત્પત્તી), વર્તમાનકાળ (માનવીની સુખાકારી) અને ભવીષ્યકાળ (ઉર્જા અને પર્યાવરણ) એમ ત્રણે કાળનું ચીન્તન એકસાથે કરતા હોઈને સમાજ વચ્ચે રહેતા ઋષીઓ છે.

પાષાણયુગથી માંડીને આજ સુધીનો માનવીનો જાણવાલાયક અને ઉપયોગી ઈતીહાસ એ રાજાઓનો કે ઈશ્વરના અવતારોનો નથી; પણ કુદરતના પરીબળોની જાણકારી મેળવવા માટેની માનવીની મથામણનો છે. વીજ્ઞાનને કારણે માત્ર 200 વર્ષ પહેલાં હવામાં ઉડી ન શકતો માણસ આજે ઠેઠ ચન્દ્ર સુધી પહોંચી શક્યો છે, જ્યારે ભગવાનના ભરોસે જીવતા અન્ય પ્રાણીઓની જીવનશૈલીમાં 200 વર્ષમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.

વીજ્ઞાનની બે મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ રીતે સમઝી લેવી જોઈએ. વીજ્ઞાન એ પ્રકૃતીને સમઝવાનો પ્રયાસ હોઈને જે પ્રકૃતીમાં ન હોય તે વીજ્ઞાનમાં પણ ન જ હોય તે સ્વાભાવીક છે. આ કારણથી પ્રકૃતીની માફક વીજ્ઞાન પણ માણસની લાગણીઓ, માન્યતાઓ, રાજકારણ કે સામાજીક નીતીનીયમો અને કાયદાઓથી પર છે. વીજ્ઞાનની અલીપ્તતાને કારણે તેનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલાં સાધનોથી સગવડો અને અગવડો બન્ને ઉભાં થઈ શકે છે પણ સુખ નહીં. વીજ્ઞાનની આ પહેલી મર્યાદા છે.

કુદરતી ઘટના થવા અંગેની કરેલી ધારણા સાચી છે કે ખોટી તે પ્રયોગ દ્વારા ચકાસવાની રીતની શરુઆત કરનાર ગૅલીલીઓના જમાનામાં વૈજ્ઞાનીક સંશોધન એ એક વ્યક્તીગત બાબત હતી. બહુ જ થોડા લોકો વીજ્ઞાનમાં રસ અને સુઝ ધરાવતા હતા. જેમ જેમ વીજ્ઞાનનો વીકાસ થતો ગયો તેમ તેમ સંશોધન વધારે જટીલ થતું ગયું અને માટે વધારે ને વધારે સાધનો અને વ્યક્તીઓની મદદની જરુર પડવા માંડી તેથી સંશોધન ખર્ચાળ થતું ગયું. આધુનીક વીજ્ઞાન એટલું બધુ ખર્ચાળ થઈ ગયું છે કે સંશોધનનો ખર્ચ જનતાએ એટલે કે સરકારે જ ઉઠાવવો પડે. આ કારણથી વૈજ્ઞાનીક સંશોધન ઉપર રાજકારણનો કાબુ રહે છે. ખર્ચાળપણાને કારણે રાજકારણનાં પ્યાદાં બનવાની લાચારી એ વીજ્ઞાનની બીજી મર્યાદા છે.

સત્તા આગળ શાણપણ નકામું હોય છે. માનવતાની દૃષ્ટીએ જાપાન ઉપર અણુબોમ્બ ન ઝીકવાની વૈજ્ઞાનીકોની સલાહને* રાજકારણે ઠુકરાવી દીધી હતી તે શાણપણની લાચારીનો તથા રાજકારણીઓની સ્વાર્થવૃત્તીનો સજ્જડ પુરાવો છે. અણુબોમ્બ ઝીંકવાનો નીર્ણય લીધો રાજકારણે અને વગોવાયું બીચારું વીજ્ઞાન.

અણુમાંથી મેળવી શકાતી શક્તીની વીપુલતા એટલી બધી છે કે જો તેનો દુરુપયોગ થાય તો સમગ્ર માનવજાતનો નાશ થાય. આવી શક્યતા સાથે ભલે પ્રકૃતીને કશી લેવાદેવા ન હોય; પરન્તુ વીજ્ઞાનીઓને છે. સારી રીતે જીવવા માટે વીજ્ઞાન અને ધર્મ બન્નેની જરુર પડે છે તે સમઝાવતા આઈનસ્ટાઈન કહે છે, ‘‘ધર્મ વગર વીજ્ઞાન આંધળું છે અને વીજ્ઞાન વગર ધર્મ પાંગળો છે.’’ આવી સમઝણ આપતા દન્તાલીના સ્વામીશ્રી સચ્ચીદાનન્દજી કહે છે, ‘‘ધર્મ એ સાયકલના આગળના પૈડાની માફક જીવનની દીશા નક્કી કરે છે અને વીજ્ઞાન એ સાયકલને ચલાવતું પાછળનું પૈડું છે.’’

પ્રજામતની આગળ રાજકારણે ઝુકવું પડતું હોઈને – ચપ્પુ હોય કે અણુશક્તી – તેનો દુરુપયોગ ન થવા દેવો હોય તો પ્રજામાં શાણપણ હોવું જરુરી છે. સંસ્કાર આપવાનું કામ માવતર, શીક્ષકો અને ધર્મગુરુઓનું જ છે – વીજ્ઞાનીઓનું નહીં.

*

MANIFESTO

“ … There lies before us, if we choose, continual progress in happiness, knowledge and wisdom. Shall we, instead, choose death because we cannot forget our quarries? We appeal as human beings to human beings: Remember your humanity and forget the rest.”

Bertrand Russell : Max Born : Percy Bridgman

Leopold Infeld : Frederic Joliot-Curie 

Herman Muller : Cecil Powell : Linus Pauling 

Joseph Rotblat : Hidei Yukawa : Albert Einstein

–વીક્રમ દલાલ

દરેક પ્રશ્નને ખુલ્લા દીલથી અને બધી બાજુએથી તપાસનારા રૅશનાલીસ્ટ અને વડીલ લેખકમીત્ર વીક્રમ દલાલે 12 સંજ્ઞાઓ ઓછી શીખવી પડે તથા જોડણી યાદ રાખવી ન પડે તેવી સરળ લીપીમાં પ્રગટ કરેલી પુસ્તીકા રૅશનાલીસ્ટની દૃષ્ટીએ ગીતાનો સંદેશ (પાનાં : 40, મુલ્ય : મફત)નો આ પ્રથમ લેખ, પુસ્તકનાં પાન 12થી 15 ઉપરથી, લેખક અને પ્રકાશકશ્રી વીક્રમભાઈના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : 

શ્રી. વીક્રમ દલાલ, 2/15, કલ્હાર બંગલોઝ, શીલજ ગામ પાછળ, અમદાવાદ – 380 058 ફોન : (02717) 249 825 મેઈલ : inkabhai@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/  વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર મેઈલ : uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 02–03–2018

હા, ચુનો– તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે…!

24

હા, ચુનો– તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે…!

                           દીનેશ પાંચાલ

 ‘હું બીટ મારીને કહું છું કે ચુનો તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે!’ કોઈ વ્‍યસની માણસ આવું કહે તો આપણે હસી કાઢીએ; પણ એક વીજ્ઞાનનો શીક્ષક આવું કહે તો આપણને તમ્‍મર આવી જાય. બચુભાઈએ કહ્યું– ‘માસ્‍તર, થોડી બુદ્ધીની શરમ રાખો. કાલે ઉઠીને તમે કહેશો તમાકુ ખાવાથી કેન્‍સર મટી જાય છે તો અમારે માની લેવુ?’

શીક્ષક હથેળીમાં ચુનો તમાકુ રગળતા હતા. તે હોઠોમાં ગોઠવીને બોલ્‍યા– ‘ન જ માનવું જોઈએ; પણ સોમાંથી નવ્‍વાણુ જણના કેન્‍સર તમાકુ ખાવાથી મટી જતા હોય તો શા માટે ન માનવું? મને વર્ષોથી આધાશીશીની તકલીફ હતી. ઘણા લોકોએ સલાહ આપી– ‘ચુનો તમાકુ ચાલુ કરો… મટી જશે!’ અજમાયશ ખાતર ચાલુ કર્યું અને ખરેખર આધાશીશી મટી ગઈ! આ શંભુભાઈનેય આધાશીશીની તકલીફ હતી. એમણેય ચુનો ચાલુ કર્યો અને આધાશીશી ગાયબ! પુછી લોને તમારી સામે જ બેઠા છે…!’

અમે બધા વીચારમાં પડી ગયા. એ શીક્ષક મીત્ર જુઠુ બોલે એવા નહોતા; પણ બુદ્ધી એ વાત માનવા સાફ ઈન્‍કાર કરતી હતી. ચુનો તમાકુથી આધાશીશી મટે એ વાત અમોને એવી લાગતી હતી જાણે કોઈ કહેતું હોય– ‘ઝેર પીવાથી અમર થઈ જવાય!’ મોડા મોડા અમે એ વાતનું રહસ્‍ય શોધી કાઢ્યું. આ લેખ વાંચી કોઈ આધાશીશીનો દરદી ચુનો તમાકુ ચાલુ ન કરી દે તે માટે એ રહસ્‍ય જણાવી દઉં! અહીં મામલો આખો એક્‍યુપ્રેસરનો છે. એક્‍યુપ્રેસરનો ચાર્ટ જોશો તો તેમાં હથેળીમાં છવ્‍વીશ નમ્બરનો પોઈંટ બતાવવામાં આવ્‍યો છે. હથેળીનો આ પોઈન્‍ટ દીવસમાં ઘણીવાર દબાવવાથી લોહીના દબાણ પર તેની એવી અસર થાય છે જે વડે આધાશીશી, મુત્રાશય અને પથરીના દર્દો મટી શકે છે. અર્થાત્‌ એ શીક્ષક મીત્રની આધાશીશી ચુનો તમાકુ ખાવાથી નહીં; પણ હથેળી મધ્‍યેનો ભાગ દબાવાથી મટી શકી હતી!

અમારા બચુભાઈએ આ રહસ્‍ય પેલા શીક્ષક મીત્રને સમજાવ્‍યું અને કહ્યું– ‘હવે હથેળીમાં ચુનો તમાકુને બદલે ચણાના દાણા રગડશો તોય તમારી આધાશીશી કાબુમાં રહેશે સમજ્‍યાં!’ શીક્ષક મીત્રે થોડા દીવસ પછી કહ્યું– ‘મજા નથી આવતી. ચુના તમાકુની એવી ટેવ પડી ગઈ છે કે હવે તે ખાધા વીના માથુ દુઃખે છે!’ વાત સાચી છે. જો મજા ચુનેમેં હૈ વો ચનેમેં કહાં?

જીવનની ઘણી ઘટનાઓમાં એવા રહસ્‍યો છુપાયા હોય છે કે બુદ્ધીશાળી લોકોનેય તેના સાચા કારણની જાણ થઈ શકતી નથી. ક્‍યારેક તો એવી બાબતો સાવ સામાન્‍ય અને ઘરેલુ હોય છે. એવી બીજી એક નાનકડી ગેરસમજ જોઈએ. અલકેશના આંગણામાં આંબાનું બહુ મોટું ઝાડ હતું. અલકેશ એ આંબો કાપી નાંખવા તૈયાર થયો. કેરી આવતી નહોતી એ કારણ નહોતું; પણ અલકેશનું માનવું હતું કે આંબાને કારણે એટલો પવન આવે છે કે ટીવી એન્‍ટેના વારંવાર એક તરફ ઝુકી જાય છે.

બચુભાઈએ એને સમજાવ્‍યો. ‘આંબાને કારણે પવન વાય છે એમ માનવામાં તારી ભુલ થાય છે. જેમ ઈલેકટ્રીક પંખો પવન ઉત્‍પન્‍ન કરતો નથી, માત્ર હવાને ધકેલે છે. તે રીતે વૃક્ષની ડાળીઓ પણ પવન પેદા કરતી નથી. પવન હવાના અસમાન દબાણને કારણે ઉદ્‌ભવે છે. પવનને કારણે વૃક્ષની ડાળીઓ હાલે છે એથી લોકો એમ માની લે છે કે વૃક્ષને કારણે  પવન આવે છે. વૃક્ષ કેવળ છાંયડો આપી શકે છે– પવન નહીં. તું આંબો કાપી નાખશે તોય પવન ચાલુ રહેશે!’

સાપનું ઝેર ઉતારી આપતા બ્‍લેકસ્‍ટોન વીશે પણ એવી જ ગેરસમજ પ્રવર્તે છે. સાપનું ઝેર એન્‍ટીવેનમ (ઝેર મારણના) ઈંજેક્‍શન સીવાય અન્‍ય કશાથી ઉતરતું નથી; પણ ઘણીવાર બીનઝેરી સાપ કરડ્યો હોય તેવા સંજોગોમાં વ્‍યક્‍તીને ઝેર ચઢ્યું નથી હોતું. કાળો પથ્‍થર સર્પદંશ પર મુકવાથી માણસ બેઠો થઈ જાય છે. એથી એવી ગેરસમજ ઉદ્‌ભવે છે કે પથ્‍થરથી ઝેર ઉતરી ગયું!

માનવજીવન આવા ઘણા રહસ્‍યોથી ભરેલું છે. જે દેખાય છે તે હોતું નથી. હોય છે તે દેખાતું નથી. કોઈના આંગણામાં ઉભેલી મારુતીકાર જોઈ આપણે માની લઈએ છીએ કે માણસ કેટલો સુખી છે! પણ મારુતીકાર માણસની આર્થીક સમૃદ્ધીની સાબીતી હોય શકે– માનસીક શાંતીની નહીં! શક્‍ય છે મારુતીવાળાને રાત્રે ઉંઘની ટીકડી લીધા વીના ઉંઘ ના આવતી હોય અને ફુટપાથ પર સુનારાઓની એક જ પડખે સવાર થઈ જતી હોય!

આપણે સૌ એ નીહાળીએ છીએ કે લોકોના વધ્‍યાં ઘટયાં ધાન ખાઈને જીવતા ભીખારીના છોકરાં પથ્‍થર જેવાં મજબુત હોય છે અને રોજ ફળોના જ્‍યુસ પીતા અમીરોના દીકરાઓ સાવ માયકાંગલા! કારણ ગમે તે હોય પણ એટલું નક્કી કે સુખ ક્‍યારેક એરકન્‍ડીશન્‍ડ બંગલા કરતાં ઝુંપડામાં વધુ માત્રામાં હોય છે!

વડાપ્રધાનની પત્‍ની સ્‍વમુખે કહે કે તે દુઃખી છે તો આપણે તે ઝટ સ્‍વીકારી શકીએ નહીં! મહાન લેખક ટૉલ્‍સટૉયની પત્‍ની દુઃખી હતી એ સત્‍ય પુસ્‍તકમાં વાંચીએ છીએ ત્‍યારે સાચુ માનવાનું મન થતું નથી. જીવનભર અહીંસામાં માનતા ગાંધીજીએ પણ કસ્‍તુરબાને રીબાવ્‍યા હતા. એક ત્રાજવામાં ટાટા–બીરલાની પત્‍નીના ગળાનો કીમતી હાર મુકો અને બીજા ત્રાજવામાં કોઈ દાતણ વેચનારીના વાળમાં ખોસેલું ગલગોટાનું ફુલ મુકો. જો ગલગોટાવાળું પલ્લું નમી જાય તો મને આશ્ચર્ય નહીં થાય. સુખ, શાંતી, સમૃદ્ધી એ બધાં સંસારના અટપટા અને સાપેક્ષ દાખલાઓ છે. રકમ એક જ હોય છે પણ જવાબ જુદા… અને છતાં બધાં દાખલાઓ સાચા!

એકવાર એક દુઃખી રાજાને કોઈએ ઉપાય બતાવ્‍યો. સૌથી વધુ સુખી માણસનું ખમીશ પહેરો તો અવશ્‍ય સુખી થઈ શકો. રાજાએ શોધ ચલાવી તો એવો સુખી માણસ મળ્‍યો ખરો; પણ તેની પાસે ખમીશ જ નહોતું! આનો અર્થ એવો નથી કે સુખ ખમીશ ન હોવાની સ્‍થીતીમાં છુપાયું છે; પણ સુખનું પોત પ્રેમ જેવું છે. તેની અનુભુતી થઈ શકે છે. તેને શબ્‍દોમાં સાબીત કરવાનું અઘરું છે. ઘણા સુખ ખરજવા જેવાં હોય છે. ઘણીવાર ખજવાળમાંથી ય એક પ્રકારનો આનન્દ મળતો હોય છે. બહુ મોટા માણસને ત્‍યાં સતત લોકોની આવન જાવન ચાલુ રહેતી હોય છે. એવા માણસને જમવાની ય ફુરસદ નથી હોતી; પણ જે દીવસે તેને ત્‍યાં એકેય માણસ ના આવે તે દીવસે તેને ચેન પડતું નથી. દુઃખને ય તેના પોતીકા સુખ હોય છે.

એક ગુરુના અન્તીમ સમયે તેણે પોતાના ચેલાઓને કહ્યું– ‘મારો બીજો અવતાર ડુક્કરના પેટે થવાનો છે. ફલાણા સ્‍થળે એક ડુક્કરનું બચ્‍ચું મળ ખાતુ તમને દેખાશે. તમે સમજી જજો કે તે હું જ છુ!’ ગુરુ મૃત્‍યુ પામ્‍યા. તેમના અન્તીમ વીધાન મુજબ ચેલાઓને તે સ્‍થળે એક સફેદ ડુક્કરનું બચ્‍ચું દેખાયું. એક ચેલો પથ્‍થર ઉપાડતાં બોલ્‍યો– ‘આ ગન્દવાડમાંથી આપણે ગુરુદેવને મુક્‍તી અપાવીએ!’ ત્‍યાં પેલું ડુક્કરનું બચ્‍ચું બોલી ઉઠ્યું– ‘નહીં નહીં… મને મારશો નહીં, તમને આ ગન્દવાડ લાગે છે, પણ મને અહીં અત્‍યન્ત સુખ મળે છે!’

તો વાત એમ છે મીત્રો! ગન્દવાડ પણ સાચો અને એમાંથી મળતું સુખ પણ સાચુ! લાખ વાતની એક વાત એટલી જ, માણસ જે સ્‍થીતીમાં જે લાગણી અનુભવે તે જ તેને માટે સાચુ સુખ, બીજા બધાં ફાંફા! પેલી પ્રચલીત રમુજમાં કહ્યું છે તેમ, એક સ્‍ત્રી એક કવીને બહુ ચાહતી હતી; પણ કવીએ તેની જોડે લગ્ન ન કર્યા તેથી તે દુઃખની મારી પાગલ થઈ ગઈ. તેણે નીસાસો નાખી કવી પત્‍નીને કહ્યું, ‘તું કેટલી સુખી છે… તું એને મેળવી શકી!’ પત્‍નીએ એનાથી ય મોટો નીસાસો નાખી કહ્યું– ‘તું કેટલી સુખી છે કે એનાથી બચી ગઈ!’ સુખ એટલે બીજું કાંઈ નહીં એક જ પાત્ર માટેની બે સ્‍ત્રીઓની ભીન્‍ન ભીન્‍ન અનુભુતી! રકમ એક જ પણ જવાબ જુદા, અને વળી બન્‍ને સાચા. હવે કહો જોઉં તમે સુખી છો કે દુઃખી…?

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત – 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો 24મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 82થી 84 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 26–02–2018

ખાંધ પર બેઠેલાં

ખાંધ પર બેઠેલાં

મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક

(તારીખ 01 ફેબ્રુઆરી, 1995ના ‘ભુમીપુત્ર’ પખવાડીકમાં પાંડુરંગ શાસ્ત્રીની વીચારસરણીનું મુલ્યાંકન કરતો લેખ કંઠે પાહાણ શકે ક્યમ તરી પ્રસીદ્ધ થયો હતો. આ લેખના સમર્થનમાં ‘ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી’, ‘સોક્રેટીસ’ ‘બંદીઘર’, ‘પ્રેમ અને પૂજા’, ‘બંધન અને મુક્તિ’, ‘કલ્યાણયાત્રા’ અને ‘દીપનીર્વાણ’ વગેરે નવલકથાઓના સર્જક મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શકએ વ્યક્ત કરેલા વીચારો. ગોવીન્દ મારુ)

આ સત્કૃત્ય ધન્યવાદને પાત્ર છે; કારણ કે આપણા દુર્ભાગી દેશમાં જડ ગુરુભક્તી, જડ મુર્તી, મન્દીર, પુજાએ ફરી જોર કરવા માંડ્યુ છે. જાણે રાજા રામમોહન રૉયથી આજ સુધીનો સુધારણાયુગ થયો જ નથી! મહન્તો અને કહેવાતા ધર્મગુરુઓનો ‘હીન્દુ ધર્મ ભયમાં છે’ એવો હોબાળો આની નીશાની છે. હીન્દુ ધર્મ ભયમાં છે જ. ઘણા વખતથી ભયમાં છે; પણ તે તો આંતરીક રોગને કારણે. તે રોગમાં કેન્દ્રસ્થ તો જન્મગત વર્ણવ્યવસ્થાની હીમાયત છે. બધા અન્યાયો, અસમાનતા, વીદ્રોહોનું મુળ જ જન્મગત વર્ણવ્યવસ્થા છે. જમાનાઓથી કર્ણ, એકલવ્ય જેવાએ પોતામાં શક્તી, તેજ, ધગશ હોવા છતાં અસહ્ય અપમાનો સહન કરવાં પડ્યાં છે.

માણસ માત્ર સમાન છે, શક્તીમાં નહીં તો ઈચ્છાએ સમાન છે જ. બધાને સ્વમાન છે જ – અને બધામાં ઓછીવત્તી લગભગ સરખી સમજદારી છે. આ પ્રતીતી નવા યુગનો પાયો છે. તે માણસ કયા રંગ, કયા ધર્મ, કયા દેશનો છે. કયા વંશનો છે તે બીનમહત્ત્વનું છે. નવા યુગનું બીજું પ્રતીપાદન અનુભવપ્રમાણ્ય છે, ગ્રંથ કે ગુરુપ્રમાણ્ય નહીં. ગુરુ સો વાક્યો ટાંકે તોયે અગ્ની શીતળ થતો નથી, એ અનુભવ હરકોઈ જોઈ શકે છે.

જન્મગત વર્ણવ્યવસ્થા બુદ્ધીને મંજુર નથી; કારણ કે વૈશ્યોમાંથી ગાંધી ને સરદાર થઈ શકે છે અને ક્ષત્રીયોમાં બુદ્ધમહાવીર થાય છે. આ અપવાદો નથી. બધાને માટે દરવાજા ખુલ્લા થતાં ભારતીય બન્ધારણના શીલ્પી ડૉ. આંબેડકર નવી મનુસ્મૃતી રચી શકે છે.

કૃપા કરીને બુદ્ધીના સ્વતન્ત્રતા, સમાનતા, બન્ધુતાના દરવાજા બન્ધ કરવાનું છોડી દો. મનુસ્મૃતીમાં જે શ્લોકો માનવતાના વીરોધી – જેવા કે શુદ્ર વેદ સાંભળી જ ન શકે, એક જ ગુના માટે અવર્ણને વધારે સજા અને સવર્ણ બ્રાહ્મણને ઓછી સજા. સ્ત્રીને સ્વતન્ત્રતા જ ન હોય –તેવા શ્લોકો ભુંસી નાખો.

મનુસ્મૃતી કે કોઈ જુની પુરાણી સ્મૃતીને તે પુરાણાં છે માટે જ માન આપવાનો મહીમા કરવાનું બન્ધ કરો. સામાજીક અન્યાયોને સમર્થન આપતાં ધર્મવાક્યોને છેકી નાખો. નહીંતર વેદાંતનો શો અર્થ છે? બધામાં બ્રહ્મ છે, સૌમાં રામ જ છે, એ વાત છતાં; પણ ઉંચી કોમમાં વધારે છે, નીચી કોમમાં ઓછો છે, એવી પોપટપંચી બન્ધ કરો.

વેદાંત એ મનુષ્ય માત્રની સમાનતા અને સ્વતન્ત્રતાની ઘોષણા છે. તેને નકામાં સ્મૃતીવાક્યો ટાંકી નકામી ન કરો. પુર્વકર્મો, જન્મજન્માંતરની જાળને સમાજસુધારણાના આડે ન લવાય. એ પ્રત્યાઘાતી વલણ છે. મારાં કર્મો જ નહીં, સમાજનાં અપકર્મો પણ મને નડે છે, બાંધે છે. બાળવીધવા બાળલગ્નને કારણે થાય છે, અને બાળલગ્ન એ સામાજીક કુરીવાજ છે. તેમાં પુર્વજન્મની વાત અસ્થાને છે. જો દરેકને પોતાનાં જ કર્મો નડે છે એવું એકવાર ચલાવો, તો ખાંધ પર બેઠેલાં કદી ઉતરવાનાં નહીં અને શોષક અને શોષીત રહેવાના, અને લોકશાહી જે સર્વ માનવીને મુળ અધીકારોમાં, મુળ જરુરીયાતોમાં, મુળ ઝંખનાઓમાં સમાન ગણે છે, તેનો પાયો જ નખાશે નહીં.

મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક

લેખીકા રચના નાગરીકના કંઠીમુક્ત વીચારલેખોની પુસ્તીકા બૈઠ પથ્થર કી નાવ (પ્રકાશક : [1] માનવવીકાસ ટ્રસ્ટ, 9, મહાકાન્ત કૉમ્પલેક્ષ, વી. એસ. હૉસ્પીટલ સામે, એલીસબ્રીજ, અમદાવાદ – 380 006,  [2] વૈશ્વીક માનવવાદ, 1–એ, કલ્પના સોસાયટી, મહેમદાવાદ – 387 130 જીલ્લો : નડીયાદ અને [3] નયા માર્ગ, ખેત ભવન, હરીજન આશ્રમની પાસે, અમદાવાદ – 380 027 પાનાં : 64, મુલ્ય : રુ. 40/)માંની આ પ્રથમ પ્રસ્તાવના, પુસ્તીકાનાં પાન 5થી 6 ઉપરથી, લેખીકા અને પ્રકાશકોના સૌજન્યથી સાભાર..

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 23–02–2018

અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ વીના ચશ્મે જોઈ શકાય

23

અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ વીના ચશ્મે જોઈ શકાય

                           –દીનેશ પાંચાલ

ઘણાં વર્ષો પુર્વે નીહાળેલી એક ઘટના સાંભળો. તાજીયાના જુલુસમાં એક યુવાને જીભની આરપાર સળીયો ખોસેલો હોય એવો દેખાવ કર્યો હતો. લોકો એને ચમત્‍કાર ગણી શ્રદ્ધાભાવે વન્દન કરી રહ્યા હતાં. વાસ્‍તવમાં એ ‘યુ’ આકારમાં વાળેલા સળીયાની ટ્રીક માત્ર હતી. (નવરાત્રી વેળા પણ ઘણાને માતા આવ્‍યાના મેનમેઈડ ચમત્‍કારો બને છે)

ધર્મ આવી અન્ધશ્રદ્ધાને સ્‍પોન્‍સર કરે તે ધર્મગુરુઓને ના પરવડવું જોઈએ. (મજા ત્‍યારે આવે જ્‍યારે આવી અન્ધશ્રદ્ધાનો પહેલો વીરોધ સત્‍યશોધક સભાવાળા બાબુભાઈ દેસાઈને બદલે બુખારી દ્વારા થાય!) પ્રત્‍યેક હોળીની રાત્રે સ્‍ત્રીઓને સળગતી હોળીની પ્રદક્ષીણા કરી તેની પુજા કરતી આપણે જોઈએ છીએ ત્‍યારે આશ્ચર્ય થાય છે. હોલીકાએ પ્રહલાદને જીવતો સળગાવી દેવાની કોશીષ કરેલી. તે પુજનીય તો હતી જ નહીં. શ્રદ્ધાળુ સ્‍ત્રીઓને કોઈક હોળીએ પ્રશ્ન થવો જોઈએ– વર્ષોથી આપણે કોની પુજા કરીએ છીએ? (વધુ સાચુ તો એ જ કે ટનબન્ધી કીમતી લાકડાં ફુંકી મારીને હોળી ઉજવવી જ ના જોઈએ) ધર્મ હાથ જોડવાનું શીખવે છે– વીચારવાનું નહીં! અન્‍યથા મોરારીબાપુની મદદ વીનાય સમજી શકાય કે પુજા ઈષ્ટની થઈ શકે અનીષ્ટની નહીં! ધર્મમાં થોડી ઘણીય બુદ્ધીની દરમીયાનગીરી હોય તો અન્ધશ્રદ્ધા આટલી વ્‍યાપક ના હોય!

ગ્રહણો હમ્મેશાં આકાશમાં જ રચાય એવું નથી. માણસની ધાર્મીકતા, અબૌદ્ધીકતા અને અજ્ઞાનતા એક સીધી લીટીમાં આવે ત્‍યારે અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ રચાય. થોડા સમય પુર્વે સુર્યગ્રહણ થયું હતું. એ દીવસે હું રસ્‍તા પર નીકળ્‍યો તો મને માણસ નામનો સુરજ અન્ધશ્રદ્ધાના પડછાયાથી ઢંકાયેલો જોવા મળ્‍યો. એ દીવસે મેં શુ જોયું? રસ્‍તો કરફ્યુ લાગી ગયો હોય તેવો સુમસામ હતો. નીત્‍ય મળસ્‍કે પાંચ વાગ્‍યાથી સળવળી ઉઠતા ઘરોના બારી બારણા બહું મોડે સુધી બન્ધ રહ્યા. ગ્રહણ ખુલ્‍યા બાદ લોકોએ માટલાના પાણી, ખાદ્ય પદાર્થો વગેરે બહાર ફેંકવા માંડ્યા. પછી સ્‍નાન… પુજા… ઘરની સાફસુફી… વગેરેનું ચક્કર ચાલ્‍યું.

એ પહેલાં ચારેક દીવસથી ટીવી સૌને એમ કહીને ચેતવતું હતું કે સુર્યગ્રહણથી કોઈ નુકસાન થવાનું નથી. છતાં શીક્ષીતોય ગમારની જેમ ઘરમાં ભરાઈ રહ્યાં. દીલ્‍હી દુરદર્શન સુર્યગ્રહણનું જીવન્ત પ્રસારણ રજુ કરી રહ્યું હતું ત્‍યારે પ્રૉફેસર યશપાલને ફોન પર લોકો તરફથી જે બાલીશ પ્રશ્નો પુછાતા હતા તેમાં લોકોની ઘોર અજ્ઞાનતાના દર્શન થતા હતા. એક જણે પુછયું– ‘ક્‍યા ગ્રહનકે સમય હમ ખાના ખા શકતે હૈ? કોઈ નુકસાન તો નહીં?’ પ્રૉફેસરે કહ્યું– કોઈ નુકસાન નહીં લેકીન ખાના બાદમેં ખાઈયેગા પહેલે ગ્રહનકા ખુબસુરત નજારા દેખ લીજીયે!

કદી પાણીની ટાંકી સાફ ન કરતા આળસુ માણસે ગ્રહણ પત્‍યા બાદ અગાસી પરની બન્‍ને ટાંકીનું પાણી કાઢી તે સાફ કરી નાંખી. (બીચારા અન્દરના જીવડાં બેઘર થઈ ગયા. બચી ગયેલા જીવડાંઓને બીજા સુર્યગ્રહણ સુધી નીરાંત હતી!) મેં એ સજ્જનને પુછયું– ‘તમે ગ્રહણથી દુષીત થયેલી અગાસીની ટાંકી સાફ કરી, પણ જ્‍યાંથી તમારે ત્‍યાં પાણી આવે છે એ નગરપાલીકાની ટાંકીનું શું કરશો? કુવા, નદી, તળાવ, સાગર, વગેરેનું પાણી પણ ગ્રહણથી અપવીત્ર થયું કહેવાય… તે અપવીત્રતા શી રીતે સાંખી લેશો? રાંધેલું અન્‍ન ફેંકી દેશો પણ કોઠીમાં ભરેલા ધાન્‍યનું શું કરશો? સુરજની સાક્ષીએ ખેતરમાં લહેરાતા અનાજનું શું કરશો?

બધાં જ પ્રશ્નો એક સ્‍થીતી સ્‍પષ્ટ કરે છે. દુનીયાભરની સત્‍યશોધક સભાઓ કે વીજ્ઞાન મંચોને મોઢે ફીણ આવી જાય એટલા વીપુલ પ્રમાણમાં અન્ધશ્રદ્ધા હજી સમાજમાં પ્રવર્તે છે. નર્મદ પુનઃ પુનઃ અવતરીને તેના પાંચ પચ્‍ચીશ આયખા કુરબાન કરી દે તો ય અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણમાંથી માણસ મુક્‍ત થઈ શકે એમ નથી. સુર્યગ્રહણ નીરખવા ખાસ ચશ્‍માની જરુર પડે છે. અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણો તો વીના ચશ્‍મે નીહાળી શકાય. ન્‍યાય ખાતર સ્‍વીકારવું રહ્યું કે વીજ્ઞાન અને રૅશનાલીઝમના સતત પ્રચારથી લોકોમાં થોડી જાગૃતી અવશ્‍ય આવી છે; પણ એનું પ્રમાણ બહું ઓછું છે. આપણે ત્‍યાં કેવા કેવા લોકો વસે છે? પ્‍લેગથી બચવા ગાયત્રી યજ્ઞ કરાવનારા લોકો. મન્ત્રેલા માદળીયાં પહેરનારા લોકો. અશ્વમેધ યજ્ઞમાં કરોડો રુપીયા ફુંકી મારનારા લોકો. ભગવા જોઈ ચરણોમાં આળોટી પડનારા લોકો. ભગત ભુવા કે બાધા આખડીમાં રાચનારા લોકો. ચમત્‍કાર માત્રને નમસ્‍કાર કરનારા લોકો. અમીતાભ માંદો પડે તો યજ્ઞ કરાવનારા લોકો. આવા લોકોથી સમાજ છલોછલ ભરેલો છે.

સમાજને છેતરવાની તમારી ક્ષમતા હોય તો આખો સમાજ છેતરાવા માટે ખડે પગે તૈયાર છે. તમે કોઈને હથેળીમાં ગુટકા આપીને કહેશો આ સાંઈબાબાની ભસ્‍મ છે… તો તે ભારે શ્રદ્ધાપુર્વક મોમાં મુકશે. જ્‍યાં ખાંડની ચાસણી મધ તરીકે વેચાઈ શકે ત્‍યાં તમે ઈચ્‍છો તો શીવામ્‍બુ ચરણામૃત તરીકે ખપાવી શકો! એકવીસમી સદીમાં પણ શોધવા નીકળો તો બાવડે માદળીયું બાંધીને વીજ્ઞાન ભણાવતો શીક્ષક મળી આવશે. ગામની કોઈ ડોશીને ડાકણ માની સળગાવી દેતો સરપંચ મળી આવશે. સાપ કરડ્યો હોય ત્‍યારે હૉસ્પીટલને બદલે ભગતને ત્‍યાં દોડી જઈ જીવ ગુમાવતા ગામડીયાઓ મળી આવશે. એકાદ કાળી ચૌદશને દીવસે સ્મશાનમાં જાગરણ કરી આપણે સૌએ સહચીન્તન કરવા જેવું છે કે નર્મદના જમાનામાં પણ આટલી અન્ધશ્રદ્ધા નહોતી. વહેમ, અન્ધશ્રદ્ધા અને અજ્ઞાનતાથી ભરેલો સમાજ લીક થતા ગેસ સીલીન્‍ડર જેટલો જોખમી છે. છતાં સમાજના એવા દુષીત સ્‍વરુપથી થોડાંક રૅશનાલીસ્‍ટો સીવાય કોઈને ચીન્તા નથી.

તમે ક્‍યારેય કોઈ નેતાને સમાજની અન્ધશ્રદ્ધા અંગે ચીન્તા વ્‍યક્‍ત કરતો જોયો છે? તમે ક્‍યારેય કોઈ ધર્મગુરુ કે કથાકારને સમાજમાં ફેલાયેલી વ્‍યાપક અન્ધશ્રદ્ધાના વીરોધમાં અભીયાન ચલાવતો જોયો છે? બુખારીઓ, બાલઠાકરેઓ, અડવાણીઓ કે મનમોહનસીંહો ભલે ખામોશ રહેતા પણ મોરારીબાપુ, આશારામબાપુઓ, પ્રમુખસ્‍વામીઓ, સંતો–મહંતો કે શંકરાચાર્યોને સમાજના આવા દુષીત સ્‍વરુપની કેમ કોઈ ચીંતા નથી? શું તેમને કેવળ ટીલાંટપકાં કરતી પાદપુજક સંસ્‍કૃતી જ પરવડે છે? લોકો જ્ઞાન વીજ્ઞાનનો પ્રકાશ પામી અન્ધશ્રદ્ધામુક્‍ત બને તેવું તેઓ કેમ નથી ઈચ્‍છતા? ગણપતીને દુધ પાવાની બાલીશતા કેટલા ધર્મગુરુઓએ વખોડી? દેશના બધાં ધર્મગુરુઓ, સ્‍વામીઓ, બાપુઓ, કથાકારો અન્ધશ્રદ્ધાનું ડીમોલીશન કરવાનું બીડું ઝડપે તો અન્ધશ્રદ્ધા ટકે ખરી?

જે દીવસે ધર્મગુરુઓ વીજ્ઞાન જોડે હાથ મીલાવશે તે દીવસે દેશમાં નવજાગૃતીનો એક નવો સુર્યોદય થશે. વીજ્ઞાનના સમજાવ્‍યા ન સમજે તે શ્રદ્ધાના માર્ગે જરુર સુધરે એવો હું આશાવાદ ધરાવું છું. દેશના તમામ ધર્મ સમ્પ્રદાયોના વડાઓ પોતાની કથાઓ, ધર્મસભાઓ કે સત્‍સંગોમાં સમાજને અન્ધશ્રદ્ધામાંથી મુક્‍ત થવાની અપીલ કરે તો સત્‍યશોધક સભાની જરુર જ ના રહે. ઘણા ધર્મગુરુઓ સત્‍યશોધક સભાની પ્રવૃત્તી તરફ અણગમાયુક્‍ત નજરે જુએ છે. તેમણે રૅશનાલીઝમ કે સત્‍યશોધકોને મીટાવી દેવા હોય તો આ ઉપાય અજમાવવા જેવો છે. સમાજમાંથી શોધી શોધીને અન્ધશ્રદ્ધાને મીટાવી દો… પછી સત્‍યશોધક સભાની ઉપયોગીતા જ નહીં રહે…! ધર્મગુરુઓ રૅશનાલીઝમને સ્‍પોન્‍સર કરે તો અડધો અડધ ફેર પડી જાય! (કલ્‍પના કરો કેશવાનન્દ જેવા ગુરુઘંટાલોની આજ્ઞા માની આ દેશની સ્‍ત્રીઓ તેમની મહામુલી મુડી તેમને અર્પી શકતી હોય તો તેમના આદરણીય ધર્મગુરુઓની બે સાચી શીખામણો કાને નહીં ધરે એવું બને ખરું?)

સાચી વાત એટલી જ કે રામ– રાવણ કે કૃષ્‍ણ– અર્જુનના ચવાઈ ગયેલા કીસ્‍સાનું પીષ્ટપેષણ કર્યા કરવાને બદલે આપણા કથાકારો વહેમો અને અન્ધશ્રદ્ધાઓ દુર કરવા માટે કમર કસશે તો એ તેમની મોટી સમાજસેવા લેખાશે. અમારા બચુભાઈ મારા આ વીચારને વાંઝીયો આશાવાદ ગણાવતાં કહે છે– ‘ધર્મગુરુઓ રૅશનાલીઝમને સ્‍પોન્‍સર કરે તો તે ભુવાઓ દ્વારા ‘સત્‍યશોધક સભા’ને લાખો રુપીયાનું દાન મળ્‍યા જેવી આશ્ચર્યકારક ઘટના ગણાય! સત્‍ય એ છે કે આજે પ્રજાને રામકથાની નહીં જ્ઞાનકથાની જરુર છે. વેદ મન્ત્રો કરતાં વીજ્ઞાનની વીશેષ જરુર છે. એકાત્‍મયાત્રા કરતાં અન્ધશ્રદ્ધા નીવારણની સાચી જરુર છે. જ્ઞાનયજ્ઞો તો યુદ્ધના ધોરણે અને પ્રતીદીન થવા જરુરી છે. આપણા શીક્ષણશાસ્‍ત્રીઓ અને ધર્મગુરુઓ લોકશીક્ષણનું કામ સંયુક્‍તપણે ઉપાડી લે તો સમાજમાંથી અજ્ઞાનના અંધારા જરુર ઉલેચી શકાય. આપણી ભારતીય સંસ્‍કૃતીના સ્‍ક્રીન પર હું એવું લખાયેલું જોવા ઈચ્‍છું છું– ‘ધીસ પાર્ટ ઓફ ધી ફીલ્‍મ ઈઝ બ્રોટ ટુ યુ બાય એજ્‍યુકેશન એન્‍ડ રીલીજીયન!’ આપણે પ્રાર્થના કરીએ એ ફીલ્‍મ જલદી રીલીઝ થાય… અને માણસનો અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણમાંથી સત્‍વરે મોક્ષ થાય!

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 21મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 79થી 81 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 19–02–2018

વૈજ્ઞાનીક અભીગમ પ્રત્યે ઉપેક્ષા ગેરલાભકર્તા જ નહીં, ગેરબંધારણીય પણ છે

વૈજ્ઞાનીક અભીગમ પ્રત્યે ઉપેક્ષા ગેરલાભકર્તા જ નહીં,

ગેરબંધારણીય પણ છે

–બીરેન કોઠારી

વીજ્ઞાન, વીજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનીક અભીગમ સામાન્યપણે આપણા દેશમાં હાંસીપાત્ર બનતાં આવ્યાં છે. કોઈ પણ મુદ્દે જેને ફટકારી શકાય એવી હાથવગી ‘પંચીંગ બૅગ’ અથવા દેશી ઉપમા વાપરીને કહીએ તો રસ્તે પડેલા ગલુડીયા જેવી તેની હાલત છે. જતુંઆવતું કોઈ પણ તને અડફેટે લઈ લે. વીજ્ઞાન થકી મળતા લાભ બધાને લેવા છે; પણ તેના થકી વૈજ્ઞાનીક અભીગમ કેળવવાને બદલે આખરે અન્ધશ્રદ્ધાનો કે જડ વીચારધારાઓનો જ પ્રચાર કરતા રહેવું છે. આજના યુગમાં મોબાઈલ ફોન એવું ઉપકરણ છે કે જે ગરીબ–અમીર, સાક્ષર–નીરક્ષર સહીતના તમામ અન્તીમવાળા લોકોના જીવનને રોજબરોજ સ્પર્શે છે. તેનો સદુપયોગ જીવનને ઘણે અંશે સરળ બનાવી શકે છે; પણ તેના થકી સુવીધા કરતાં ત્રાસ થતો હોય એવું વધુ જોવા મળે છે. વીજ્ઞાન કે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ સાથે આ ઉપકરણના વપરાશકર્તાને કશી લેવાદેવા હોતી નથી. આનું એક કારણ એ કે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ અપનાવવામાં આવે તો ઘણી બધી અન્ય બાબતોનો સ્વીકાર કરવો પડે, જે આપણી પરમ્પરા સાથે કે બહુમતી સમાજના અભીગમ સાથે સુસંગત ન હોય. તેને બદલે આભાસી સલામતીના કોચલામાં પુરાઈને પોતાની માન્યતાઓને વળગી રહીને સન્તોષ માનતા રહેવું વધુ સુવીધાજનક છે. આ લક્ષણ કેવળ વ્યક્તીગત સ્તરે નહીં, વ્યાપક સામાજીક સ્તરે તેમ જ શાસકીય સ્તરે પણ જોવા મળે છે.

શાસકો આપણી વૈજ્ઞાનીક સીદ્ધીઓને ગમે એટલી બીરદાવે, તેઓ હૈયેથી સાંસ્કૃતીક કટ્ટરવાદનું જ સમર્થન કરતા હોય છે. આ કોઈ વ્યક્તીગત માન્યતા નથી; પણ દેશભરના વીજ્ઞાનીઓ દ્વારા અનુભવાઈ રહેલું સત્ય છે. આ મહીનાની નવમી તારીખે દીલ્હી, મુમ્બઈ, હૈદરાબાદ, કોલકાતા સહીત પચીસેક શહેરોમાં વીજ્ઞાનીઓએ રેલી કાઢી. શી હતી તેમની માગણીઓ?

તેમની પ્રાથમીક માગણી એ હતી કે બન્ધારણના પરીચ્છેદ 51 A (h)નો સુયોગ્ય ઢબે પ્રચાર કરવામાં આવે. તેમાં જણાવાયા મુજબ પ્રત્યેક નાગરીકની એ મુળભુત ફરજ છે કે તે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ, માનવવાદ, જીજ્ઞાસા તેમજ સુધારાવૃત્તી કેળવે. નાગરીકો કંઈ આપમેળે આ કરવાના નથી, એટલે સરકારે તેનો યોગ્ય પ્રચારપ્રસાર અને અમલ થાય એ મુજબ કાર્યક્રમો ઘડવા જોઈએ. વીજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને વીકસાવવાની વાતો જોરશોરથી થાય છે; પણ તેની વાસ્તવીકતા શી છે?

2015માં તીરુપતી સાયન્‍સ કોંગ્રેસના આરમ્ભીક ઉદ્‍બોધનમાં આપણા વડાપ્રધાને જણાવ્યું હતું કે વીકાસની તત્કાળ આવશ્યકતા માટે વીજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી હાથવગાં હોવાં જોઈએ અને કોર્પોરેટ સોશીયલ રીસ્પોન્‍સીબીલીટી (સી.એસ.આર.)નું ભંડોળ વૈજ્ઞાનીક શોધના ઉત્તેજન તરફ વળવું જોઈએ. ત્યાર પછી દહેરાદુનમાં યોજાયેલી ચીંતન શીબીરમાં જાહેરનામું રજુ કરવામાં આવ્યું કે લૅબ એટલે કે સંશોધનલક્ષી પ્રયોગશાળાઓ વીકાસલક્ષી બનાવવી જોઈએ, જે 2017 સુધીમાં અંશત: નફાલક્ષી પણ બને તેમજ અંશત: તે નાણાકીય રીતે સ્વનીર્ભર બને એમ થવું જોઈએ. આ જાહેરનામાને પગલે વીજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગીકી મન્ત્રાલયના તાબામાં કામ કરતી સંસ્થા ‘કાઉન્‍સીલ ઑફ સાયન્‍ટીફીક એન્‍ડ ઈન્‍ડસ્ટ્રીઅલ રીસર્ચ’ (સી.એસ.આઈ.આર.)ને જણાવવામાં આવ્યું કે તેઓ પોતાના દ્વારા વીવીધ લેબોરેટરીને ફાળવવામાં આવતા ફંડની રકમમાં અડધોઅડધ વધારો કરે. આ સંસ્થા અંતર્ગત કુલ 38 લેબોરેટરી રાષ્ટ્રભરમાં કાર્યરત છે. સામે પક્ષે લેબોરેટરીઓને પણ સુચના આપવામાં આવી કે તેઓ વખતોવખત નીયમીતપણે જાણકારી આપતી રહે કે તેમના દ્વારા કરાયેલાં સંશોધનો શી રીતે વર્તમાન સરકારનાં આર્થીક તેમજ સામાજીક ધ્યેયને આગળ વધારે છે. પહેલી નજરે આ આખું ચીત્ર એકદમ સંપુર્ણ લાગે અને એમ પણ થાય કે આમ જ હોવું જોઈએ.

પાયાની સમસ્યા વીજ્ઞાન સાથે સરકારી કાર્યક્રમની ભેળસેળની છે. વૈજ્ઞાનીક શોધ લાંબા ગાળાની પ્રક્રીયા છે. એ તત્કાળ તેમજ ઈચ્છા મુજબ ફળ આપતું કોઈ કલ્પવૃક્ષ નથી. શાળાના વીદ્યાર્થીઓની પ્રગતીનો વખતોવખત અહેવાલ મેળવી શકાય, વીજ્ઞાનીઓ દ્વારા હાથ ધરાયેલા કાર્યનો નહીં. કેમ કે, દરેક પ્રયોગ સફળ થશે જ તેની કોઈ ખાતરી હોતી નથી. અનેક અખતરાઓ નીષ્ફળ જાય ત્યારે સફળતા મળે તો મળે. આજે ગૌરવભેર આપણે જે ઉપગ્રહો તૈયાર કરીને અવકાશમાં સફળતાપુર્વક તરતા મુકી રહ્યા છીએ, તે રાતોરાત નહીં, પણ કેટલાય દાયકાઓની જહેમત પછી પ્રાપ્ત થયેલું ફળ છે.

ઉદ્યોગો સાથે વૈજ્ઞાનીક શોધને સાંકળવાની દરખાસ્ત પહેલી નજરે આકર્ષક લાગે; પણ તેમાં મુળભુત સંશોધનો હડસેલાઈ જાય એ શક્યતા રહેલી છે. એટલે કે ઉદ્યોગોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવેલાં સંશોધનોનું વ્યાપારીકરણ થાય અને તેનો સીધો લાભ જે તે ઉદ્યોગો કે ઉદ્યોગગૃહોને જ મળે. રાષ્ટ્રને તેનો સીધો લાભ ભાગ્યે જ મળે. બીજી રીતે કહીએ તો રાષ્ટ્રે પોતે જ સ્વતન્ત્રપણે વૈજ્ઞાનીક સંશોધનને ઉત્તેજન મળે એ રીતે અંદાજપત્રમાં નાણાંની ફાળવણી વધારવી રહી.

દેશના અલગ અલગ પચીસેક શહેરોમાં રેલી કાઢવા પાછળ વીજ્ઞાનીઓનો આશય આ હકીકત પ્રત્યે સૌનું ધ્યાન દોરવાનો હતો. તેમની માગણી હતી કે ભારતની જી.ડી.પી.ના ઓછામાં ઓછા ત્રણ ટકા વૈજ્ઞાનીક તેમજ પ્રૌદ્યોગીકી સંશોધન પાછળ અને દસ ટકા શીક્ષણ માટે ફાળવવામાં આવે. એ જાણવું જરુરી છે કે અંદાજપત્રમાં છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી શીક્ષણ માટેનાં નાણાંની ફાળવણીનું પ્રમાણ સતત ઘટતું રહ્યું છે, જે 2016–17ના વર્ષમાં માત્ર 3.65 ટકા જ હતું. છેલ્લા બજેટમાં વીજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગીકી માટે અંદાજપત્રની કુલ રકમના 0.52 ટકા જ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

આ ઉપરાંત લેખના આરંભે જણાવ્યું એમ બંધારણના ઉક્ત પરીચ્છેદને સુસંગત અવૈજ્ઞાનીક, પ્રગતીવીરોધી તેમજ ધાર્મીક અસહીષ્ણુતાને સમર્થન આપે એવો પ્રચાર બન્ધ કરવાની આ વીજ્ઞાનીઓની માગણી છે. આ ઉપરાંત શૈક્ષણીક પ્રણાલીમાં તેઓ એવું શીક્ષણ દાખલ કરવા ઈચ્છે છે કે જે વૈજ્ઞાનીક પુરાવાઓ પર આધારીત હોય. સાથે સાથે નીતીઓ પણ એવી રીતની હોય જે વૈજ્ઞાનીક પ્રમાણને અનુરુપ હોય.

સરકાર દ્વારા વીવીધ પાઠ્યપુસ્તકોમાં પોતાની વીચારધારાને અનુકુળ તથ્યોના તોડમરોડની નવાઈ રહી નથી. ઈતીહાસ તો ઠીક, સાહીત્ય અને વીજ્ઞાનના ક્ષેત્રોમાં પણ તેમની દખલગીરી વધી રહી છે. વીજ્ઞાનીઓ એક થઈને આ બધાં અનીષ્ટોની સામે દેખાવો યોજે તો આગામી અંદાજપત્રમાં નાણાંની ફાળવણી પર તેની થોડીઘણી માત્રામાં હકારાત્મક અસર થઈ શકે એ શક્યતા નકારી શકાય નહીં. પણ એ સીવાયની બાબતો અમલમાં અઘરી છે.

એક પ્રજા તરીકે આપણે જ ધર્મ, સંસ્કૃતી, નાતજાત અંગેની અનેક ગેરમાન્યતાઓ અને ગેરસમજણોથી પીડાઈએ છીએ. રાજકારણીઓ પોતાના મતના સ્વાર્થ ખાતર આ ખાઈને વધુ ને વધુ પહોળી કરી રહ્યા છે. તેમને મળી રહેલી સફળતા હકીકતમાં પ્રજા તરીકે આપણી વ્યાપક નીષ્ફળતા સુચવે છે. હજી આપણને વૈજ્ઞાનીક અભીગમ અપનાવવાનું જચતું નથી. બંધારણમાં ભલે ગમે તે લખાયું હોય, તેનો અમલ આખરે આપણા હાથમાં છે. વીજ્ઞાનનો ઉપયોગ અને વૈજ્ઞાનીક અભીગમ બન્ને અલગ બાબતો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ અખબારમાં, આ જ સ્થાન હૃદયસ્થ રમણ પાઠકવાચસ્પતી’એ સતત 38 વર્ષ સુધી પોતાની સાપ્તાહીક કટાર ‘રમણભ્રમણ’ દ્વારા વૈજ્ઞાનીક અભીગમ કેળવવાનો નોંધપાત્ર પ્રયાસ કર્યો હતો, જેનાં ફળ અનેકને મળી રહ્યાં હશે. આ એક સતત ચાલતી પ્રક્રીયા છે, અને એક વાર શરુ થયા પછી આજીવન રહે છે. વ્યક્તીગત ધોરણે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ કેળવાય એ પ્રશંસનીય છે, પણ તેનો વ્યાપક પ્રસાર થાય એ વધુ જરુરી છે. વીજ્ઞાનીઓએ ત્યાર પછી રેલી કાઢવાની જરુર નહીં રહે.

–બીરેન કોઠારી

‘ગુજરાતમીત્ર’, દૈનીકમાં દર ગુરુવારે ચીન્તક–લેખક શ્રી. બીરેન કોઠારીની લોકપ્રીય કટાર ફીર દેખો યારોંનીયમીત પ્રગટ થાય છે. તા. 17 ઓગસ્ટ, 2017ની એમની કટારમાંનો એમનો આ લેખ, લેખકશ્રીના અને ગુજરાતમીત્રના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. બીરેન કોઠારી, બ્લૉગ :  Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણીhttp://birenkothari.blogspot.in ઈ.મેલ : bakothari@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 16–02–2018

ભગવાન મન્દીરમાં નહીં માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે!

22

ભગવાન મન્દીરમાં નહીં; માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે!

ધાર્મીક માણસો રામકથામાં બેસીને પુણ્‍ય કમાયાનો સન્તોષ માને છે. કેટલાંક અડસઠ તીર્થની જાત્રા કરીને મોક્ષનું બુકીંગ કરાવ્‍યાનો સન્તોષ માને છે; પણ માણસની મનોભુમીમાં માનવતાના સંસ્‍કારો સીંચાયા હોય તેવી વ્‍યક્‍તીએ પુણ્‍ય કમાવા માટે કાશી–મથુરા સુધી જવું પડતું નથી. ક્‍યારેક ઈશ્વર મન્દીરને બદલે માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે. એ આનન્દદાયક સુવીધા છે. માણસના અન્તરમાં માનવતા મહેંકી ઉઠે છે, ત્‍યારે  તેના હૃદયમાં ઈશ્વર પરકાયા પ્રવેશ કરી કોકની જીવનનૌકાને ડુબતી બચાવે છે.

એક રાજાનું દૃષ્ટાંત યાદ આવે છે. રોજ એ ફાટેલો કોટ પહેરી ખુદાની બન્દગી કરતો હતો. એક દીવસ એના મીત્રે તેમ કરવાનું કારણ પુછ્યું. જવાબમાં રાજાએ કહ્યું, ‘રાજા તો હું હમણાં બન્‍યો. તે પહેલાં સાધારણ ગરીબ ઈન્‍સાન હતો. આજની આ અમીરીમાં હું મારી ગઈકાલની ગરીબીને ભુલી ઘમંડી ન બની જાઉં તે માટે આ કોટ બન્દગી વખતે પહેરું છું. અને ખુદાને પ્રાર્થના કરું છું મને તેં અમીરી બક્ષી છે; પણ ક્‍યારેય એવી કુબુદ્ધી ન આપીશ કે હું મારી ભુતકાળની ગરીબી ભુલી જઈને પ્રજાને રંજાડવા માંડુ!’

એ રાજાની જેમ માણસે મૃત્‍યુને નજર સમક્ષ રાખી એક સચ્‍ચાઈ યાદ રાખવાની છે. જીવન ચાર દીવસની ચાંદની જેવું છે. એમાંથી બે ગયા અને બે રહ્યા. એ બે દીવસોમાં થઈ શકે એટલા માનવતાના કામો કરી લઈએ. કોક દુઃખીને મદદરુપ થઈએ, કોક પડતાનો હાથ ઝાલીએ, કોકના ડુબતા વહાણ તારીએ, કોકના આંસુ લુછીએ તો જીવ્‍યું સાર્થક લેખાય! માણસ અમર બનતો નથી, તેના સદ્‌કર્મો તેને અમર બનાવે છે. કોક આપણને ઉપયોગી નીવડ્યું હોય તો આપણે પણ વળતા બે સારા કામો કરી સદ્‌ભાવનું સાટું વાળી દેવું જોઈએ. દુનીયામાં એ રીતે સજ્જનતાનું સરક્‍યુલેશન ચાલુ રહેશે તો દાઉદ ઈબ્રાહીમોનો બહું ગજ નહીં વાગે!

મને એકવાર હાઈવે પર સ્‍કુટર અકસ્‍માત થયો હતો. હું રોડ પર બેભાન થઈને પડ્યો હતો. થયેલું એવું કે એકવાર અમે સ્કુટર પર નવસારી આવી રહ્યા હતા. ખારેલના ડૉ. અશ્વીનભાઈ શાહ અને તેઓના પત્ની ડૉ. હર્ષાબહેન શાહ લગભગ 23 વર્ષથી ખારેલની આજુબાજુના અનેક ગામોના ગરીબ અને આદીવાસી દરદીઓને ની:શુલ્ક સેવા આપીને માનવતાનો મહાયજ્ઞ આરંભ્યો છે. ખારેલ અને આજુબાજુના વીસ્તારના વીકાસ માટે આ દમ્પતી મુકપણે ધરખમ પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે (સાંભળવા મુજબ હવે આ દમ્પતી પગાર લીધા વીના માનદ્ સેવા આપે છે). એમની ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’ ( http://www.gramseva.org/hospitalfacts.asp )ને આપેલું ડૉનેશન સીધું માનવતાના ઉમદા કાર્યમાં ગરીબો માટે વપરાતું હોવાથી દાનનો સદ્ઉપયોગ થાય એવું ઈચ્છતા લોકો માટે ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’ વીશ્વવાસપાત્ર સ્થળ બની ચુક્યું છે. એથી ડૉ. અશ્વીનભાઈ શાહને મળીને અખબારો અને ઈન્ટરનેટ માટે એક મજેદાર ઈન્ટરવ્યું તૈયાર કરવાની ઈચ્છા હતી. તેઓને મીત્રભાવે મળવા જતાં હતા; પણ મળીએ તે પહેલા જ અમને નેશનલ હાઈ વે પર એક મોટો અકસ્માત થયો, એથી તેઓના દરદી તરીકે ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’માં મારે દાખલ થવું પડ્યું. મારી નાડીના ધબકારા ઘટી રહ્યાં હતા. માથુ ફાટી જતાં લોહી નીકળતું હતું. પત્‍ની લગભગ ચીસ જેવા અવાજે રાહદારીઓને વીનવતી હતી; પણ કોઈ મદદે આવતું નહોતું. એ સંજોગોમાં એંધળના સેવાભાવી ખેડુત શ્રી. નટુભાઈ પટેલે મને તેમના ટ્રેક્‍ટરમાં ખારેલ હોસ્પીટલ પહોંચાડી મારો જીવ બચાવ્‍યો હતો. કોઈ ટ્રકવાળો મને ટક્કર મારી ચાલ્‍યો ગયો હતો. એક જ દીવસે મને શેતાન અને ભગવાનનો સાથે ભેટો થઈ ગયો હતો. નટુભાઈ મારે માટે બીલકુલ ત્રાહીત વ્‍યક્‍તી હતા! કશી જ ઓળખાણ નહીં; પણ મજાની વાત એ બની કે મને રોડ પર તરફડતો જોઈ એમણે એંધળમાં આવેલા ચંડીકામાતાની માનતા માની– ‘આ તરફડતો માણસ બચી જશે તો હું એને તારા દર્શને લઈ આવીશ!’

મહીનાઓ બાદ હું ઠીક થઈ શક્‍યો ત્‍યારે મને નટુભાઈની માનતાની વાત કહેવામાં આવી. બાધા–આખડીમાં હું આજેય માનતો નથી; પણ ખાસ સમય કાઢીને હું નટુભાઈને મળ્‍યો. એમને ભેટીને હૃદયપુર્વક આભાર માન્‍યો. એમની જોડે ચંડીકામાતાના મન્દીરે જઈ માતાને વન્દન પણ કર્યા.

રૅશનાલીઝમની ડીક્‍શનરી મુજબ કદાચ એ અન્ધશ્રદ્ધા કહેવાય! ભલે કહેવાતી! રોડ પર તરફડી રહેલા એક માણસને જોઈને બીજા માણસના દીલમાં તે બચી જવો જોઈએ એવી સદ્‌ભાવના પ્રગટે અને તે પોતાની દેવીની માનતા રાખે એ બહું મોટી વાત છે. આપણે ભલે બાધા–આખડીમાં ન માનીએ પણ માનવીનાં દીલમાં જન્‍મતી ભલી ભાવનામાં તો અચુક માનીએ છીએ. આજના ક્રુર યુગમાં એક માણસ બીજા માણસનો લોહીનો તરસ્‍યો બન્‍યો છે ત્‍યારે આવી સદ્‌ભાવના રાખનાર માનવતાવાદી માણસોની વસતી આજે બહું ઓછી છે. મને એ દીવસે સમજાયું કે ભગવાનને પ્રાપ્‍ત કરવાની આપણી રીતમાં થોડું મોડીફીકેશન લાવવાની જરુર છે. ભગવાન ક્‍યારેક માણસના રુપમાં જ આપણને મળી જાય છે. મને તે નટુભાઈના સ્‍વરુપે મળ્‍યા. અકસ્‍માતની જાણ થતાં નવસારીના મારા ડૉક્‍ટરમીત્ર અશોક શ્રોફ અને તેમના પત્‍ની જયના શ્રોફ તેમનું કામ પડતું મુકી હૉસ્‍પીટલમાં દોડી આવ્‍યા. તેમણે પૈસા તથા બે–ત્રણ ડૉક્‍ટરોની વ્‍યવસ્‍થા કરી. મારી તે જીવલેણ સ્‍થીતીમાં આવી કૃપા કરનારા હતાં તો સીધા સાદા માણસો જ; પણ મને થયું કે ભગવાન આનાથી જુદો કેવો હોય શકે? સ્‍વામી સચ્‍ચીદાનન્દજીએ કહ્યું છે– ‘મેં ભગવાનને કદી નજરોનજર જોયો નથી પણ જીવનમાં અનેકવાર તેની કૃપા અનુભવી છે!’

હૉસ્‍પીટલના બીછાને મારું મન વીચારતું હતું–  જીવન કુદરતની દેન છે. ભગવાન જોડે માણસને ભક્‍તીભાવનો ગમે તેટલો ગાઢ સમ્બન્ધ હોય છતાં દુઃખમાં માણસને ભગવાન કરતાં ય માણસની વીશેષ જરુર પડે છે. માણસ રોજ મળસ્‍કે પાંચ વાગ્‍યે ઉઠીને ત્રણ કલાક ભગવાનની માળા જપતો હોય; પણ રોડ પર ઘવાયેલાઓને ત્‍યાં જ તરફડતો છોડી આગળ નીકળી જતો હોય, તો એવી ભક્‍તીથી દુનીયાનો કોઈ ભગવાન રાજી થતો નથી. કંઈક એવું સમજાય છે કે માનવજીવનમાં ઈશ્વરભક્‍તી કરતાં માનવતાને જ અગ્રીમતા આપવી જોઈએ.

માનવતાની વાત નીકળી છે ત્‍યારે એક બીજો પ્રસંગ યાદ આવે છે. મારે બેંકમાં કેશીયરની નોકરી હતી. બેંકમાં એક દીવસ એક ગ્રાહકને મારાથી પાંચ હજાર રુપીયા વધારે અપાઈ ગયા. થયેલું એવું કે બેંકના મારા કાઉન્‍ટર પર રોજ જ્‍યાં પચાસ રુપીયાવાળા પેકેટો ગોઠવતો ત્‍યાં સરતચુકથી એકસો રુપીયાવાળી નોટનું પેકેટો ગોઠવી દેવાયા. પાંચ હજારનો ચેક પેમેન્‍ટ માટે આવ્‍યો ત્‍યારે આદતવશ પચાસનુ સમજીને એકસોનુ પેકેટ ગ્રાહકને અપાઈ ગયું. સાંજે હીસાબમાં પાંચ હજાર ખુટ્યા. જીવ અદ્ધર થઈ ગયો. દરેક પાંચ હજાર વાળા ગ્રાહકને ત્‍યાં તપાસ કરવા દોડ્યા; પણ બધાં ગ્રાહકો તરફથી એક જ જવાબ મળતો હતો– ‘અમને સોનું નહીં પચાસનું જ પેકેટ મળ્‍યું હતું!’

મારા દુઃખનો પાર નહોતો. રાત પડી ગઈ હતી. માત્ર એક ગ્રાહકને ત્‍યાં જવાનું બાકી હતું. મીત્ર પંકજ દેસાઈ જોડે તેને ત્‍યાં ગયા. મુળ માણસ હાજર નહોતો. અમે તેની પત્‍નીને કહ્યું– ‘બેંકમાંથી જે પૈસા લાવ્‍યા છો તે બતાવો.’ પત્‍નીએ પચાસને બદલે એકસો રુપીયાવાળી નોટનું પેકેટ કાઢી આપ્‍યું. મારા બત્રીશે કોઠે આનન્દના દીવા સળગી ઉઠ્યા.

પરન્તુ સાચા આનન્દની પરાકાષ્‍ઠા તો ત્‍યારબાદ આવી. પંકજે સ્‍કુટરની પાછળ બેસતાં મને કહ્યું– ‘જલારામના મન્દીર આગળ સ્‍કુટર ઉભું રાખજે. હું જલારામબાપાને ખાસ માનુ છું. અહીં આવતાં પહેલાં મેં જલારામબાપાને પ્રાર્થના કરી હતી  કે પૈસા મળી જશે તો વળતા તારા ચરણોમાં એકાવન રુપીયા ચઢાવી તારા આશીર્વાદ લેવા આવીશ! તું બહાર ઉભો રહેજે… હું માનતા ચઢાવી તુરત આવી જઈશ!’

મીત્રની એ સ્‍નેહસ્‍મૃતી આજે ય યાદ છે. હું મન્દીરે નહોતો જતો અને બાધા–આખડીમાંય નહોતો માનતો એ વાત પંકજ જાણતો હતો. એથી એણે મને મન્દીરમાં આવવા કોઈ ફોર્સ કર્યો નહોતો. આસ્‍તીક્‍તા પ્રત્‍યે આદર ઉપજે એવું કામ મીત્રે કર્યું હતું. ખોવાયેલી વસ્‍તુ ભગવાનની બાધા લેવાથી પાછી મળે કે ના મળે એ જુદી વાત છે; પણ ક્‍યારેક એવા પ્રોસેસમાં સાચા મીત્રો જરુર મળી જાય છે. પંકજ જોડે જલારામ મન્દીરમાં જઈ મેં જલારામબાપાને શ્રદ્ધાપુર્વક નમન કરી કહ્યું– ‘અમારા જેવાઓનેય તમારામાં શ્રદ્ધા જન્‍મે તે માટે દરેક નાસ્‍તીકને પંકજ જેવો એક મીત્ર આપજો!’

દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત – 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 22મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 76થી 78 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 12–02–2018