દીનેશ પાંચાલ

લોહી પીનારાઓ ઘણા, આપનારા કેટલાં?

       માણસ વચ્‍ચે બ્‍લડગ્રુપ ભલે જુદું હોય મનગ્રુપ એક હોવું જોઈએ. ધર્મસમ્પ્રદાયો ભલે જુદાં હોય સજ્જનતા, માનવતા અને ઈમાનદારીના ગ્રુપ એક હોવા જોઈએ. પોથીધર્મ કરતાં માનવધર્મનો ફેલાવો વધશે તે દીવસે ધરતી પર લોહી પીનારાઓ કરતાં આપનારાઓની સંખ્‍યા વધી જશે! Continue reading “લોહી પીનારાઓ ઘણા, આપનારા કેટલાં?”

દીનેશ પાંચાલ

શ્રદ્ધાના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યા નથી!

34

શ્રદ્ધાના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યા નથી!

– દીનેશ પાંચાલ

ચન્દ્રગ્રહણ ક્‍યારે થવાનું છે… વરસાદ ક્‍યારે પડવાનો છે… સમુદ્રી તોફાનોની શક્‍યતા છે કે નહીં તે માણસ જાણી શકે છે. માતાને બાળક કઈ તારીખે જન્‍મશે તે પણ ડૉક્‍ટરો કહી શકે છે. પણ પોતાની ભીતર ધબકતું હૃદયરુપી એન્‍જીન ક્‍યારે બન્ધ પડી જવાનું છે તેની માણસને જાણ થઈ શકતી નથી. પ્રશ્ન થાય છે પ્રખર જ્ઞાની કહેવાતા માણસની એ મર્યાદા કોને આભારી છે? કોની એ કરામત છે કે માણસના આયુષ્‍યના ભાથામાં હજી કેટલાં તીર બાકી રહ્યાં છે તેની એને ખબર પડતી નથી? એક વૃદ્ધ તરેહ તરેહના રોગનો ભોગ બન્‍યો હોવા છતાં 95 વર્ષ સુધી જીવે છે અને એક બાળક જન્‍મ્‍યા બાદ પુરા પાંચ કલાક પણ નહીં એવું કેમ? દરેક ગૅસ સીલીન્‍ડરમાં એક જ સ્‍થળેથી, એક જ કમ્પનીનો, એક સરખો ગૅસ ભરાય છે, છતાં હૃદયનું એક સીલીન્‍ડર 95 વર્ષ સુધી જવાબ આપે છે અને બીજું પાંચ કલાક પણ નહીં એનું કારણ શું? ડૉક્‍ટરો તપાસીને જણાવે છે એના બધાં રીપોર્ટ નોર્મલ હતાં છતાં તે શા માટે મૃત્‍યુ પામ્‍યો તેનો જવાબ ડૉક્‍ટરો પણ આપી શક્‍તાં નથી.

આપણે ત્‍યાં બે પ્રકારના લોકો છે. એક વર્ગ ભગવાનનું નામ આવતાં જ નકારમાં ડોકું ધુણાવીને ઉભો થઈ જાય છે. એવા નાસ્‍તીકો સામે સ્‍વયમ્‌ ભગવાન હાજર થાય તો તેને સ્‍વીકારવાની પણ તેમની તૈયારી હોતી નથી. તેમણે એક પક્ષીય રીતે નક્કી કરી લીધું હોય છે કે ઈશ્વર નથી એટલે નથી જ! એ સંજોગોમાં ઈશ્વરના હોવા અંગેના જડબેસલાક પુરાવાઓ પ્રાપ્‍ત થાય તો પણ તેને તેઓ બુદ્ધીની એરણ પર ચકાસવા તૈયાર હોતા નથી. ઈશ્વર નથી એવું અન્ધાધુન્ધ પ્રચાર્યા બાદ ઈશ્વર કદાચ હોય પણ શકે એમ કહેવું પડે એ વાતને તેઓ તેમનો બૌદ્ધીક પરાજય સમજે છે. અલ્‍પબુદ્ધીના અન્ધશ્રદ્ધાળુઓથી સમાજને જે નુકસાન થઈ શકે છે તેવું જ નુકસાન જડ રૅશનાલીસ્‍ટોથીય થઈ શકે છે.

બીજો વીશાળ વર્ગ આસ્‍તીકોનો છે. તેમનું વૈચારીક વલણ બીલકુલ સામા છેડાનું હોય છે. ઈશ્વરના મામલામાં તેઓ નાસ્‍તીકોથી ચાર ચાસણી ચઢે એવા ઝનુની હોય છે. ઈશ્વર અંગે તેમની પાસે વીચારો કરતાં ઝનુન વીશેષ હોય છે. આ બન્‍ને અન્તીમો વચ્‍ચે એક ત્રીજો વર્ગ અસ્‍તીત્‍વ ધરાવે છે. તેઓ માને છે ઈશ્વર હોય પણ શકે… કદાચ ન પણ હોય; પરન્તુ માણસના જીવન મરણને ઈશ્વરના હોવા ન હોવા સાથે કશો સમ્બન્ધ નથી. માણસ ઈશ્વરને ભજે ન ભજે એ તેના વૈચારીક સ્‍વાતન્ત્ર્યનો મુદ્દો છે; પણ એક આદર્શ માનવી તરીકે ઈમાનદારી અને માનવતાપુર્વક જીવવાનું આસ્‍તીક નાસ્‍તીક બન્‍ને માટે ફરજીયાત છે. આ દુનીયામાં સૌ સુખશાંતીથી જીવી શકે એવા માનવ ઉપયોગી કામો તેણે કરવા જોઈએ. ઈશ્વરભક્‍તી કરતાંય માનવકલ્‍યાણના કામોને તેણે અગ્રીમતા આપવી જોઈએ.

અમારા એક વીદ્વાન મીત્ર કહે છે, ‘ઈશ્વર ન હોવાની સાબીતીઓ કરતાં હોવાની સાબીતીઓનું પ્રમાણ વધારે છે. ઈશ્વર નથી એ માણસનો બૌદ્ધીક મનોવ્‍યાપાર છે. જે કેવળ ચૈત્તસીક છે; પણ ઈશ્વર હોવાનું પ્રમાણ કુદરતની વીશાળ પ્રકૃતીમાં ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. કેટલાંક બૌદ્ધીકો એવું પ્રચારે છે કે ‘આ દુનીયા કેવળ એક અકસ્‍માત છે. દુનીયાની સર્વ ઘટનાઓ આકસ્‍મીક રીતે બને છે. બધું જ આકસ્‍મીક રીતે સર્જાય છે અને નાશ પામે છે. તેમાં ઈશ્વર જેવી કોઈ શક્‍તીનો હાથ નથી. બલકે ઈશ્વર જેવી કોઈ શક્‍તી છે જ નહીં!’ આવી વૈચારીક્‍તા થોડા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

ભગવાનદાસકાકા કહે છે– ‘પૃથ્‍વીના ત્રણ ભાગમાં પાણી અને એક ભાગમાં માનવ વસતી છે. પૃથ્‍વી પાણી સહીત સમગ્ર માનવસૃષ્ટીને લઈને પોતાની ધરી પર તો ફરે જ છે; પણ સુરજની આસપાસ પણ ફરે છે. અને છતાં સુપડું ઉંચુ નીચુ કરવાથી ચોખા એકમેકમાં ભળી જાય છે તેમ પાણી માણસ પર ફરી વળતું નથી, કે માણસ પાણીમાં ફંગોળાઈ જતો નથી. ગુરુત્‍વાકર્ષણ અને એવા બીજા અનેક કુદરતી નીયમો વડે એ શક્‍ય બન્‍યું છે. પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે એ ગુરુત્‍વાકર્ષણ કોણે બનાવ્‍યું… શા માટે બનાવ્‍યું? ગુરુત્‍વાકર્ષણ વીના જે નુકસાન થઈ શકે એમ હતું તે કોને પરવડે એમ ન હતું? માણસ પ્રયોગરુપે પૃથ્‍વીના હજારમાં ભાગ જેટલા નાના સુર્ય અને પૃથ્‍વી બનાવી ત્રણ ભાગમાં પાણી ભરેલી પૃથ્‍વીને સુર્યની આસપાસ ફેરવે તો સફળ થઈ શકે ખરો? જો ન થઈ શકે તો કેમ ન થઈ શકે? પૃથ્‍વી શા માટે પોતાની ધરી પર અને સુરજની આસપાસ પણ ફરે છે? આ બધી વ્‍યવસ્‍થા કોણે અને શા માટે ગોઠવી? સુરજ પ્રકાશે છે તેથી ધરતી પર જીવન ધબકે છે. એ સુરજ કોના હુકમથી સ્‍ટ્રીટ લાઈટની જેમ રોજ ચોક્કસ સમયે પ્રકાશે છે. એક જ મોટા ગોળામાંથી સુર્ય, ચન્દ્ર, તારા વગેરે છુટા પડ્યા હોવા છતાં કોઈ સ્‍વપ્રકાશીત અને કોઈ પરપ્રકાશીત એવું શાથી હોય છે? બ્રહ્માંડમાં સદીઓથી કરોડો ગ્રહો, ઉપગ્રહો નક્ષત્રો અને તારાઓ પરસ્‍પર વચ્‍ચે ચોક્કસ અંતર રાખી ઘુમતા રહે છે. ભાગ્‍યે જ કોઈ તારો બીજા તારા સાથે ટકરાય છે. સરકસમાં પાંચ ખુરશી પર અધ્‍ધર ઉભેલા જોકરને જોઈ આપણે આશ્ચર્યચકીત થઈ જઈએ છીએ; પણ ઉપરવાળાએ બ્રહ્માંડના સરકસમાં આવા ઘણાં કરતબો કર્યા છે. આપણે તેનાથી ખાસ આશ્ચર્ય પામતા નથી.

ભગવાનદાસકાકાની ઉપર્યુક્‍ત પ્રશ્નોત્તરી સાંભળી મનેય એક પ્રશ્ન થયો. માણસને જીવાડવા ઑક્‍સીજન મહત્‍વનો ભાગ ભજવે છે. વૃક્ષ એ ઑક્‍સીજન આપે છે. ભગવાનદાસકાકાની શૈલીમાં કહું તો વૃક્ષ કોના હુકમથી માણસ પર એ મહેરબાની કરે છે? ઍચટુઓ(H2O) અર્થાત્‌ બે ભાગ હાઈડ્રોજન અને એક ભાગ ઑક્‍સીજનના સંયોજનથી પાણી પેદા થઈ શકે એવું માણસે શોધ્‍યું; પરન્તુ તેથી પાણીનું ફક્‍ત રાસાયણીક બન્ધારણ જાણવા મળ્‍યું. એ બન્ધારણ મુજબ વીપુલ માત્રામાં પાણી બનાવી શકાતું નથી. જો એ રીતે પાણી બનાવવાનું સહેલું હોત તો દેશમાં દુષ્‍કાળની સમસ્‍યા હમ્મેશ માટે હલ થઈ શકી હોત! વસ્‍તુતઃ માણસે પાણીનું બન્ધારણ ઍચટુઓ શોધ્‍યું એ માટીનું સફરજન બનાવવા જેવી ઘટના છે. માટીનું સફરજન ખાઈ શકાતું નથી. ખાવા માટે તો ઝાડ પર ઉગેલું અસલી સફરજન જ કામ આવી શકે છે.

એ જ રીતે માણસ લોહી બનાવી શક્‍યો હોત તો આજે પ્રતીદીન હજારો બૉટલ રક્‍તની જરુર પડે છે તે માટે  લોકોને ટહેલ ના નાખવી પડતી હોત? દરદીને કીડનીની જરુર પડે છે ત્‍યારે અન્‍યની કીડનીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માણસે ખુબ પ્રગતી કરી છે; પણ કીડની રીલાયન્‍સની ફેક્‍ટરીમાં બનાવી શકાય એટલી પ્રગતી એ કરી શક્‍યો નથી. માણસ કીડી નથી બનાવી શકતો અને કીડની પણ નથી બનાવી શકતો. એ સામર્થ્‍ય હજી કુદરતના હાથમાં જ અકબન્ધ રહ્યું છે. મેડીકલ સાયન્‍સે ‘પેસમેકર’ (કૃત્રીમ હૃદય) બનાવ્‍યું; પણ દીલ બનાવી શકયું નથી. તે પ્રેમ અનુભવી શકે છે; પણ પ્રેમ અનુભવવાની ક્ષમતા તેનું મૌલીક સર્જન નથી. માણસે કૃત્રીમ આંખો બનાવી પણ ક્‍યારેક બન્ધ આંખે સાત સમન્દર પારના દૃશ્‍યો એને દેખાય છે તેવા દીવ્‍યચક્ષુનું દુરબીન એ નથી બનાવી શક્‍યો. ઈયરફોન બનાવી એ કાનની બહેરાશ દુર કરી શક્‍યો; પણ માણસની મુંગી જબાનને એ વાચા આપી શક્‍યો નથી.

દેહના બધાં અંગોની બેંક માણસે ખોલી છે. રક્‍તબેંક… ચક્ષુબેંક… શુક્રાણુબેંક… વગેરે; પરન્તુ હજી દીલની બેંક ખોલી શકાયી નથી. કોઈના દીલમાં તમારું ખાતું હોય શકે પણ દીલની બેંકો હોતી નથી. માનવજીવનમાં દીલનું અનેરું મહત્ત્‍વ છે. પ્રતીરોજ દીલના સ્‍ટૉકઍક્ષ્ચેંજમાં લાગણીઓના લાખોના ચેકોની ઉથલપાથલ થાય છે. આજે ખુબ કમાવી આપતો શૅર આવતી કાલે કોડીનો થઈ જાય એવું બને છે; પણ માણસના દીલના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યાં નથી. માણસને ભગવાન વીના ચાલ્‍યું નથી અને ચાલશે પણ નહીં. ઈશ્વર સૃષ્ટીનું અવીભાજ્‍ય અંગ છે. તે માણસ માટેનું ચાલક બળ છે. તેના વીના માણસનું જીવવું મુશ્‍કેલ છે. માણસ મરી શકે પણ તેની શ્રદ્ધાના સંવર્ધન ખાતર ભગવાનને મરવાનું પરવડે એમ નથી.

એક બીજો મુદ્દો વીચારવા યોગ્‍ય છે. ઈશ્વરે સૃષ્ટીમાં સર્વ પ્રકારના સુખો અને આનન્દો સર્જ્‍યા; પણ તે સર્વમાં સ્‍ત્રી પુરુષનો પ્રેમ…, સ્‍ત્રી પુરુષનું જાતીય સુખ… એ માનવજીવનનો સર્વોત્તમ આનન્દ છે. એમાં પુરા કદનું ઐશ્વર્ય સમાયું છે. સ્‍ત્રી અને પુરુષ ભેગા મળે એ ઘટના આ મૃત્‍યુલોકના મન્દીરમાં ઈશ્વરની સાચી પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા છે! નીર્જીવ પથ્‍થરમાં શ્રદ્ધાની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થતાં મુર્તી જીવન્ત બની જાય છે તેમ સ્‍ત્રીના ગર્ભમાં પુરુષના પ્રેમની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થતાં તેમાંથી એક બીજો જીવ આકાર લે છે. કદાચ એથી જ રવીન્‍દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું છે– ‘આ પૃથ્‍વી પર બાળકો જન્‍મે છે ત્‍યાં સુધી ઈશ્વર વીશેની આશા આપણે છોડી દેવા જેવી નથી!’ સ્‍ત્રીપુરુષના સંસર્ગથી માના પેટમાં બાળકની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થાય એવી ઘટના હજી આજેય વીજ્ઞાનની પહોંચની બહાર છે. વીજ્ઞાન ટેસ્‍ટટ્યુબ બેબી પેદા કરી શક્‍યું છે તેની ના નહીં; પણ એતો કેવળ સ્‍થળ બદલાયું… વાનગી નહીં! અર્થાત્‌ માણસ ટેસ્‍ટટ્યુબ બનાવી શક્‍યો… બેબી નહીં! બેબી માટે તો એને ઈશ્વરે બનાવેલા ગર્ભાશયની (અને બીજની) જ જરુર પડે છે. એમ કહો કે માણસ પેસમેકર બનાવી શક્‍યો; પણ હૃદય નહીં. પેસમેકર હૃદય જેવું કામ આપી શકતું હોત તો મરી ગયેલા માણસને ફરીથી જીવતો કરી શકાતો હોત!

ઘરમાં નવી વહુ આવે ત્‍યારે સાસુમા તેને ઘરની થોડી ચાવીઓ આપી દે છે; પણ જ્‍યાં સુધી તે સમ્પુર્ણ પાવરધી ના થાય ત્‍યાં સુધી ઘરનો પુરો કારભાર તેના હાથમાં સોંપતી નથી. માનો યા ના માનો પણ કુદરતે કેટલીક ચાવીઓ હજી પોતાના કબજામાં રાખી છે. એ સઘળી ચાવીઓ હસ્‍તગત કરવા માણસે સમ્પુર્ણ પાવરધા બનવાનું હજી બાકી છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 34મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 116થી 1119 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. 

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 07/05/2018

દીનેશ પાંચાલ

ઈશ્વરના નહીં માણસના અસ્‍તીત્‍વની ચીંતા કરીએ

33

ઈશ્વરના નહીં માણસના અસ્‍તીત્‍વની ચીંતા કરીએ

– દીનેશ પાંચાલ

એક બાળકે એના પીતાને પ્રશ્ન કર્યો– ‘ડૅડી, ભગવાન દેખાતો કેમ નથી?’ જેનો જવાબ જગતના મહાન જ્ઞાની, પંડીતો કે વીજ્ઞાનીઓ પાસે પણ નથી હોતો તે સાધારણ માણસ પાસે ક્‍યાંથી હોય? પણ ગણદેવી (ધનોરી)ના હાસ્‍યનારાયણ શ્રી. ઠાકોર જોષી ઘણીવાર તેમના કાર્યક્રમમાં એ પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે. ‘ભગવાન એટલા માટે નથી દેખાતો કે તેણે આ દુનીયા એવી વીચીત્ર બનાવી છે કે તે કોઈને મોઢુ બતાવવાને લાયક રહ્યો નથી!’ ભગવાનની અદૃષ્ટ સ્‍થીતી પર આ રીતે હસી લીધા પછીય મુળ પ્રશ્ન ત્‍યાં જ રહે છે. ઈશ્વર દેખાતો કેમ નથી?

થોડા વર્ષો પુર્વે સુરતીઓની બેદરકારી અને ગંદકીને કારણે પ્‍લેગ ફાટી નીકળ્‍યો હતો ત્‍યારે સુરતીઓ મોઢા પર માસ્‍ક(મહોરું) પહેરીને ફરતા હતા. હાસ્‍ય કલાકાર શ્રી. રમેશ ચાંપાનેરી ત્‍યારે રમુજમાં એ મતલબનો જ ઉત્તર વાળતા– ‘સુરતીઓ મોઢું ઢાંકતા નથી, મોઢું છુપાવે છે. સુરતમાં પ્‍લેગ પેદા કરીને તેમણે એવો અપરાધ કર્યો છે કે તેઓ કોઈને મોઢું બતાવવાને લાયક રહ્યાં નથી!’ સુરતના તે વખતના કમીશનર શ્રી. રાવે સુરતીઓના મોઢા પરથી ગંદકીનું મહોરું ઉતારી સુરતના ગળામાં સ્‍વચ્‍છતાનો મેડલ પહેરાવ્‍યો હતો. ઈશ્વર અંગે માણસે પણ પોતાની જરીપુરાણી વૈચારીક્‍તા પરથી અબૌદ્ધીક્‍તાનું મહોરું ઉતારીને થોડા બુદ્ધીનીષ્‍ઠ બનવાની જરુર છે.

ઈશ્વરની અદૃશ્‍યમાન સ્‍થીતી અંગે આપણે ગમે તેટલા આંખ આડા કાન કરીશું તોય ઈશ્વરનું અદૃષ્ટ સ્‍વરુપ તેના અસ્‍તીત્‍વ અંગે ઘેરી શંકા ઉપસ્‍થીત કરે છે. અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ઈશ્વરે શા માટે અદૃશ્‍ય રહેવું જોઈએ? સમગ્ર સૃષ્ટીના પાલનહારની એવી કઈ મજબુરી છે જે તેને છુપાઈ રહેવા મજબુર કરે છે? ઘરનો વડીલ બુરખામાં રહી ઘરના સૌથી મો છુપાવે એ ઉચીત કહેવાય ખરું?’

એ જે હોય તે પણ સદીઓથી ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ શંકાસ્‍પદ રહ્યું છે. અને તેના અદૃશ્‍યપણાથી એ શંકા વધુ મજબુત બને છે. એ સંજોગોમાં સૌને એવી અપેક્ષા જન્‍મે છે કે ઈશ્વરે કાંઈ નહીં તો નાસ્‍તીકોને ચુપ કરી દેવા માટે પણ તેના અસ્‍તીત્‍વનો દાર્શનીક પુરાવો આપવો જોઈએ. બાકી હાલ તો સુરજ, ચન્દ્ર, ધરતી, આકાશ કે હવા જેવી વચગાળાની સાબીતીઓ દ્વારા શકનો લાભ આપીને તેના અસ્‍તીત્‍વને સ્‍વીકારવું પડે એવી સ્‍થીતી છે.

એક તરફ ઈશ્વરનું અદૃશ્‍યપણું તેના અસ્‍તીત્‍વ સામેનો સૌથી મોટો માઈનસ પોઈન્‍ટ બની ચુક્‍યું છે, તો બીજી તરફ આસ્‍તીકોની દલીલો પણ ધ્‍યાન ખેંચે એવી છે. કેટલીક જુની દલીલો  સર્વવીદીત છે. હવા નથી દેખાતી તેથી તેનું અસ્‍તીત્‍વ નથી એમ કહી શકાતું નથી. માણસને બહુ બહુ તો તેના પાંચમા છઠ્ઠા દાદા પરદાદાઓનું નામ યાદ હોય છે. તે પછીના પુર્વજોનું નામ યાદ હોતું નથી. તેને તેમણે જોયા પણ હોતા નથી, છતાં તેનું અસ્‍તીત્‍વ નહોતું એમ કહી શકાતું નથી.

અમારા એક વડીલે ઠપકો આપતાં કહ્યું– ‘તું ઈશ્વર વીશે કશું જાણતો નથી ને લખ લખ કર્યે રાખે છે. દેશના રાષ્ટ્રપતીની કારમાં એવો કાચ લગાડ્યો હોય છે કે તેઓ કોઈ રાજ્‍યની મુલાકાતે જાય છે ત્‍યારે તેમને કોઈ જોઈ શકતું નથી. રાષ્ટ્રપતી માટે એવી ગુપ્‍તતા જરુરી હોય તો સૃષ્ટીપતી માટે કેમ નહીં? માત્ર ન દેખાવાથી કોકની હસ્‍તી મટી જતી નથી. એક દાખલો આપું. માન કે ચાર દીવસ માટે તારે બહાર ગામ જવાનું થયું. આવીને તું ઘર ખોલે છે, અને જુએ છે કે ઘરની બારીના સળીયા તુટ્યા છે. ઘરની તમામ ચીજવસ્‍તુઓ ઉથલપાથલ થઈ ગઈ છે. તીજોરીનું તાળુ તોડવાની કોશીષ થઈ છે. કબાટે મારવામાં આવેલું તાળુ પણ છુંદી નાખવામાં આવ્‍યું છે. આ બધું જોઈને તને એ સમજાતાં વાર લાગતી નથી કે ઘરમાં ચોર આવ્‍યો હતો. તું ચોરને જોઈ શકતો નથી છતાં તેના અસ્‍તીત્‍વ વીશે તને શંકા ઉપજતી નથી. તો ઈશ્વર વીશે કેમ ઉપજે છે? કુદરતની વીશાળ પ્રકૃતીમાં (તીજોરીના તુટેલા તાળાની જેમ) ઈશ્વરની પણ સીધી આડક્‍તરી અનેક સાબીતીઓ છે. આ પૃથ્‍વી, સમુદ્ર, સુરજ, ચન્દ્ર, તારા વગેરે જોઈને તને એમ નથી થતું કે એનો સર્જક પણ કોઈ હશે જ…!’ વડીલની વાત પ્રથમ નજરે ગળે ઉતરે એવી હતી; પણ બુદ્ધીની એરણ પર ટકી શકે એવી નહોતી. ચોર પોતાના કુકર્મોથી બચવા મોઢું સંતાડે છે. ભગવાનને એવી કોઈ મજબુરી નથી. વળી કાળક્રમે ચોર તો પકડાઈ પણ શકે છે… ભગવાન કેમ પકડાતો નથી? એક અન્‍ય આસ્‍તીક મીત્રે એવો જ બીજો દાખલો આપતાં કહ્યું– ‘આકાશમાં અત્‍યન્ત ઉંચે પહોંચેલા પતંગની દોરી માણસને દેખાતી નથી છતાં પતંગનું અસ્‍તીત્‍વ નથી એમ કહી શકાતું નથી. ઈશ્વરે પણ આ દુનીયાના પતંગની ફીરકી પોતાના હાથમાં રાખી છે. આપણને કેવળ પતંગ દેખાય છે, ચગાવનારો દેખાતો નથી. એ ક્‍યારેક ઢીલ મુકે છે… ક્‍યારેક ગુંલાટ ખવડાવે છે!’

બચુભાઈના હમ્મેશાં એવા પ્રયત્‍નો રહે છે કે ઈશ્વર હોય કે ન હોય તેના વીશેની ચર્ચામાં ગરમાટો આવવો જોઈએ. એથી એઓ આસ્‍તીકોને ઉશ્‍કેરવા તેજાબી દલીલો કરે છે. તેમણે કહ્યું : ‘અલ્‍યાભાઈ…, તમારા ઈશ્વરને ન તો પતંગ ચગાવતા આવડે છે ન એના દોરામાં ભલીવાર છે. સાચી વાત એ છે કે એક પછી એક ઈશ્વરના કેટલાંય પતંગો વીજ્ઞાને કાપી નાંખ્‍યા છે. હવે મનુષ્‍યનો જીવ બનાવવાનું એક માત્ર કામ વીજ્ઞાન માટે બાકી છે. એમ કહો કે ઈશ્વર જોડે માણસનો એ છેલ્લો પૅચ લાગ્‍યો છે. જે દીવસે માણસના દેહમાં ધબકતી હૃદયની ઘડીયાળનો આયુષ્‍યરુપી સેલ વીજ્ઞાન બનાવી શકશે તે દીવસે ઈશ્વરનો પતંગ ભર દોરીએ કપાયો સમજો…! અને ત્‍યારે દુનીયાના લાખો નાસ્‍તીકો ચીલ્લાઈ ઉઠશે– ‘કાઈપો… કાઈપો…!’

વીચારીશું તો સમજાશે કે આજપર્યન્ત માણસે ઈશ્વરને કેટલાંય ટન લોબાન ચઢાવ્‍યો હશે. ગાંસડીઓની ગાંસડી ફુલો ચઢાવ્‍યા હશે. અબજો ટન અબીલ, ગુલાલ અને કંકુ વાપર્યા હશે. મન્દીરોમાં સળગાવવામાં આવતી અગરબત્તીઓની રાખનો ઢગલો કરવામાં આવે તો આકાશ જેટલો ઉંચો થાય… કેટલાંય ગૅલન ઘી તેલના કુવાઓ ખતમ થયા હશે. નારીયેળોય ફુટ્યાં ને માથાય ફુટ્યાં… એક ભગવાન ક્‍યાંયથી ના ફુટ્યાં…! આપણે એકવીસમી સદીમાં પ્રવેશી ચુક્‍યા છીએ. હવે શું કરવું છે? ઈશ્વર જોડેનો આ વનવે ટ્રાફીક ક્‍યાં સુધી ચાલુ રાખવો છે? યાદ રહે, સતીયુગ કે સંતયુગ કરતાં વીજ્ઞાનયુગે માણસને સુખી કરવામાં કાંઈ બાકી રાખ્‍યું નથી. ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ શંકાસ્‍પદ છે; પણ માણસના અસ્‍તીત્‍વ વીશે બેમત નથી. ચાલો એ ન દેખાતા ઈશ્વર પાછળની ગાંડી દોટ છોડી સમગ્ર માનવજાતની સુખશાંતી અને સમૃદ્ધીની જ વાત વીચારીએ!    

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 33મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 113થી 115 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 30/04/2018

દીનેશ પાંચાલ

સૃષ્‍ટીનું સર્જન… અકસ્‍માત કે આયોજન…?

32

સૃષ્‍ટીનું સર્જન… અકસ્‍માત કે આયોજન…?

– દીનેશ પાંચાલ

માણસ કેવી રીતે જન્‍મે છે તેનું જ્ઞાન માણસને પ્રાપ્‍ત થઈ શક્‍યું છે; પણ તે શા માટે જન્‍મે છે તેનો જવાબ હજી તેને જડ્યો નથી. પ્રશ્ન થાય છે ગર્ભાશયમાં સ્‍ત્રી–પુરુષના બીજના સંયોજન વડે ગર્ભધારણની પ્રક્રીયા થવી એ કામગીરી કોની છે? કોણ ઈચ્‍છે છે કે સ્‍ત્રી–પુરુષોના મીલનથી પ્રજોત્‍પત્તી થવી જોઈએ. એથીય મહત્‍વનો પ્રશ્ન એ છે કે માણસે શા માટે જન્‍મવું જોઈએ? માણસ ન જન્‍મે તે કોને પરવડે એમ નથી? સદીઓથી સ્‍ત્રીનું ગર્ભાશય સ્‍વયંસંચાલીત યન્ત્રની જેમ પ્રજોત્‍પત્તી કરતું રહ્યું છે. એ ઘટના પાછળ કોનો હાથ છે? માણસે આવા ઘણા પ્રશ્નોનો તાતણો પકડી મુળ પુણી સુધી પહોંચવાની કોશીષ કરી છે. તે આખા પ્રોસેસમાંથી શ્રદ્ધાનો જન્‍મ થયો છે.

શ્રદ્ધાળુઓને ઉદ્‌ભવતા થોડાક વધુ પ્રશ્નો જોઈએ. પુરુષ કરતાં સ્‍ત્રીનું દૈહીક બન્ધારણ નાજુક અને સૌંદર્યમંડીત હોય છે. પુરુષ દૈહીક રીતે થોડો સખત અને સ્‍વભાવે બરડ હોય છે. બન્‍નેના દેખાવથી માંડી પ્રકૃતી અને મનોશારીરીક લક્ષણો વચ્‍ચે આટલો ગાઢ તફાવત શા કારણે છે? કોણે રાખ્‍યો છે એ તફાવત? એવી ભીન્‍નતા રાખવાનો આશય શો હોય શકે? પુરુષોને બરછટ દાઢી આપી અને સ્‍ત્રીનો ચહેરો કોમળ બનાવ્‍યો. શું એ કેવળ એક અકસ્‍માત હશે? સ્‍ત્રી થકી બાળકનું પેદા થવું એ સ્‍વયમ્‌ એક અત્‍યન્ત અદ્‌ભુત અને ઐશ્વર્યમય ઘટના છે. (અલબત્ત વસતીવીસ્‍ફોટને કારણે ઉદ્‌ભવેલી ગમ્ભીર પરીસ્‍થીતીને કારણે હવે એ પ્રકારના ઐશ્વર્યનો આપણે સૌએ ઈન્‍કાર કરવો રહ્યો. એવી નાસ્‍તીક્‍તામાં જ માણસજાતનું ભલું છે!)

સૃષ્ટીમાં રોજબરોજ એવી ઘટના બને છે જેમાં માણસને પરમેશ્વરનો પરીચય થાય છે. કેટલાંક સાધારણ પ્રશ્નો જોઈશું તો સમજાશે કે સૃષ્ટીનું સર્જન કરનાર કોણ છે તે આપણે જાણતા નથી; પણ તેની પ્રત્‍યેક રચનામાં બુદ્ધીપુર્વકનું આયોજન જોઈ શકાય છે. જેમ કે બાળકના જન્‍મની જવાબદારી સ્‍ત્રીને માથે નાખીને એણે પુરુષને સ્‍તન આપ્‍યાં હોય એવું અળવીતરું કર્યું નથી. અથવા સ્‍ત્રી પુરુષ, બન્‍નેને સરખાં જનન અવયવો આપવાની ભુલ કરીને પ્રજોત્‍પત્તીની શક્‍યતાના દ્વાર બન્ધ કરી દીધાં હોય અવુંય કર્યું નથી. બીજો પ્રશ્ન એ છે કે સ્‍ત્રી પુરુષ ભેગાં થવાથી શા માટે બાળક પેદા થાય છે? વીજ્ઞાન બાળક પેદા થવાની તમામ કુદરતી પ્રક્રીયાઓનો તાગ મેળવી શક્‍યું છે. બલકે હવે તો વીજ્ઞાને કુદરતની એ પ્રક્રીયાનું અનુકરણ કરીને ટેસ્‍ટટ્યુબ બેબી જન્‍માવવામાં પણ સફળતા મેળવી છે; પણ બાળકો શા માટે પેદા થાય છે એનો જવાબ વીજ્ઞાન પાસે નથી. ઋતુ ઋતુના મોસમી પરીવર્તનો અને પ્રકૃતીની લીલાઓ જોતાં એવું અવશ્‍ય લાગે છે કે આ બધું સાવ કારણ વગર થયું નથી. પ્‍લાનીંગ વગર થયું નથી. અકસ્‍માતે ઉત્‍પન્‍ન થઈ ગયું નથી. કોકની બુદ્ધી એ બધામાં વપરાઈ છે.

સર્જનહારના અદ્દલ સ્‍વરુપનો ખ્‍યાલ આવતો નથી; પણ માણસની દરેક શોધોમાં ચોક્કસ કાર્યકારણના વૈજ્ઞાનીક સીદ્ધાંતો સમાયેલા હોય છે, તેમ સૃષ્‍ટીના સર્જન પાછળ પણ કોઈકનું ભેજુ વપરાયું હોય એવું પ્રતીત થાય છે. કોકે ચોક્કસ હેતુ માટે ચોક્કસ ચીજવસ્‍તુઓનું સર્જન કર્યું છે. ઠંડી, ગરમી, વરસાદ જેવી ઘટના જ નહીં હવા, પાણી, પ્રકાશ, ખોરાક, ઑક્‍સીજન જેવી અનેક જીવનજરુરીયાતની વ્‍યવસ્‍થા પાછળ કોઈકનું આયોજન છે. કોકનો હેતુ છે. કોકનો કશોક ઈરાદો છે. નહીંતર સદીઓથી માણસજાત વ્‍યવસ્‍થીતપણે જન્‍મે છે અને મરે છે. અકસ્‍માતે કોઈ માણસ ત્રણસો વર્ષ કેમ જીવતો નથી? અકસ્‍માતે કોઈ માણસ અમર કેમ થઈ જતો નથી? કોના અદ્રશ્‍ય દોરી સંચારથી એ બધું થાય છે? એ કીમીયાગર કોણ છે… ક્‍યાં છે… કેવી રીતે તે આ બધું કરે છે… શા માટે કરે છે… તે કેમ દેખાતો નથી એવા અનેક પ્રશ્નો આસ્‍તીકોને થાય છે. જે કદાચ સદીઓ સુધી અનુત્તર રહેવાના છે. કેમ કે ઈશ્વર પોતે જ એક ‘અનઆન્‍સરેબલ ક્‍વેશ્ચન’ છે. વીજ્ઞાને દરેક ક્ષેત્રમાં અદ્‌ભુત પ્રગતી કરી છે; પણ હજી ઘણા ક્ષેત્રોમાં ઈશ્વરનો એકહથ્‍થુ ઈજારો રહ્યો છે. માણસે અત્તર બનાવ્‍યું; પણ અન્તર બનાવી શક્‍યો નહીં. માણસ હજાર ગણા સારા કૃત્રીમ હાથપગો બનાવી શકે છે; પણ તેમાં કુદરતી અંગો જેવી સ્‍પર્શ અનુભુતી હોતી નથી. કોઈ કોલેજ કન્‍યાના હાથ પર તેનો પ્રેમી ચુમ્બન કરે છે ત્‍યારે છોકરીના હાથના રુંવાડા ખડા થઈ જાય છે. એ હાથ લાકડાનો હોય તો એવું થઈ શકે ખરું?

કબીરજીની એક સુંદર પંક્‍તીનું સ્‍મરણ થાય છે. ‘કસ્‍તુરી મૃગમેં બસે મૃગ ઢુંઢે બનમાંહી… વૈસે ઘટઘટ રામ બીરાજે દુનીયા દેખે નાહીં…!’ અલબત કબીરે ઉપર્યુક્‍ત વાત ધર્મના દૃષ્ટીકોણથી કરી છે; પણ વીજ્ઞાનના દૃષ્ટીકોણથીય એ વાત સાચી છે. માણસ ઈશ્વરની શોધ માટે નાહક બહાર ભટકે છે. ભગવાન તેની નસેનસમાં ધબકે છે.  સ્‍વામી સચ્‍ચીદાનન્દજીના ઉદાહરણથી આ વાત ઠીક રીતે સમજાશે. સ્‍વામીજી કહે છે– ‘કોઈ ડૉક્‍ટર કદી નાસ્‍તીક ના હોય શકે. કેમ કે તે દેહની ભીતર પહોંચી તેના પ્રત્‍યેક ફંક્‍શનો નજરે નીહાળે છે. હૃદયની ધડકન, રુધીરાભીસરણ, શ્વાસોચ્‍છ્‍વાસ, ખોરાકનું પાચન અને તેના સત્‍વોનું દરેક અંગોમાં પહોંચવું એ તમામ ઘટનાના મીકેનીઝમમાં ઈશ્વરને બહુ નજીકથી જોઈ શકાય છે! માણસનું હૃદય એ ઈશ્વર નામના એંજીનીયરે બનાવેલી અત્‍યન્ત સફળ ડીઝાઈન છે!’ વીનોબાભાવે કહેતા– ‘જો આપણને હાથ, પગ, અને મો–માથાવાળા ઈશ્વરની અપેક્ષા ના હોય તો પ્રકૃતીમાં ચોમેર પ્રભુના દર્શન થઈ શકે છે!’

માણસે રંગબેરંગી વસ્‍ત્રો બનાવ્‍યા પણ ચામડી બનાવી શક્‍યો નથી. અન્‍ન પકવ્‍યું પણ અન્‍નનળી બનાવી શક્‍યો નથી. રોબો બનાવ્યો પણ રોબોની આંખમાં હર્ષ અને આનન્દના ઝળઝળીયાં આવી શકતાં નથી. માણસ સમયની ગતીવીધી માપી શક્‍યો પણ સમયને થમ્ભાવી શકે એવી બ્રેક બનાવી શક્‍યો નહીં. માણસે માઈક્રોફોન બનાવ્‍યું; પણ અવાજ બનાવી શક્‍યો નહીં. અવાજ ચાલ્‍યો જાય છે ત્‍યારે તે મુંગો બની જાય છે. કદાચ મુંગા માણસના મૌનમાં ઈશ્વરના અસ્‍તીત્‍વની ખામોશ સાબીતી છે. માણસે સેંકડો મન્દીરો બાંધ્‍યા; પણ ભગવાનને બાંધી શક્‍યો નહીં. એ કરવા ધારે તો નદી, પર્વત કે સમુદ્રનો ક્ષણમાં નાશ કરી શકે; પણ તેની પુનઃરચના કરવાનું તેનું ગજુ નથી. માણસ કાંડાઘડીયાળ બનાવી શકે છે; પણ કાંડુ નહીં! માણસ લોખંડ બનાવી શકે છે; પણ લોહી માટે તો એણે ઈશ્વરે બનાવેલા માનવલોહીનો જ ઉપયોગ કરવો પડે છે. ભવીષ્‍યમાં એ કદાચ દાંતના ચોક્‍ઠાંની જેમ જીભનું ચોક્‍ઠુંય બનાવી શકશે; પણ તે કૃત્રીમ જીભ સ્‍વાદ માણી શકશે ખરી? રોબોના મોઢામાં બરફીનો ટુકડો મુકો તો તે ઝુમી ઉઠતો નથી!

દેહના પ્રત્‍યેક અંગો પાસેથી ચોક્કસ પ્રકારનું કામ લેવાનું કુદરતનું વ્‍યવસ્‍થીત આયોજન હોય છે. આ કારણે કુદરતે નખને સખત બનાવ્‍યા અને જીભને કોમળ. દાંતને જીભ જેવી કોમળતા ન બક્ષી કેમ કે દાંતે ઘંટીના પડીયા જેવું સખત કામ કરવાનું હતું. આંખ નાજુક અંગ છે. એને સુરક્ષાની જરુર હોવાથી આંખને ગોખલામાં ગોઠવી. હૃદયને વળી એથીય વીશેષ સુરક્ષાની જરુર હોઈ તેનું સ્‍થાન છાતીની પાંસળીઓના બખ્‍તર વચ્‍ચે રાખવામાં આવ્‍યું. આવું બુદ્ધીપુર્વકનું આયોજન એ કેવળ અકસ્‍માત ના હોઈ શકે.

મન ક્‍યાં આવેલું છે? તે શી રીતે વીચારી શકે છે? દીલમાં લાગણી કેવી રીતે પેદા થાય છે? નફરત, ક્રોધ, પ્રેમ, કરુણા, માયા, આશા, નીરાશા અને ભય જેવી લાગણીઓ શું કેવળ અકસ્‍માત છે? અને બુદ્ધી? એ ક્‍યાં અને કેવી રીતે પેદા થાય છે? માણસ બુદ્ધીવર્ધનના વ્‍યવસ્‍થીત ટ્રેનીંગ ક્‍લાસ ચલાવે તોય આઈનસ્‍ટાઈન કે સૉક્રેટીસ જેવા બુદ્ધીશાળી માણસો પેદા કરી શકાતા નથી. પ્રશ્ન થાય છે– આ બુદ્ધી કોની દેન છે? બધાં માણસો સરખાં બુદ્ધીશાળી કેમ હોતા નથી? એક માતાના બે દીકરાઓની દીમાગી ક્ષમતા કેમ જુદી હોય છે? વીચાર એ કયું તત્ત્‍વ છે? માણસ શી રીતે વીચારી શકે છે? ગાય, બળદ, ભેંશને વીચારો કેમ આવતા નથી?

માણસ ઑક્‍સીજન બનાવી શક્‍યો; પણ વૃક્ષનું સર્જન કોઈ લેબોરેટરીમાં થઈ શકતું નથી. કરોડો માઈલની ઝડપે હવામાં મોજા ફેલાય છે. તે વડે માણસે ટીવી જેવા દૃશ્‍યશ્રાવ્‍ય યંત્રોની શોધ કરી; પણ ક્‍યારેક બન્ધ આંખે સેકન્‍ડના છઠ્ઠા ભાગમાં વીદેશમાં બેઠેલા સ્‍વજનનું મુખારવીંદ મનના ટેલીવીઝન પર ઉપસે છે એ કરામત કેવી રીતે શક્‍ય બને છે? માણસનું મન પ્રતીસેકન્‍ડે અબજો માઈલોની ઝડપે દોડે છે. એ દોડ કોણે શક્‍ય બનાવી? માણસ હાડ, ચામડુ અને માંસનો બન્‍યો છે; પણ એ કેવળ હાડ, ચામડુ અને માંસ નથી. એમાં એક ત્રીજું અનીવાર્ય તત્ત્‍વ છે– તે જીવ છે. વીજ્ઞાન હાડ અને માંસ ભેગું કરી તેમાં પોતાનું પેસમેકર નાંખી જીવતો માણસ બનાવી શકતો નથી. તેમાં ચૈતન્‍ય કે લાગણી પ્રગટાવી શકતો નથી. માણસે દેહના બધાં અંગો બનાવ્‍યા; પણ માણસની અન્દર ધબકતું હૃદય બનાવી શક્‍યો નહીં. રોબો બનાવી શક્‍યો; પણ રોબોને બનાવી શકાય એવું મગજ બનાવી શક્‍યો નહીં. પેસમેકર બનાવી શક્‍યો; પણ લાગણીથી ભીનું ભીનું થઈ શકે એવું દીલ બનાવી શક્‍યો નહીં. બળ પેદા કરી શક્‍યો; પણ બુદ્ધી ઉત્‍પન્‍ન કરી શક્‍યો નહીં.

માણસે વીજ્ઞાનની મદદથી ઘણી ચીજવસ્‍તુઓ બનાવી; પણ જીવ અને ચૈતન્‍ય ઉત્‍પન્‍ન કરી શક્‍યો નહીં. જીવ ક્‍યાંથી આવે છે– ક્‍યાં જાય છે? આજ સુધી વીજ્ઞાન એ જાણી શક્‍યું નથી. એ માટે સામાન્‍ય માણસની જેમ વીજ્ઞાન પાસે પણ એક જ જવાબ છે–‘ભગવાન જાણે!’ પ્રશ્નોનો પાર નથી. એવી અગણીત બાબતો છે જેને કારણે લાગે છે કે કંઈક એવું છે જે હજી માણસની પકડની બહાર છે. ઔશ્વર્યની અનુભુતી થઈ શકે છે; પણ ઈશ્વર હાથમાં આવતો નથી. સદીઓથી માણસ તેની શોધમાં છે; પણ હજી તેનું સંપુર્ણ સાચું સ્‍વરુપ માણસ જાણી શક્‍યો નથી. આસ્‍તીકોના આ તમામ મનોવ્‍યાપારો પર વીજ્ઞાને અને ખાસ તો નાસ્‍તીકોએ ચીંતન કરી સત્‍યની પ્રતીતી કરાવવી જોઈએ. આસ્‍તીકોને એવી અપેક્ષા રહે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 32મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 109થી 112 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 23/04/2018

દીનેશ પાંચાલ

મન્દીર : શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર..!

31

મન્દીર : શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર..!

– દીનેશ પાંચાલ

એક મીત્રે બચુભાઈને પુછ્યું, ‘રૅશનાલીઝમ’ એટલે શું?’ જવાબમાં બચુભાઈએ એક વાર્તા કહી. કડકડતી ઠંડીમાં વાંદરાઓની મીટીંગ મળી. ઠંડીથી રક્ષણ મળે તે માટે તેમણે ‘શીતનીવારણ યજ્ઞ’ કરવાનું સર્વાનુમતે ઠરાવ્‍યું. આખું જંગલ ખુંદી તેમણે ચણોઠી ભેગી કરી અને તેને અગ્ની સમજી ફુંક મારવા લાગ્‍યા. ઝાડ પર પોતાના માળામાંથી એક ચકલી આ બધું જોઈ મુછમાં હસી રહી હતી. ચકલીએ નીચે આવી વાંદરાઓને કહ્યું– ‘ભાઈઓ ચણોઠીથી કદી આગ પ્રગટી શકે નહીં. માટે યજ્ઞની વાત છોડો ને ઠંડીથી બચવું હોય તો અમારી જેમ ઘર બનાવીને રહો!’ વાંદરાઓ આસ્‍તીક હતા. તેમને લાગ્‍યું કે આ ટચુકડી ચકલી તેમનું અપમાન કરી રહી છે. તેમણે ચકલીને કહ્યું– ‘હે મુર્ખ ચકલી, આ બુદ્ધીનો નહીં શ્રદ્ધાનો વીષય છે. શ્રદ્ધા હોય તો ચણોઠીમાંથીય આગ પ્રગટી શકે. તું અમારી ધાર્મીક ભાવનાને ઠેસ પહોંચાડે છે. તને શી રીતે માફ કરી શકાય!’ કહી વાંદરાઓએ ચકલીને મારી નાંખી. અને વાંદરાઓ પણ મુછમાં હસવા લાગ્‍યા. તાત્‍પર્ય એટલું જ કે રૅશનાલીઝમ એવી મુછ છે, જે હોય તો ચકલીનેય હોય છે અને ના હોય તો વાંદરાઓનેય નથી હોતી! બચુભાઈએ અંતે ઉમેર્યું– ‘આગ પેટાવવા ચણોઠીમાં ફુંક મારવી તે અન્ધશ્રદ્ધા કહેવાય અને લાકડાં ભેગાં કરી દીવાસળી વડે તે સળગાવવાની કોશીષ કરવી તેને રૅશનાલીઝમ કહેવાય!’

આસ્‍તીકોની ઈશ્વર આસ્‍થાનાં કારણો મહદ્‌અંશે પ્રાકૃતીકતા સાથે સંકળાયેલા છે. પ્રારમ્ભમાં સુર્ય, ચન્દ્ર, તારા, ધરતી, આકાશ, વરસાદ જેવાં કુદરતી પરીબળોથી પ્રભાવીત થઈ માણસ ઈશ્વરને માનવા પ્રેરાયો હતો. જાદુગર કે. લાલ. પોતાના જાદુની કરામત સમજાવે તે પછી જાદુનું કોઈ આશ્ચર્ય રહેતું નથી. તેમ વીજ્ઞાને એક પછી એક બધાં જ પ્રાકૃતીક રહસ્‍યોનો પર્દાફાશ કર્યો છે. આદીમાનવ વીજળી અને વાદળોના ગડગડાટથી ડરતો હતો. આજનો આદીવાસી વરસાદને દેવ માની પુજતો નથી કે વીજળીથી ડરીને ઝુંપડામાં સન્તાઈ જતો નથી. ધર્મ કે ભગવાન વીષેના વીચારો માણસને પુર્વજો પાસેથી પ્રાપ્‍ત થતાં હોય છે. પણ જેમ ફાનસ ગયાને ઈલેકટ્રીક બલ્‍બ આવ્‍યા તેમ આસ્‍તીકતા ગઈ અને નાસ્‍તીકતા આવી એવું થયું નથી. હા, દબાતા પગલે રૅશનાલીઝમનો પ્રવેશ થઈ ગયો છે; પણ આજેય દુનીયામાં આસ્‍તીકોની બહુમતી છે.

આપણી ધર્મપ્રધાન સંસ્‍કૃતીમાં દેવીદેવતાઓની બોલબાલા રહી છે. માણસ સમજણો થાય ત્‍યારથી પોતાના માબાપે અપનાવેલાં દેવીદેવતાઓને પુજવાનું ચાલુ કરે છે. મોટો થઈ તે ભગવાન વીશે કલ્‍પના કરે છે ત્‍યારે તેની નજરમાં તેણે માનેલા દેવની મુર્તી સહજપણે ઉપસે છે. તે પોતાના દેવને સૃષ્ટીના એક માત્ર સાચા ભગવાન તરીકે જુએ છે. એક બાળક પરીપક્‍વ થાય ત્‍યાં સુધીમાં ભગવાન વીશે એટલી બધી ચમત્‍કારીક વાતો સાંભળે છે કે તેના દીલમાં ભગવાન વીશે એક સુપરમેન તરીકેની ઈમેજ બંધાય છે. ઈશ્વર સર્વશક્‍તીમાન છે. તે ધારે તે ચમત્‍કાર કરી શકે છે. ઈશ્વરની રાત દહાડો પુજા કરીશું તો આપણાં સર્વ દુઃખો દુર થઈ જશે. ઈશ્વરને નહીં ભજીશું તો આપણે નર્કમાં જઈશું… એવી ભ્રામક માન્‍યતાઓના સંસ્‍કાર વચ્‍ચે બાળક મોટું થાય છે. પછી બને છે એવું કે કાળક્રમે તે માનસીક પુખ્‍તતા હાંસલ કરે છે ત્‍યારે બાળપણની બીજી બધી ગેરસમજો બદલાય છે; પણ ઈશ્વર વીશેની પરમ્પરાગત માન્‍યતાઓ બદલાતી નથી. પરીણામે આપણો વીજ્ઞાનશીક્ષક પણ બાધા આખડી, જન્તર મન્તર અને ભગત ભુવામાં માને છે. (વર્ષો પુર્વે જામનગરની કોલેજમાં વીજ્ઞાન ભણાવતા એક ગુજુ પ્રૉફેસરે ઈશ્વરને પ્રાપ્‍ત કરવા પોતાના જ પુત્રનો બલી ચઢાવ્‍યો હતો, એટલું જ નહીં તેણે જણાવ્‍યું હતું કે તેણે કશું જ ખોટું કર્યું નથી!’) પ્રત્‍યેક શ્રદ્ધાળુ પાસે પોતાના ભગવાન વીશેના ચીત્રો બહુ સ્‍પષ્ટ છે; પણ દરેકના ચીત્રો જુદા જુદા હોય છે. એક જણના ભગવાનનો બીજાના ભગવાન જોડે મેળ ખાતો નથી. બધાં ભગવાનમાં માને છે; પણ બધાંના ભગવાનો જુદા હોય છે. માણસમાં એકતા હોય શકે; પણ ભગવાનમાં એકતા હોતી નથી. એ માની લીધેલા ભગવાનની રક્ષા ખાતર માણસોએ આજપર્યન્ત અનેક યુદ્ધો કર્યાં છે.

થોડાંક માણસોને મોડે મોડે સમજાઈ રહ્યું છે કે ઈશ્વર આપણી પ્રાર્થના સાંભળતો હોય કે ના હોય; પણ માણસના રોજીન્દા જીવનમાં ઈશ્વરની કોઈ દખલ નથી. માણસ ખુન કરે તો તે ખફા થતો નથી અને ખેરાત કરે તો તે ખુશ થતો નથી. સદીઓથી ચાલતી આવેલી ઈશ્વરની નીષ્‍ક્રીયતાથી તે એમ માનવા પ્રેરાયો છે કે આ પૃથ્‍વીલોકમાં ચોમેર માનવીની સત્તા પ્રવર્તે છે. માણસ જ દુનીયાનો સાચો કર્તાહર્તા છે. દુનીયાનો દસ્‍તાવેજ ઈશ્વરે માણસને નામે કરી દીધો છે. એથી બાળપણના સંસ્‍કારવશ માણસ ઈશ્વરને ભજે છે ખરો પણ તેનાથી ડરતો નથી. તે માને છે કે પુજા એ પ્રભુનો આદેશ નથી માણસની આધ્‍યાત્‍મીક્‍તામાંથી ઉભી થયેલી સ્‍વૈચ્‍છીક રસમ છે!

માણસને ઈશ્વરના મામલામાં કોઈએ સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય તો આપણા સાધુસંતો અને ધર્મગુરુઓએ! તેઓ પાસે ઈશ્વર અને સૃષ્ટી અંગેનું કોઈ વૈજ્ઞાનીક જ્ઞાન હોતું નથી. ભગવા વસ્‍ત્રો પહેરી હીમાલય ચાલ્‍યા જવું એ ધર્મની કે ઈશ્વરીય જ્ઞાનની સાબીતી નથી. હીમાલયમાં તપ કરતા સાધુ સંતો કરતાં રોડ પર લારી ખેંચતો એક મજુર દુનીયાને વધુ ઉપયોગી હોય છે. એવા સાધુઓ માનવ વસતી વચ્‍ચે આવે છે ત્‍યારે ભગવાન વીશેના અતાર્કીક વીચારોનો પ્રચાર કરે છે. ક્‍યારેક વળી એવા બાવાઓ ભક્‍તોને ઠગવાથી માંડી સેક્‍સ કૌભાંડો આચરવા સુધી પહોંચી જાય છે. તેમણે પરાણે પાળવું પડેલું બ્રહ્મચર્ય બંડ પોકારે છે ત્‍યારે શ્રદ્ધાનું શીયળ લુંટાય છે. એવા સાધુઓની સેક્‍સલીલાની સીડી હવે બજારમાં મળતી થઈ ગઈ છે.

આપણી ભોળી પ્રજાને ઈશ્વરના નામે છેતરાવાની વર્ષોથી એવી ફાવટ આવી ગઈ છે કે સત્‍યશોધક સભાની શી મજાલ કે તેમને છેતરાતાં બચાવી શકે? તેમની અન્ધશ્રદ્ધા ગેરેન્‍ટેડ છે. તેમની અન્ધશ્રદ્ધા પર આઈ.એસ.આઈ.નો માર્કો લાગ્‍યો છે. (મહેસાણા જીલ્લાના છાણોત ગામે એક પ્રાથમીક શાળાના ત્રણ શીક્ષકોને એક ગઠીયો ઈશ્વરના દર્શન કરાવવાને બહાને ઠગી ગયો હતો. એમ કહી શકાય કે પેલા અન્ધશ્રદ્ધાળુ શીક્ષકો કરતાં એ અભણ ગઠીયો વધુ હોંશીયાર હતો. પાકું છેતરાયા પછી ય શીક્ષકોના મુખમાંથી ઉદ્‌ગાર સરી પડ્યા– ‘ભગવાનને ગમ્‍યું તે ખરું… એ દુષ્ટને ભગવાન સજા કરશે…!’)

પ્રજાના માનસ પર પ્રારમ્ભથી જ ધર્મ અને ભગવાનનો ચમત્‍કૃતીપુર્ણ પ્રભાવ રહ્યો છે. આપણા બહુધા ધર્મગ્રંથોમાં તરેહ તરેહના ચમત્‍કારો દર્શાવાયા છે. મંત્રોથી બાળકો પેદા થયા છે. નખમાંથી અગ્ની પ્રગટ્યો છે. મુત્‍યુ પામેલી વ્યક્‍તી સંતના આશીર્વાદથી પુનઃ જીવીત થઈ છે. પાપીઓ પર દેવની ખફા દષ્ટી થતાં તેઓ બળીને ભસ્‍મ થઈ ગયા છે. આ બધાં ચમત્‍કૃતીપુર્ણ વર્ણનો કે સીરીયલોમાં દર્શાવાતા દેવોના અલૌકીક ચીત્રણોથી આસ્‍તીકોને ઈશ્વર વીશેની પરમ્પરાગત માન્‍યતાઓમાં વધુ વીશ્વાસ બેસે છે. એક શીક્ષીકાને હાથમાં ફુલ લઈને રામાયણ સીરીયલ જોતાં મેં નજરે જોઈ છે. સીરીયલ પુરી થાય ત્‍યારે તે ટીવી તરફ ફુલ ફેંકીને પગે લાગે છે. આપણે ત્‍યાં ધર્મ અને ભગવાનની બાબતમાં ભણેલા અને અભણ વચ્‍ચે ખાસ તફાવત હોતો નથી.

ભગવાન એટલે તેમને મન ‘મહાભારત’ની સીરીયલમાં સાત ઘોડાનો રથ દોડાવતી પરાક્રમી હસ્‍તી! જેના એક બાણથી દશ માથાવાળો રાવણ ઢળી પડે છે એ રામને કોઈ સમગ્ર સૃષ્ટીનો ભગવાન માને છે તો વળી કોઈ કૃષ્‍ણને! તાત્‍પર્ય એટલું જ કે ધર્મગ્રંથો તેમને માટે ભગવાન અંગેની ગાઈડ છે. મન્દીરો કે તીર્થસ્‍થળોને તેઓ ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર સમજે છે અને સાધુસંતો કે ગુરુઓ તેમને મન ભગવાનના શેરબ્રોકરો છે. આમ ધર્મ અને ઈશ્વરના કસુંબલ રંગે રંગાયેલી આપણી પ્રજા સમક્ષ જ્‍યારે જ્‍યારે ભગવાન વીશેના વાસ્‍તવીક સત્‍યો રજુ કરવામાં આવે છે ત્‍યારે આસ્‍તીકો માટે એ તેજાબ સમા દાહક બની રહે છે. ઈશ્વરના અસ્‍તીત્‍વના વીરોધથી ઈશ્વરને કોઈ નુકસાન થતું નથી; પણ માણસના દીલમાં બંધાયેલું સદીઓ જુનું શ્રદ્ધાનું મન્દીર ધરાશાયી થઈ જાય છે ત્‍યારે બાબરી મસ્‍જીદ જેવો હોબાળો મચી જાય છે. સોનાની લગડી સમજી જેને જીન્દગીભર બેંકના લોકરમાં જાળવી રાખી હોય તે લગડી લોખંડની નીકળે તો માણસ આઘાત પામ્‍યા વીના રહી શકતો નથી. પોતાના દીલમાં સદીઓથી સ્‍થાપીત થયેલી ગાઢ ઈશ્વરશ્રદ્ધાનું ડીમોલીશન થાય છે ત્‍યારે માણસ હચમચી ઉઠે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 31મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 106થી 108 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 16/04/2018

દીનેશ પાંચાલ

માણસ નામે મ્‍યુઝીયમ….!

  1. ૩૦

માણસ નામે મ્‍યુઝીયમ….!

– દીનેશ પાંચાલ

એક મીત્રે કહ્યું– ‘અમારા મહોલ્લામાં મન્દીરનો એક પુજારી રહે છે. બસ ઉભી રખાવતો હોય એમ અધીકારપુર્વક તે હાથ બતાવીને મારું સ્‍કુટર ઉભું રખાવે છે. મારી સમ્મતી વીના જ તે પાછલી સીટ પર બેસી જાય છે અને ઉતર્યા પછી આભાર વ્‍યક્‍ત કરવાને બદલે સીટી બસમાંથી ઉતર્યો હોય એ રીતે ઝડપથી રસ્‍તે પડે છે. એ માણસ ચાળીશ વર્ષથી ભગવાનની સેવા કરે છે; પરન્તુ વ્‍યવહારમાં કેવો અવીવેકી છે તે જોઈ વીચાર આવે છે કે શીષ્ટાચાર વીનાની ખોખલી ધાર્મીક્‍તાથી પ્રભુને દુઃખ થતું હોય કે ન હોય માણસને જરુર થાય છે!

મીત્રની વેદના વીચારણીય છે. આપણી પ્રજામાં આદર્શ માનવવ્‍યવહારની સમજ ચીંતાજનક રીતે ઓછી છે. માણસ દેવળમાં કેવું વર્તે છે તે કરતાં દુનીયામાં કેવું વર્તે છે તે પરથી દેશની સંસ્‍કૃતીનું માપ નીકળે છે. વીદેશોમાં ગુંડો ય ‘સોરી’, ‘થેંક્‍યુ’ કે ‘મે આઈ હેલ્‍પ યુ?’ જેવા શીષ્ટાચારયુક્‍ત શબ્‍દો બોલતો હોય છે. આપણે તોછડા વ્‍યવહારની અને જાડી બુદ્ધીની પ્રજા છીએ. આપણી કાયમી દોટ મન્દીર તરફ હોય છે. પ્રભુભક્‍તીમાં આપણે એટલો સમય વીતાવીએ છીએ કે જીવનમાં શીખવા જેવું ઘણું ચુકી ગયા છીએ.

ફ્રેંચ દાર્શનીક વોલ્‍તેયરે કહ્યું છે, ‘આ દુનીયા વીચીત્રતાનું મ્‍યુઝીયમ છે. તેમાં માણસ સૌથી વધુ ધ્‍યાનાકર્ષક પીસ છે!’ આ વોલ્‍તેયરસાહેબ ગુજરાતીઓના પરીચયમાં આવ્‍યા હોત તો એવા નીષ્‍કર્ષ પર આવ્‍યા હોત કે માણસ પોતે જ દુનીયાભરની વીચીત્રતાઓનું મ્‍યુઝીયમ છે. એ મ્‍યુઝીયમના કેટલાંક નમુનાઓ આ રહ્યાં :

(1) ગુજરાતનો એક ખ્‍યાતનામ કવી જમતી વખતે દાળ અથવા કઢીનો એવો જોરદાર સડાકો બોલાવે છે કે ઉંઘમાં પડેલી વ્‍યક્‍તી પણ ઝબકીને જાગી જાય.

(2) ઓ.એન.જી.સીમાં કામ કરતો એક કર્મચારી ઘરમાં પોતાના પરીવાર સાથેની વાતચીત પણ એવા ઉંચા સાદે કરે છે કે આખા મહોલ્લાએ ફરજીયાત તેમની કુટુમ્બચર્યા સાંભળવી પડે છે.

(3) અમારી પડખેના ગામનો એક મુખી મળશ્‍કે ઉઠીને દાતણ કર્યા પછી ઉલ કાઢતી વેળા એવો વીચીત્ર અવાજ કાઢે છે કે અસરગ્રસ્‍ત લોકોની મીઠી નીંદર છીન્‍નભીન્‍ન થઈ જાય છે.

(4) અમારા એક પરીચીત (પ્રાથમીક શાળાના આચાર્ય) બે વાર ચાલુ ગાડીએ ઉતરવા જતાં પટકાયા છે; છતાં એ કોઈ જીવલેણ અકસ્‍માતની પ્રતીક્ષામાં હોય તેમ હજી પોતાની આદત પર અટલ છે.

આ યાદી હજી લાંબી થઈ શકે; પરન્તુ એક અન્તીમ ઉદાહરણ જોઈ આગળ વધીએ. એક વાચકમીત્ર તેમના પત્રના મથાળે ‘નમઃ શાંતાજય તેજસે’ એવું ધાર્મીક સુત્ર અચુક લખે છે (દરેક પત્રમાં ફરીયાદ કરે છે ‘તમે પત્રનો જવાબ કેમ નથી આપતા?’); પરન્તુ તેમનું પુરું સરનામુ, પીનકોડ, ફોનનમ્બર વગેરે કશું લખતાં નથી. તેમને પ્રત્‍યુત્તર શી રીતે આપવો? (ડાયરીના કોણ જાણે કયા ખુણામાં એમનું સરનામુ લખાયેલું હોય કે ન પણ હોય…) અમારા એક સ્‍નેહી વળી પત્રના મથાળે ‘ઓરુમ્‌… જય જલારામ… શ્રીરામ’ એવું તેવું લખે છે પણ તારીખ નથી લખતા.

આપણે આવું કેમ કરીએ છીએ?

જીવનની નાની નાની બાબતોમાં આપણે કેવી રીતે વર્તીએ છીએ તેનો આધાર આપણું શીક્ષણ, આપણું ઘડતર, આપણાં સંસ્‍કાર અને આપણી આંતરસુઝ પર રહેલો છે. આપણે ત્‍યાં બહુધા લોકો બુદ્ધીદારીદ્રયથી પીડાય છે. શીસ્‍ત, સંસ્‍કાર, સમજદારી, સૌજન્ય વગેરે બાબતોમાં આપણી છબી ખાસ સન્તોષકારક નથી.

અમારા બેંકમેનેજરને એક વીચીત્ર અનુભવ થયેલો. એમના એક પરીચીતને ત્‍યાં એમણે વહેલી સવારે કોઈનો ટેલીફોનીક સંદેશો કહેવા જવાનું થયું. ગૃહીણીએ એમને સ્‍ટીલના પ્‍યાલામાં પાણી આપ્‍યું. એમણે મોઢે માંડ્યું કે તુરત એમનું મો કટાણું થઈ ગયું. એમના મોમાંથી પ્રશ્ન સરી પડ્યો, ‘ગઈ કાલે રાત્રે તમારે ત્‍યાં નોનવેજ રંધાયું હતું?’ પેલા બહેને સહેજ સંકોચાઈને હા કહી એટલે એ જરા વધુ ગુસ્‍સે થઈ બોલી ઉઠ્યા, ‘દીવાલો પર હારબન્ધ ભગવાનના ફોટા લગાડ્યા છે. રોજ સવારે બધા માળા અને દીવા દીવેટ કરો છો પણ જરા એટલું તો શીખો કે ઘરે આવનારને ગંધાતા ગ્‍લાસમાં પાણી ના અપાય! એક માળા ઓછી કરો તો ચાલશે પણ વાસણ ચોખ્‍ખાં રાખો સમજ્‍યાં?’ ને એ વડીલ પોતે કયો સંદેશો આપવા આવ્‍યા હતા તે ભુલીને કડવા મને ઘરે ચાલ્‍યા ગયા. પેલી ગૃહીણીને શીખામણ આપી શકાય એવો એમનો સમ્બન્ધ હતો તેથી તેઓ ગુસ્‍સો કરી શક્‍યા. તેમને સ્‍થાને કોઈ અજાણ્‍યો માણસ હોત તો તેણે ગંધાતા પાણી ભેગો ગુસ્‍સાનો ઘુંટડોય  ગળી જવો પડ્યો હોત.

ઘણાના ઘરોમાં વાસણોની સ્‍વચ્‍છતા કામવાળીની મુનસફી પર છોડી દેવાતી હોય છે. મહેમાનો સમક્ષ ઘરનું ખરાબ ચીત્ર રજુ ના થાય તે જોવાનું કામ ખાસ તો ગૃહીણીઓનું હોય છે. (સૌ પ્રથમ તો વહેલી સવારે ઘરે આવનારને પાણી ના આપો તો કશું ખોટું નથી. આમેય આપણે ત્‍યાં પાણીની સમસ્‍યા વર્ષોથી ચાલે છે. મહેમાન માંડ એકાદ બે ઘુંટ પાણી પીને ગ્‍લાસ પાછો આપે છે. બાકીનું પાણી આપણે ઢોળી નાંખતા હોઈએ છીએ.) મહેમાનોનું જલપાનથી સ્‍વાગત કરવાની આપણી સાંસ્‍કૃતીક પ્રણાલી છે. એથી પાણી આપો તો એવી સભ્‍યતાપુર્વક આપો કે ન પીવું હોય તોય ઘુટડો પી લેવાનું ગમે. જેમ કે રસોડામાં રોજ વપરાતા સ્‍ટીલના ચાલુ વપરાશના પ્‍યાલામાં આપવાને બદલે સુંદર ટ્રેમાં, કાચના સ્‍વચ્‍છ ગ્‍લાસમાં પાણી પેશ કરો તો આગંતુકને ઉત્તમ મહેમાનગતી માણ્‍યાની આનન્દજનક અનુભુતી થાય. જે પાણીમાં ઘરની સભ્‍યતા ભળી હોય તે પાણીની મીઠાશ કંઈક ઓર હોય છે!

વાત નોનવેજની નીકળી છે તો એક બે બીજા મ્‍યુઝીયમની મુલાકાત લઈએ. કો– ઑપરેટીવ બેંકમાં કામ કરતા એક ચુસ્‍ત ધાર્મીક માણસને હું ઓળખું છું જેણે એક સીક્કો (રબર સ્‍ટેમ્‍પ) બનાવ્‍યો છે. તેમાં લખ્‍યું છે– ‘માંસ, મચ્‍છી, દારુ ત્‍યજો સવાર સાંજ પ્રભુને ભજો…!’ એ સ્‍ટેમ્‍પ તે દરેક ચલણી નોટો પર મારી પોતાના ધાર્મીક વીચારોનો પ્રચાર કરે છે. વાત આટલી જ હોત તો ઠીક પણ એ વ્‍યક્‍તીના ઉપરી અધીકારી કહે છે : ‘એ એક નમ્બરનો દમ્ભી અને કામચોર માણસ છે. વખત મળે તો રામનામની ચોપડી લખવા બેસી જાય છે પરન્તુ વીનન્તી કરીએ તોય ચઢેલું કામ કરવાનું કોઈને કોઈ રીતે ટાળે છે એથી નાછુટકે અમારે લોડ ખેંચવો પડે છે!’

માણસના અબૌદ્ધીક આચરણનો એક વધુ નમુનો જોઈએ. એક ઍપાર્ટમેન્‍ટના પાંચમા માળેથી એક છોકરો નીચે ગ્રાઉન્‍ડ ફલોર પર રહેતા માણસને કહી ગયો– ‘તમને મારા પપ્‍પા અર્જન્‍ટ બોલાવે છે!’ પેલા ભાઈને દમ અને વાનો વ્‍યાધી હતો. છતાં ‘અર્જન્‍ટ’ શબ્‍દને મહત્‍વ આપી ધીમે ધીમે પાંચ દાદર ચઢી ઉપર ગયા અને પુછ્યું તો કહે, ‘ખાસ કામ નથી… પાંચસો રુપીયા ઉછીના જોઈએ છે. બાબાને નોકરી મળી ગઈ છે… સત્‍યનારાયણની કથા માની હતી તે કરાવવી છે!’ પેલી ઘરડી વ્‍યક્‍તીએ સમ્બન્ધની શરમે પૈસા માટે હા કહી પણ મનોમન એ સમસમી રહ્યાં કે ઉછીના પૈસા માટે મારા જેવા દમીયલ માણસને પાંચ દાદર ચઢાવવાને બદલે એ જાતે ન આવી શક્‍યા હોત? અથવા ફોન કર્યો હોત કે બાબા જોડે ચીઠ્ઠી મોકલી શક્‍યા હોત. એટલેથી જ ના પત્‍યું. ઉતરવા જતા હતા ત્‍યાં વળી પેલા ભાઈની પત્‍નીએ એમના હાથમાં શેક કરવાની કોથળી પકડાવતાં કહ્યું– ‘જરા ત્રીજે માળે ચંપાબેનને આ કોથળી આપી દેજોને… એકાદ મહીનાથી અમારે ત્‍યાં પડી છે. લાવ્‍યા હતા તે આપવાનું ભુલી ગયા છીએ. તેઓ શોધતાં હશે…!’

બાલ્‍યકાળની કંઈક આવી જ ઘટનાનું સ્‍મરણ થાય છે. અમારા પાડોશમાં રહેતી એક સ્‍ત્રી ઘણીવાર રાવ કરતી, ‘ફલાણી બાઈ સત્‍યનારાયણનો શીરો શેકવા મારી પીત્તળની તપેલી લઈ ગઈ છે. મહીનો થયો તોય હજી આપી નથી ગઈ… હું જાતે લેવા જઈશ ત્‍યારે જ આપશે!’

માનો યા ના માનો પણ જીવનવ્‍યવહારની આવી નાની નાની બાબતો (લીટલ કર્ટસીઝ) માટે આપણે ધર્મ કરતાં શીક્ષણ (ઘડતર)પર વીશેષ આધાર રાખવો પડે છે. આપણે કથા ભલે કરાવીએ; પણ કોઈને વ્‍યથા થાય એવું આચરણ ના કરીએ. માંસ–મચ્‍છી–દારુ–તાડી છોડો એવો પ્રચાર કરતા કોઈ આસ્‍તીક કામચોર કરતાં દારુ પીને તનતોડ મહેનત કરતા નાસ્‍તીક કર્મચારી પ્રત્‍યે મને વધુ માન છે. ભગવાનની મુર્તીને રોજ ગંગાજળમાં નવડાવીને શુધ્‍ધ રાખતાં એક કાકાનું મેલું દાંટ ધોતીયું જોઈને હું વીચારી રહું છું– ભગવાન જેવી પરમ શુધ્‍ધ, નોનવોશેબલ ચીજને નાહક ધો ધો કરવાને બદલે માણસ પોતાની જાતને જ સ્‍વચ્‍છ રાખતો હોય તો ભગવાનનેય તે જરુર ગમે! હું ભગવાન હોંઉં તો દરેક પુજારીને સ્‍વપ્‍નમાં દર્શન દઈને વૉર્નીંગ આપી દઉં– દોસ્‍ત, અડધો કલાક મારું મન્દીર મોડું ખોલીશ તો હું તારી સામે કોઈ ડીસીપ્‍લીનરી એક્‍શન નહીં લઉં; પણ રોજ તારે દાઢી કરવાનું ફરજીયાત છે! સત્‍સંગ છોડી કોઈની સ્‍મશાનયાત્રામાં જનાર કે ભગવાનની આરતી છોડી એમ્બ્યુલન્‍સ માટે દોડી જનાર માણસને હું સાચો ધાર્મીક ગણું! સુવર્ણકાર ઘરેણા પર બારીક નકશીકામ કરી તેને છેવટની સુંદરતા બક્ષે છે તે રીતે માણસ પણ આદર્શ માનવવ્‍યવહાર અને શીષ્ટાચાર વડે આદર્શ નાગરીક બની શકે છે. યકીન માનજો મીથ્‍યા ધર્મઝનુનને કારણે જે દેશમાં મન્દીર મસ્‍જીદ તુટવાં લાગ્‍યાં છે તે દેશને આદર્શ નાગરીકની જરુર પહેલાં ક્‍યારેય નહોતી એટલી આજે છે!

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 30મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 102થી 105 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 09/04/2018

દીનેશ પાંચાલ

સમાજમાં કથાકારોની ઉપયોગીતા કેટલી…?

29

સમાજમાં કથાકારોની ઉપયોગીતા કેટલી…?

– દીનેશ પાંચાલ

કૉમ્‍પ્‍યુટર અને ઈન્‍ટરનેટના આજના યુગમાં હવે રામકથાઓ કેન્‍સરની ગાંઠ પર જખ્‍મેરુઝ જેવી બીનઅસરકારક બની ગઈ છે. યુવાવર્ગે એવી કથાઓ તરફથી મો ફેરવી લીધું છે. તેમને તેમની સમસ્‍યાઓનું સમાધાન કથામાંથી મળતું નથી. કથાકારો રામ રાવણના ચવાઈને ચીકણા બની ગયેલા કીસ્‍સાઓનું પીષ્‍ટપેષણ કરીને લોકોની ધાર્મીક ભાવનાને ઍન્‍કેશ કરતા રહે છે.

આપણે જોઈએ છીએ, કથાકારો પાસે જાગતીક સમસ્‍યાઓનું કોઈ ચીંતન નથી. હનુમાનજીના પુછડાંથી આખી લંકામાં આગ લાગી તેનું વર્ણન તેઓ મલાવી મલાવીને કરે છે; પરન્તુ કારગીલ યુદ્ધથી દેશમાં ક્‍યાં ક્‍યાં આગ લાગી છે તેનું ચીંતન તેમની પાસે નથી. રામચન્દ્રજીએ સાગર પર સેતુ બાંધવામાં કેટલી મુશ્‍કેલી વેઠેલી તેની વાતો કરે છે; પરંતુ નર્મદા યોજનામાં કેટલાં લોકો હવનમાં હાડકાં નાખે છે તેની ચર્ચા કે ચીંતા તેઓ કરતાં નથી. તેઓ પંચમહાભુતોમાં ભળી જતા નશ્વરદેહની વાતો કરે છે; પરંતુ વર્ષે દહાડે સ્‍મશાનમાં બાળવામાં આવતી ચીતાઓમાં જંગલોના જંગલો ફુંકાઈ રહ્યાં છે તે અંગે તેમને કશી ફીકર નથી. લોકોમાં વધી રહેલી નાસ્‍તીક્‍તાથી તેઓ દુઃખી છે; પરંતુ બે સેકન્‍ડમાં ચાર બાળકોની રફતારથી વધી રહેલી વસતીનું તેમને કોઈ દુઃખ નથી. તેઓ બ્રાહ્મણને દાન કરવાનો મહીમા સમજાવે છે; પરંતુ રક્‍તદાન કે ચક્ષુદાન અંગે એક હરફ સુદ્ધાં ઉચ્‍ચારતાં નથી.

થોડા વર્ષો પુર્વે વીજળીના ભાવ વધારા સામે લોકો તોફાને ચઢ્યાં હતાં. પ્રશ્ન થાય છે જે સમાજ વચ્‍ચે કથાકારો જીવે છે તેની સમસ્‍યાઓથી તેઓ અલીપ્ત શી રીતે રહી શકે? તેમણે એ અંગે નુકતેચીની કરી લોકોના કાન આમળીને કહેવું જોઈએ- ‘બેહદ ભાવવધારો એ પ્રજા સાથેનો અન્‍યાય જરુર છે; પરન્તુ આખરે તો એ ભાવવધારો લોકો બેફામ વીજળીની ચોરી કરે છે તેનું માઠું ફળ છે! બે માળા ઓછી કરો પણ આવી ચોરી ના કરો! હું તો કહું આવી રામકથાઓમાં પણ વીજળીની વધુ પડતી રોશની ના કરવી જોઈએ. યાદ રાખો, જીવનમાં આ જન્‍મના બુરા કર્મોની સજા આવતા જન્‍મે ભોગવવી પડે છે; પણ આવી શાહીચોરીની સજા માટે આવતા જન્‍મ સુધી પ્રતીક્ષા કરવી પડતી નથી. બદલો ભલા બુરાનો અહીંનો અહીં મળે છે…!’ કેટલા કથાકારો લોકોને આવી રોકડી વાતો કહે છે?

કથાકારોએ પ્રવર્તમાન અનીતીઓ કે ભ્રષ્ટાચારને તેમની કથામાં વણી લઈ લોકોને તેમની ભુલોનું ભાન કરાવવું જોઈએ. રાવણે કે દુર્યોધને શી ભુલો કરી હતી તે જાણવા કરતાં આપણે કઈ ભુલો કરી રહ્યાં છે તેનું આત્‍મચીંતન વધુ ફાયદાકારક છે.

આદરણીય શ્રી. મોરારીબાપુએ એકવાર એવો દાવો કર્યો હતો કે એમની રામકથાથી લોકોમાં સુધારો થાય છે. ભલે તેનું પ્રમાણ પાંચ ટકા હોય પણ લોકો પર તેની સારી અસર જરુર થાય છે. મોરારીબાપુને કહેવાનું મન થાય છે– જો આપની કથાથી ખરાબ લોકો સુધરતા હોય તો સમગ્ર દેશના હીત માટે તમે (જેલમાં કથા કરવાને બદલે) પાર્લામેન્‍ટમાં કથા કરો! કેદીઓ એટલું નુકસાન નથી પહોંચાડતા જેટલું રાજકારણીઓ પહોંચાડે છે. તમારી કથાથી રાજકારણીઓ સુધરશે તો આખા દેશનો દહાડો ફરી જશે!

કથાકારોને સાંભળવું ન ગમે એવું એક સત્‍ય એ છે કે તેમની કોઈપણ પ્રકારની કથાઓને લોકોએ ભોંય પર બેસીને માણવાનું આધ્‍યાત્‍મીક મનોરંજન બનાવી દીધું છે. માણસ ખમણ ખાઈને કાગળ ફેંકી દે છે તેટલી સહજતાથી કથાકારોની શીખામણો ત્‍યાં જ ખંખેરીને ઘરે હાલતો થાય છે. ઘરે ગયા પછી સાસુ વહુના ઝઘડા, બાપ દીકરાના મનદુઃખો અને માણસ માણસ વચ્‍ચેના વીશ્વાસઘાતોની ભરમાર પુર્વવત્‌ ચાલુ થઈ જાય છે. કથાકારો મધુર શ્‍લોકોનું ગમે તેટલું ગુલાબજળ છાંટે તોય માણસના મનનો ખાળકુવો નવ દીવસ પછી પણ ગંધાતો જ રહી જાય છે. આપણો સમાજ રેલવેના સંડાસ જેવો બની ચુક્‍યો છે. એમાં એકાદ ટીપું અત્તર છાંટવાથી મળના ઢગલામાંથી છુટતી હાઈવોલ્‍ટેજ બદબુનો વાળ પણ વાંકો થતો નથી. આજનો સ્‍વાર્થી માણસ ઈશ્વરને સુખવૈભવ દેનારી જડીબુટ્ટી સમજે છે. પુજાપાઠને પાપમાંથી છટકવાની છટકબારી સમજે છે. અને ધર્મગુરુઓને પાપમાંથી ઉગારી લેતા વકીલો સમજે છે. પ્રજાનું માનસ પરીવર્તન કરવું અઘરું છે. આજના કોન્‍વેન્‍ટીયા સંતાનો કહે છે- ‘રામે પત્‍નીને કાઢી મુકી હતી. ગાંધીજીએ બીડી પીધી હતી. કૃષ્‍ણને સોળસો ગર્લફ્રેન્‍ડ હતી. અમે માત્ર એકાદ રાખીએ એમાં વડીલોના મોઢા કેમ ચઢી જાય છે?’

મુળ વાત એટલી જ, વીતી ગયેલા યુગના દેવી દેવતાઓની વાત આ ઈન્‍ટરનેટના જમાનામાં સાવ અપ્રસ્‍તુત બની ગઈ છે. આજની સમસ્‍યા જુદી છે. પ્રશ્નો જુદા છે. આજના સંજોગો જુદા છે. રામચન્દ્રજીના સમયમાં રસ્‍તા પર પડેલો સોનાનો હાર કોઈ ઉઠાવતું નહોતું. આજે દેશની તીજોરીમાં પડેલા રૈયતના નાણા પણ સલામત રહ્યાં નથી. કોઈને કોઈના પર વીશ્વાસ રહ્યો નથી. આ કળીયુગમાં કથા દ્વારા સતીયુગના દાખલા આપવા એટલે દાઉદ ઈબ્રાહીમને અંગુલીમાલ લુટારાના હૃદય પરીવર્તનની વાર્તા કહેવા બરાબર છે. વીદેશોમાં રોજ દારુ પીતો માણસ રોજીન્દા વ્‍યવહારમાં પ્રમાણીક રહી શકે છે. અહીં રામનામની ચાદર ઓઢી રોજ ગંગાજળ પીતો માણસ લાઈટના મીટર સાથે ચેડાં કરી વીજચોરી કરે છે. ગલ્લામાં અગરબત્તી ફેરવે છે. અને ત્રાજવા ધારેલી દીશામાં ડોલાવે છે.

રામચન્દ્રજીએ પ્રજાના હીત માટે પોતાનું સર્વસ્‍વ અર્પી દીધું હતું. પણ રામના નામે ચરી ખાતા આજના રાજકારણીઓ રામમન્દીરથી આગળ વધી શકતાં નથી. સેંકડો રાજકારણીઓને ત્‍યાં દરોડા પાડવામાં આવે તો દેશનું અબજો રુપીયાનું વીદેશી દેવું ચુકવાઈ જાય એટલી બેનામી સમ્પત્તી હાથ લાગી શકે એમ છે. કલ્‍પના કરો, રામચન્દ્રજીને ત્‍યાં ઈન્‍કમટેક્ષની રેડ પડે અને સોનાની પાટો હાથ લાગે એવી કલ્‍પના થઈ શકે ખરી? કળીયુગના કહેવાતા રામભક્‍તોને ત્‍યાં દરોડા પડે છે ત્‍યારે લોકોની આંખ પહોળી થઈ જાય છે. જયલલીતા સીવાય પણ ઘણાં ચોરો એવા છે જે હજી છીંડે નથી ચઢ્યાં. મોરારીબાપુને એક પ્રશ્ન પુછવાનું મન થાય છે– આપને કેવી પ્રજામાં હીન્‍દુસ્‍તાનનું કલ્‍યાણ દેખાય છે? દારુ પીધા પછીય જીવનવ્‍યવહારમાં પુરી પ્રમાણીક રહી શકતી અંગ્રેજો જેવી પ્રજામાં… કે ગંગાજળ પીને ય દુન્‍યવી વ્‍યવહારોમાં બેઈમાની કરતી હીન્‍દુસ્‍તાની જેવી પ્રજામાં? ટીલાં ટપકાં કરી શ્રદ્ધાળુ બની રહેવા કરતાં કોઈ પણ જાતના આડમ્બર વીના એક પ્રમાણીક સજ્જન બની રહેવું વધારે જરુરી છે.

સંસારની કોઈ પણ દેરાણી જેઠાણી ચાડી ચુગલી કરી પોતાના પતીઓના કાન ભમ્ભેરતી હોય તો એવી સ્‍ત્રીઓ કયા મોઢે મંથરાને વગોવી શકે? નવ દીવસ સુધી પારાયણમાં બેઠા પછી પણ માણસ પોતાના સસરાને વાંકડા માટે જાસા ચીઠ્ઠી લખતો હોય તો તેવા કેસ પુરતી રામકથા છુટી પડે છે.

પ્રતીકુળતા એ છે કે આજના માણસની ભીતરમાં રહેલો રાવણ કોઈ સુપર મેન જેવો અધીક હૉર્સપાવરવાળો સીદ્ધ થયો છે. એનો વધ કેવળ કથાકીર્તનથી થઈ શકે એવી સ્‍થીતી રહી નથી. તેના વધ માટે સેંકડો દીવ્‍યાસ્‍ત્રોની જરુર છે. શીક્ષણ, જ્ઞાન–વીજ્ઞાન, વાંચન–મનન, ઈમાનદારી, શીસ્‍ત, સંસ્‍કાર, પ્રમાણીક્‍તા, માનવતા, બૌદ્ધીક્‍તા એ બધાં જ દીવ્‍યાસ્‍ત્રોના સમુચીત વીનીયોગ વડે માણસના ભીતરના રાવણ પર વીજય પ્રાપ્‍ત કરી શકાશે. બાકી કથાથી કોઈ સુધરે ખરું? કોલસાને સો મણ સાબુથી ધુઓ તોય ઉજળો થાય ખરો? મોરારીબાપુએ જેલોમાં પણ કથા કરી હતી. કેટલા કેદીઓ સુધર્યા? જેલોની વાત છોડો, મોરારીબાપુએ જેલ કરતાંય વધુ કથા સમાજમાં કરી છે તોય આજે જેલો કેમ ચીકાર રહે છે?

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 29મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 99 થી 101 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 02/04/2018

દીનેશ પાંચાલ

સુખોપચાર

28

સુખોપચાર

–દીનેશ પાંચાલ

ઘણા વેપારીઓ રોજ સવારે ગલ્લામાં અગરબત્તી ફેરવે છે. કહેવાતા સન્ત મહાત્‍માઓ પાછળ હજારો રુપીયા વેડફી દે છે; પરન્તુ પોતાના ગરીબ નોકરોને કસી કસીને પગાર આપે છે. એક સરકારી અધીકારી જે શ્રદ્ધાથી મન્દીરમાં પ્રદક્ષીણા ફરે છે તેટલી નીષ્‍ઠાથી ઑફીસમાં ટેબલ નીચેથી દક્ષીણા લે છે. માણસને દક્ષીણા વીનાય ન ચાલે અને પ્રદક્ષીણા વીનાય ન ચાલે! આ દેશનું એક સ્‍થાયી દુઃખ એ છે કે અહીં ધર્મ અને અધર્મ, ગાડીના પાટાની જેમ સમાન્‍તરપણે આગળ વધે છે. જ્‍યાં પુજા અને પ્રમાણીકતા વચ્‍ચે બાર ગાઉનું છેટું હોય ત્‍યાં ભગવાન પણ લાચાર બની જાય છે! છતાં માણસે પોતાને મળેલી બુદ્ધીશક્‍તી વડે દુનીયામાં સુખનું સામ્રાજ્‍ય સ્‍થાપવાની કોશીષ કરી છે.

માણસના પેટમાં દર્દ ઉપડ્યું હોય તો ભગવાનની માળા ફેરવવાથી તે દુર થઈ શકતું નથી. માણસને સાપ કરડ્યો હોય તો શાંતીયજ્ઞ કરાવવાથી ઝેર ઉતરતું નથી. ડૉક્‍ટર પાસે જવું પડે છે. માણસના દુઃખદર્દોના મુળ શેમાં રહેલા છે તથા તેનો ઉપાય શો છે એ પ્રશ્ન વર્તમાન યુગનો પ્રાણ પ્રશ્ન છે.

માનવીય દુઃખોના હજારો મુળીયા સેંકડો ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલા છે. જેવા માણસ તેવા દુઃખ! ભાંગીતુટી ઝુંપડીમાં રહેતા માણસને મુશળધાર વરસાદ તુટી પડે તેનું દુઃખ હોય છે. ખેડુતને વરસાદ ન પડે તેનું દુઃખ હોય છે. ધનવાનને વરસાદની કોઈ ચીંતા હોતી નથી. તેને શૅરના ભાવ ગગડી ન જાય તેની ચીંતા હોય છે. દુનીયાનો દરેક માણસ દુઃખી છે. દરેકના દુઃખ જુદા જુદા વીષયના હોય છે. એક ગુંડો સો ખુન કરીને જેલમાં બેઠો છે. બીજો સજ્જન માણસ રાતદીવસ પ્રભુભક્‍તીમાં ડુબેલો રહે છે. કલ્‍પના કરો દુશ્‍મનો બોમ્‍બ નાંખે તો સ્‍થીતી શું થાય? ગુંડો અને સજ્જન બન્‍ને મૃત્‍યુ પામે છે. સજ્જન માણસ તેની ભક્‍તીને કારણે બચી જતો નથી. આવું કેમ? એ બન્‍નેના કર્મોમાં આભ જમીનનો તફાવત હોવા છતાં બન્‍નેનો અંજામ એક સરખો કેમ આવે છે? એ કયું તત્ત્‍વ છે જે કીડી અને હાથી બન્‍નેને સરખી રીતે કચડી નાંખે છે? સમગ્ર માણસ જાતની સુખ શાંતી અને સલામતીનો ઉપાય શેમાં રહેલો છે એ વીચારવાનું માણસ માટે હવે જરુરી બન્‍યું છે.

કંઈક એવું સમજાય છે માનવ વસતીમાંથી પ્રથમ બોમ્‍બ હઠાવવો પડશે. ઈશ્વર કે ખુદા તે હઠાવવા આવવાના નથી. ઈશ્વરે આપેલી બુદ્ધીથી માણસે જ તે કામ પાર પાડવાનું છે. એક ઉદાહરણ જોઈએ. એક ખેડુતે શાકભાજીની વાડી બનાવી. તેમાં મબલખ શાકભાજી ઉગી; પણ ગાય ભેંશ જેવા જાનવર તેની વાડીમાં ઘુસી બધું સફાચટ કરી દેતા હતાં. પાક બચી જાય તે માટે ખેડુત રોજ પ્રભુને પ્રાર્થના કરે; પરન્તુ એની લીલી વાડી પર પ્રભુની કૃપા થતી નહોતી. એક દીવસ એને ત્‍યાં એક સન્ત પધાર્યા. તેણે બધી વાત જાણ્‍યા બાદ ખેડુતની મુર્ખતા પર હસતા કહ્યું: ‘ભલા માણસ તું મહેનત કરી શાકભાજી પકવે છે; પણ તેના રક્ષણ માટે બુદ્ધી દોડાવતો નથી. તારે સૌ પ્રથમ વાડીની ફરતે કાંટાની મજબુત વાડ કરવી જોઈએ. જેથી તારી મહેનતનું ફળ બીજા ઝુંટવી ના જાય… યાદ રાખ, માણસને ભગવાને પ્રાણીઓની સરખામણીમાં એક વધારાની કીમતી ચીજ આપી છે. તે છે બુદ્ધી! બુદ્ધી આપ્‍યા બાદ ભગવાનની જવાબદારી પુરી થઈ છે. બુદ્ધી દ્વારા વાડીને રક્ષણ આપવાની જવાબદારી તારી છે. તું તે જવાબદારી પણ ઈશ્વરને માથે નાંખે છે તે ઉચીત નથી.’

આ દષ્ટાંતકથાનું સ્‍મરણ એટલા માટે થયું કે એમાં માનવીના બહુધા સુખોની જડીબુટ્ટી સમાયેલી છે. આ પૃથ્‍વીલોકમાં સુખી થવા માટે કેટલીક પ્રાથમીક વ્‍યવસ્‍થાની જરુર છે. કેટલીક આચારસંહીતા અને શીસ્‍તની જરુર છે. તે પ્રાથમીક નીયમોનું પાલન નહીં થાય તો અહીં સો ખુનવાળા કેદીનો અને સોવાર માળા ફેરવતા ભક્‍તોનો અંજામ સરખો આવી શકે છે.

પ્રભુભક્‍તી એ માણસની કેવળ માનસીક જરુરીયાત છે. માણસ પ્રભુને ભજે તે જરુરી હોય તો પણ માણસના સુખ શાંતી અને સલામતી માટે એ એક માત્ર ઉપાય નથી. અમારા બચુભાઈ કહે છેઃ ‘માણસના હાથનું હાડકું ખસી ગયું હોય તો તેને હાડવૈદ્ય પાસે લઈ જવો પડે. તેને ગીતાનો કોઈ અધ્‍યાય વાંચી સમ્ભળાવવાથી હાડકું એની મેળે બેસી જતું નથી.

તાત્‍પર્ય એટલું જ કે સુખી થવાની ઘણી શરતો છે. ઘણા નીયમો છે. ઘણી આકરી કસોટીઓ છે; પણ વીવેકબુદ્ધી તે સૌમાં મોખરે છે. એમ કહો કે સુખી થવા માટે આ દુનીયાની યુનીવર્સીટીમાં વીશાળ કદનો આખો અભ્‍યાસક્રમ છે. કેટલાંક કીસ્‍સામાં તે એવો જટીલ અને ગુંચવાડાભરેલો છે કે માણસની બુદ્ધીની કસોટી થયા વીના રહેતી નથી. એથી વીવેકબુદ્ધી એ આખા અભ્‍યાસક્રમનો મુખ્‍ય અને મહત્‍વનો વીષય ગણાય છે.

એક ઉદાહરણ જોઈએ. ગુજરાતમાં છેલ્લા પન્દરેક વર્ષોમાં મોટા પ્રમાણમાં કાપડની મીલો બન્ધ થઈ ગઈ છે. મીલો બન્ધ થવાના ઘણાં કારણો હશે પણ નીષ્‍ણાંતોના મત મુજબ એક મહત્‍વનું કારણ એ બહાર આવ્‍યું છે કે મુમ્બઈમાં વીદેશોથી સ્‍ટીમરો ભરી તૈયાર કપડાં પુષ્‍કળ પ્રમાણમાં આવે છે. દરેક શહેરોમાં રવીવારીય બજારોમાં એ સાવ સસ્‍તા ભાવે વેચાય છે.  સ્‍ટોરમાંથી કાપડ ખરીદીને પેન્‍ટ સીવડાવો તો તે ચારસો પાંચસોથીય વધારે કીમ્મતનું થઈ શકે; પરન્તુ રવીવારીય બજારમાં મળતું વીદેશી પેન્‍ટ કેવળ ચાળીશ પચાસ રુપીયામાં મળે છે. પચાસ રુપીયામાં આખું શર્ટ તૈયાર મળે છે. સ્‍થીતી એ થઈ છે કે ઑફીસોમાં કામ કરતાં સારા પગારધારકોય હવે રવીવારીય વસ્‍ત્રો વાપરતાં થઈ ગયા છે. ગુજરાતના દરેક શહેરોમાં આ સસ્‍તા વીદેશી વસ્‍ત્રોનું ધુમ વેચાણ થાય છે. રવીવારીય બજાર ગરીબો માટેની સુવર્ણનગરી બની ગઈ છે. ગરીબો હવે સ્‍ટોરના મોંઘા કપડાં ખરીદતાં નથી. મીલોનું કાપડ નથી વેચાતું તે માટે આ સ્‍થીતી પણ મહત્‍વનું કારણ છે.

અહીં વ્‍યવસ્‍થાતન્ત્ર માટે મહત્‍વનો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે આવા સંજોગોમાં શું કરવું? વીદેશોથી આવતો આ માલ બન્ધ કરવો કે ચાલુ રાખવો? જો બન્ધ કરી દેવામાં આવે તો એ સસ્‍તા વસ્‍ત્રો સાથે જેમનું હીત સંકળાયેલું છે એવા લાખો ગરીબોને સસ્‍તા વસ્‍ત્રોથી વંચીત રહેવું પડે. અને ચાલુ રાખવામાં આવે તો દેશની અનેક મીલો પર એની સીધી અસર થાય છે. ગાંધીજીએ વર્ષો પુર્વે વીદેશી વસ્‍તુઓની જાહેરમાં હોળી કરી હતી. આપણે ફરીથી ભુતકાળમાં જઈને ગાંધીજીનો દૃષ્‍ટીકોણ સમજવાનો પ્રયત્‍ન કરવો પડે. આમ ઘણાં પ્રશ્નો એવાં પેચીદા છે જે વીવેકબુદ્ધીની કસોટી કરે એવા છે. માણસ કેવળ ભક્‍તી કર્યા કરવાને બદલે આધુનીક જમાનાની સમસ્‍યાઓનો વીવેકબુદ્ધીથી વીચાર કરશે તો તેને પોતાના દુઃખના મુળીયા ક્‍યાં ક્‍યાં પડેલા છે તે સમજાશે. ત્‍યારબાદ તેના ઉપાયની દીશામાં પગલાં ભરી શકાશે. બુદ્ધીશક્‍તી સુખની અનીવાર્ય શરત છે.  

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 28મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 96થી 98 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 26/03/2018

દીનેશ પાંચાલ

આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું…?

27

આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું…?

        – દીનેશ પાંચાલ

ટ્રેનમાં અમારી સામે ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરેલા એક ‘બાપજી’ બેઠા હતા. તેઓ આધ્યાત્મીક શાંતી વીશે તેમના ચેલાઓને સમજાવી રહ્યા હતા. હું ટ્રેનના ભૌત્તીક ઘોંઘાટ વચ્ચે આધ્યાત્મીક શાંતી વીશે સમજવાની કોશીષ કરી રહ્યો હતો. એક સ્ટેશને ‘બાપજી’ તેમના ચેલા સાથે ઉતરી ગયા. તેમના ગયા પછી મેં તેમના બીજા ચેલાને પુછ્યું– ‘આ આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું? એમાં માણસને કેવી અનુભુતી થાય છે?’ એમણે જે જવાબ આપ્યો તેની ચર્ચા આપણે કરવાના છીએ. તે પુર્વે એક ચોખવટ કરી લઉં, મેં ક્યારેય આધ્યાત્મીક શાંતી અનુભવી નથી. એવી કોઈ શાંતી માટે મેં કદી ઉમેદવારી પણ નોંધાવી નથી. એથી આધ્યાત્મીક શાંતી પર અભીપ્રાય આપવાની મારી આ ચેષ્ઠા એવી છે, માનો કોઈ અક્ષતયૌવના (કુંવારી કન્યા) જાતીય આનન્દની અનુભુતી કેવી હોય શકે તેના પર વ્યક્તવ્ય આપે!

ચેલાએ કહ્યું– ‘આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે બસ પુછો નહીં… એની મજા તો અનુભવ્યે જ સમજાય! ચીત્તને અપાર સુખ મળે… મન મસ્તીથી નાચી ઉઠે… ક્ષણે ક્ષણે સ્વર્ગની સીડી ચઢતા હોય એવું લાગે… તમામ દુન્યવી મોહમાયાથી પર બની મન પ્રભુમય બને!’ એવું એવું એણે ઘણું કહ્યું. મને પ્રશ્ન થયો શું ખરેખર એવું થતું હશે? આટલા બધાં આનન્દો એક સાથે મળતા હશે? માણસ પોતાની સાંસારીક મોહમાયા કે ઐહીક દુઃખોથી ખરેખર મુક્ત થઈ શકતો હશે? ચેલાના જવાબ પછી ઘણા પ્રશ્નો ઉદભવ્યાં. જો આધ્યાત્મીક શાંતીમાં એટલી શક્તી હોય તો ગમે તેવો પ્રખર પ્રભુભક્ત પણ ક્યારેક દુન્યવી દુઃખોથી ત્રાસીને આત્મહત્યા શાથી કરી લે  છે?  એક આધ્યાત્મીક વીદ્યાર્થી નાપાસ થતાં આઘાતનો માર્યો અધમુઓ કેમ થઈ જાય છે? એક વેપારી ધંધામાં ખોટ જતાં રાતા પાણીએ રડી કેમ ઉઠે છે? ઘરડા માબાપ ડગલેને પગલે વહુ દીકરાના હાથે અપમાનીત થઈ મનોમન આક્રંદી ઉઠે છે ત્યારે પેલી આધ્યાત્મીક શાંતી તેમને દુઃખી થતાં કેમ બચાવી શકતી નથી?

દુનીયાના કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ ધ્યાન વગેરે દ્વારા આવી શાંતી મળતી હોવાની વાત સ્વીકારે છે. ઠીક છે. એ માર્ગેય માનવીની મનોયાતના ઓછી થઈ શકતી હોય તો કશું ખોટું નથી. કેમ કે આ દુનીયા એક અથાણાની બરણી સમાન છે. એમાં અનેક આસમાની સુલતાની ટેન્શનો કે આઘાતોનો મસાલો ભર્યો છે. માણસ તેમાં અથાણાની જેમ ડુબેલો છે. એથી ભલે તેને એવા આધ્યાત્મીક માર્ગે થોડી રાહત મળતી. પરન્તુ કંઈક એવું સમજાય છે કે એ કહેવાતી આધ્યાત્મીક શાંતીય આખરે તો એક ચૈત્તસીક અવસ્થા જ છે. જેમાં ઈશ્વરીય કૃપા નહીં; પણ મન ભીતરની અતી શ્રદ્ધામાંથી જન્મેલી એક મનલીલા જ કામ કરતી હોય છે. નાસ્તીકોને કદી ધ્યાન લાગતું નથી. કેમ કે નાસ્તીકો કદી ભગવાનમાં માનતા નથી. આસ્તીકોને જ આધ્યાત્મીક શાંતી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. કારણ કે આસ્તીકોના ચીત્તમાં ભગવાન વીશેના કેટલાંક પરમ્પરાગત વીચારોનો પાયો રચાયેલો છે. એમ કહો કે ભેજવાળા કપડાંને વીદ્યુતના જીવતા વાયરનો સ્પર્શ થતાં જ કરંટ આખા કપડામાં ઝડપથી પ્રસરી જાય છે. પણ કપડુ સુકું હોય ત્યારે એવું થતું નથી. આસ્તીકોના અન્તરનો તાણોવાણો ભક્તીના ભેજથી ભીનો થયેલો હોવાથી ઈશ્વરનો કરંટ તેના રુંવેરુંવે વ્યાપી જાય છે. નાસ્તીકોનો વૈચારીક દેહ ફાઈબરનો હોવાથી આધ્યાત્મીક કરંટ એમાંથી પસાર થઈ શકતો નથી.

ગમે તેમ પરન્તુ આધ્યાત્મીક શાંતી એ મારે મન હમ્મેશાં અનુભુતીશુન્ય પ્રશ્ન રહ્યો છે. એમાં મનની કેવી સ્થીતી રહેતી હશે..? કેવું સુખ મળતું હશે એવાં ઘણાં પ્રશ્નો ઉદ્ભવતાં રહે છે. જો કે અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ધ્યાન અને આધ્યાત્મીક શાંતી વગેરેની આખી વાત જ બોગસ છે. માણસ દુઃખી હોય તો ક્યાંયથી કશી શાંતી મળતી નથી. સીતાજીનું હરણ થયું હતું ત્યારે એકલા પડેલા રામચન્દ્રજી પારાવાર પીડાયા હતા. દેવ જેવા દેવને આધ્યાત્મીક શાંતી મળી શકતી ના હોય તો માણસ જેવા પામર જીવને ક્યાંથી શાંતી મળી શકે? સૌરાષ્ટ્રના વાવડી ગામે એક વૃદ્ધા જીભ વડે મોતીયો કાઢી આપતી ત્યારેય થોડી મીનીટો માટે આંખે ઘણું સારું લાગતું. આ બધી મનોવૈજ્ઞાનીક માયાજાળ છે. માનવીની પરમ્પરાગત શ્રદ્ધામાંથી જન્મેલી એક મનોદશા માત્ર છે. માણસ ભોગવાદી પ્રકૃતી ધરાવતો જીવ છે. પાંજરામાં પુરાયેલો ઉંદર ખુણેખુણો સુંઘી વળે તેમ આ દુન્યવી દુઃખોથી બચવા માણસે જાતજાતના નશા શોધી કાઢ્યા છે. ભરપુર દારુ પીનારાય ઐહીક દુઃખોથી પર થઈ થોડા સમય માટે અદ્ભુત માનસીક મસ્તી અનુભવે છે. એને શાંતીનો કયો પ્રકાર ગણાવીશું?  (અધોગતીની શાંતી કે આલ્કોહોલીક શાંતી?)

આખરે બધો આધાર માણસના આંતરીક સ્તર પર છે કે તેને કયો નશો પસન્દ છે– બૌદ્ધીક નશો… કે અન્ધશ્રદ્ધાળુ નશો …? કોઈને કલાનો નશો હોય તો તે ખાવા પીવાનું ભુલીને સતત કલામાં મસ્ત રહે છે. કોઈને વ્યસનનો નશો હોય તો તે વ્યસનમાં બરબાદ થઈ જાય છે. તે બરબાદી આપણી દૃષ્ટીએ બરબાદી હોય છે. તેને તો બરબાદીમાંથીય બ્રહ્માનન્દ મળે છે! બીડી પીનારાઓ બીડીને સ્વર્ગની સીડી ગણાવે છે. હમણાં બીડી તમાકુના એક અઠંગ વ્યસનીને ડૉક્ટરે કેન્સરની ચેતવણી આપી. એ ગામડીયા માણસે ડૉક્ટરને મોઢા પર રોકડું પરખાવ્યું –  ‘દાક્તર, મા પૈણવા ગયુ કેન્સર… બીડી તમાકુ હું નહીં છોડું. એ છોડીશ તો કાલે મરતો હોઈશ તો આજે ઉકલી જઈશ! મરવું જ છે તો બીડી પીને મસ્તીથી ના મરું?’

મીરાને મોહનનો નશો હતો. મધર ટેરેસાને માનવતાનો નશો હતો. નરસીંહ મહેતાને કૃષ્ણનો નશો હતો. કહે છે કે નરસીંહ મહેતાને ત્યાં ભગવાને નરસીંહ મહેતાનું રુપ ધારણ કરીને ઘરે ઘી પહોંચાડ્યું હતું. એ જ રીતે ભગવાને શેઠનું રુપ ધારણ કરી નરસીંહ મહેતાની પુત્રી કુંવરબાઈના મામેરાનો પ્રસંગ પણ ઉકેલ્યો હતો.

આવું ખરેખર બન્યું હશે ખરું? (સંશયાત્મા વીનસ્યતી) ખેર, જમાનો બહું બદલાઈ ગયો છે. આજે છાતી ઠોકીને એટલું કહી શકાય કે નરસીંહ મહેતા કરતાં દશ ગણી નીષ્ઠાથી ભક્તી કરનારનેય કદી ભગવાન દેખાવાનો નથી. પ્રોમીસ! શાળાના આચાર્યએ માગેલા ડૉનેશનના દશ હજાર કોઈ ગરીબ ભક્ત વતી ભગવાને ચુકવી દીધા હોય એવો કીસ્સો કયાંક અફવા રુપેય સાંભળવા મળ્યો છે ખરો? તમે પ્રખર કૃષ્ણભક્ત હો તો એટલું કરી બતાવો. વનવેમાં ઘુસી જાઓ અને પોલીસને દક્ષીણા આપ્યા વીના કેવળ કૃષ્ણકૃપાથી છુટી બતાવો? ‘નરસૈયાના નાથ પાસેથી નાગણે નાગ છોડાવીયો’ એવું એક નરસીંહ રચીત ભજનમાં કહેવાયું છે. આજે આપણે એવું કહેવાની સ્થીતીમાં છીએ. ‘મનમોહનના રાજમાં દક્ષીણા દઈ પીછો છોડાવીયો!’

આધ્યાત્મીક શાંતીની મુળ વાત પર આવીએ. આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું? મને આવડ્યો તેવો સાચો જુઠો જવાબ કંઈક આવો છે. મારા મત મુજબ આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે ઈશ્વર જોડેનું વનવે અનુસંધાન! શ્રદ્ધાળુઓના મનોવ્યાપાર કંઈક આવા હોય છે. ઈશ્વરને માણસની પ્રભુભક્તી વહાલી છે. જે માણસ ભગવાનની ભક્તી નથી કરતો તેને ભગવાન પીડે છે. તે ઉપર બેઠો બેઠો દરેકની ભક્તીનો હીસાબ રાખે છે. તેના ચોપડે આપણી ભક્તીનું ક્રેડીટ બેલેન્સ બોલતું હોય તો આપણા દુઃખના દીવસોમાં અમુક તમુક માગણીઓનો ચેક તેની સમક્ષ રજુ કરીએ તો પાસ થઈ જશે એવી ભક્તોને માનસીક ધરપત રહે છે. એ ધરપતનું નામ આધ્યાત્મીક શાંતી!

શ્રદ્ધાળુ માણસ પરમ્પરાગત માન્યતા અનુસાર માનતો હોય છે કે હું મહીનામાં દશ હજાર રામનામના મન્ત્રો લખુ છું, ભુલ્યા વીના સવાર સાંજ આરતી કરું છું, બે મહીને એક સત્યનારાયણની કથા તો ખરી જ… એ સીવાય રામકથામાં પારાયણ નોંધાવી નવ દીવસ કામધંધો બન્ધ રાખી ભગવાનની ભક્તી કરું છું. કાશી, મથુરા, કે આબુ અમ્બાજીની જાત્રાએ જવાનું પણ ચુકતો નથી. અરે, મારા દીકરાને દુધ નથી પીવડાવતો પણ દર પગારમાંથી અમુક તમુક દેવના મન્દીરે રુપીયા સવા એકાવનનો મનીઓર્ડર કરું છું. આટઆટલું કરું છું પછી ભગવાનની શી મજાલ કે તે મારા દુઃખોમાં મને મદદ ના કરે? (સવા એકાવનના ચાંલ્લાની શરમ તો નડે જ ને!)

ટુંકમાં મામલો કંઈક એવો છે કે તમે આખુ વર્ષ વારે તહેવારે ડી.એસ.પી.ને કીલો મીઠાઈના બોક્સ મોકલાવતા રહ્યા હો અને કોઈવાર વનવેમાં જવા બદલ ટ્રાફીક પોલીસ તમારું નામ નોંધે ત્યારે તમે પરસેવે રેબઝેબ નથી થઈ જતાં. તમારા મનને છાને ખુણે એ વાતની ધરપત રહે છે કે ડી.એસ.પી.ને કહીશું એટલે બધું પાર પડી જશે. આખુ વર્ષ મીઠાઈ ખવડાવી છે તે આટલું કામ નહીં કરે? આપણા મન ખુણેની એ ધરપત તે જ આધ્યાત્મીક શાંતી!

લાખ વાતની એક વાત એટલી જ, માણસ પર દુઃખના ડુંગરો તુટી પડે ત્યારે જીન્દગીભર એણે ફેરવેલી માળા, સાંભળેલી રામકથાઓ કે કરેલી ભક્તીનું ભગવાન પાસે તે વળતર ઈચ્છે છે. અમેરીકામાં આખી જીન્દગી ડૉલર કમાતો માણસ ઈન્ડીયામાં આવી ડૉલરનું ઈન્ડીયન કરન્સીમાં રુપાન્તર કરાવે તે રીતે માણસ ભગવાન પ્રત્યેની પોતાની ભક્તીનો જરુર પડ્યે આશીર્વાદમાં ઍન્કેશ કરાવવા પ્રયત્ન કરે છે. અને તેની ગાઢ ભક્તીને કારણે ભગવાન તેને અચુક મદદ કરશે એવી એના દીલમાં અન્ધશ્રદ્ધા પણ હોય છે.

બચુભાઈ જેવા મીત્રો એને બોગસ ગણાવે છે; પરન્તુ એક વાત અવગણી શકાય એમ નથી. દુનીયાના કરોડો લોકો એ કહેવાતી આધ્યાત્મીક શાંતી પાછળ પડ્યા છે. એ શાંતી તેમને મળતી હશે કે નહીં તે ભગવાન જાણે; પણ ઈશ્વર પ્રત્યેની એવી અપાર આસ્થાને કારણે તેમને દુઃખમાં ટકી રહેવાનું મનોવૈજ્ઞાનીક બળ જરુર મળે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 27મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 92થી 95 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 19/03/2018

દીનેશ પાંચાલ

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

        –દીનેશ પાંચાલ

આપણા બહુધા ઉત્‍સવોમાં કર્મકાંડોની બોલબાલા પ્રવર્તે છે. ધર્મના મુળ ચહેરા પર માણસે મનસ્‍વીપણે એટલાં ચીતરામણો કર્યાં છે કે ધર્મનો મુળ ચહેરો ખેતરના ચાડીયા જેવો થઈ ગયો છે. કહેવાતા ધર્મરક્ષકોને ધર્મમાં પ્રવેશેલી વીકૃત્તીઓની કશી ચીંતા નથી. આપણને રામમન્દીર બાંધવાની જેટલી તત્‍પરતા છે તેટલી ધર્મમાં પેઠેલા સડાને દુર કરવાની નથી. દીન પ્રતીદીન વીકૃત બન્‍યે જતાં ગણેશોત્‍સવ પર આજપર્યન્ત કોઈ ધર્મગુરુએ એક હરફ ઉચ્‍ચાર્યો નથી. નવસારીમાં જાહેરમાર્ગો પર વાંસના બાંબુ આડા બાંધી ટ્રાફીકને અવરોધી જાહેર માર્ગો પર કથા કે યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. આવું દરેક શહેરોમાં થાય છે. કુમ્ભમેળો હોય, રથયાત્રા હોય કે હજયાત્રા, એક જ દીવસે એક જ સ્‍થળે લાખો માણસો તીડના ટોળાની જેમ ઉમટી પડે છે ત્‍યારે માનવ મહેરામણનું સુપેરે સંચાલન થઈ શકતું નથી.

આ સીધી સાદી વાત મુલ્લા, મૌલવી, પંડીતો કે ધર્મગુરુઓને ન સમજાય એવું નથી; પરન્તુ વીશાળ જનસમુદાયની સલામતીના પરીપ્રેક્ષ્યમાં તેઓ કર્મકાંડોમાં કોઈ સુધારો કરતાં નથી, કોઈ ફતવો બહાર પાડતા નથી. પ્રતીવર્ષ ભુતકાળની જ ભુલો, ખામીઓ કે ઉણપોનું પુનરાવર્તન થાય છે. સાંકડા ધર્મસ્‍થળો પર કીડીયારું માણસો જમા થાય છે અને ધક્કામુક્કીમાં કચડાઈ મરે છે. મરનારના સગાઓ વળી એવું આશ્વાસન લે છે. ‘ભગવાનના દર્શન કરવા જતાં મર્યો એટલે સીધો સ્‍વર્ગમાં ગયો!’ આ ધર્મપ્રધાન દેશમાં સ્‍વર્ગની આવી ડાયરેક્‍ટ એક્ષપ્રેસ ગાડીઓ ઘણી છે, જે માણસને સીધો ઉપર પહોંચાડી દે છે.

ધાર્મીકોના આવા વીકૃત મનોવ્‍યાપારથી વ્‍યથીત રહેતા રૅશનાલીસ્‍ટોની સ્‍થીતી સહદેવ જોશી જેવી થાય છે. સહદેવને ભવીષ્‍યમાં આવનારી આપત્તીઓની જાણ થઈ જતી હતી; પરન્તુ એને પુછવામાં ના આવે ત્‍યાં સુધી એ કોઈને જણાવી શકતો નહોતો. લાક્ષાગૃહમાં આગ લાગવાથી પાંડવોનો જીવ જોખમમાં આવી પડયો ત્‍યારે સહદેવ જાણતો હતો કે એ લાક્ષાગૃહમાં એક ભોંયરુ છે; પણ એ જણાવી ના શક્‍યો. મોડા મોડા યુધીષ્‍ઠીરને સહદેવની એ શક્‍તીનો ખ્‍યાલ આવતાં તેમણે સહદેવને પુછ્યું અને સૌનો જીવ બચી ગયો.

અન્ધશ્રદ્ધાથી ભડભડ બળતા જીવનના લાક્ષાગૃહમાંથી બહાર નીકળવા માટે રૅશનાલીઝમની વીદ્યા ઉપયોગી થઈ શકે છે; પરન્તુ ધાર્મીકો લાક્ષાગૃહમાં બળી મરવા કૃતનીશ્ચયી છે. તેઓ રૅશનાલીસ્‍ટોની કોઈ વાત કાને ધરવા તૈયાર નથી. તેમની સતત એ ફરીયાદ રહી છે કે રૅશનાલીસ્‍ટો ધર્મદ્રોહી છે. તેઓ ભારતની ઉજ્જવળ ધર્મ સંસ્‍કૃતીને બદનામ કરી રહ્યા છે.

આસ્‍તીક્‍તા નાસ્‍તીક્‍તાનો મુદ્દો હર યુગમાં વીવાદાસ્‍પદ રહ્યો છે; પરન્તુ એ સીવાયના અન્‍ય મુદ્દાઓ પર વીચારતાં એવું લાગ્‍યા વીના નથી રહેતું કે મનુષ્‍ય જીવનની પ્રત્‍યેક એવી બાબતો જે વીશાળ જનસમુદાયને કષ્ટરુપ નીવડતી હોય તે અંગે માણસે બૌદ્ધીક વલણ અપનાવવું જોઈએ. ખોટા રીતરીવાજો, નીરર્થક કર્મકાંડો, ખોટી જીવનરીતી કે અન્ધશ્રદ્ધાઓ ભારતમાંજ નહીં અમેરીકામાં ય પ્રવર્તતી હોય તો તેનો વીરોધ થવો ઘટે. બલકે કોઈ ઉત્‍સવ, રીત રીવાજ કે ધાર્મીક પ્રસંગ વીશાળ જનસમુદાયની સુખાકારી જળવાઈ રહે એ રીતે ન ઉજવાતા હોય તો તેનો સૌથી પહેલો વીરોધ ધર્મગુરુઓએ જ કરવો જોઈએ.

કૃષ્‍ણે માખણ ચોર્યું, મટકી ફોડી એ કૃષ્‍ણનાં બાલસહજ પરાક્રમો હતાં. પુખ્‍ત થયા બાદ કૃષ્‍ણે કદી એવું કર્યું નહોતું. કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ કૃષ્‍ણના એવા બાળ સ્‍વરુપનો કેવળ માનસીક આનન્દ માણીને અટકી જવું જોઈએ. સમગ્ર માનવ જાતનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવી ઘણી વાતો કૃષ્‍ણે ઉપદેશી છે, પરન્તુ તે બધું છોડી કૃષ્‍ણ ભક્‍તો મટકી ફોડવા જેવાં ક્ષુલ્લક, સગવડીયા, કર્મકાંડને વળગી રહ્યાં છે. ઑફીસમાં ટેબલ નીચેથી કટકી લેતો કર્મચારી ય મટકી ફોડી કૃષ્‍ણભક્‍ત હોવાનો દાવો કરે છે. મટકી ફોડવાને બદલે કટકી ન લેવાની પ્રતીજ્ઞા લેવામાં આવે તો કૃષ્‍ણનેય અધીક આનન્દ થઈ શકે.

ગત જન્‍માષ્ટમીના દીને મટકી ફોડવાની બાબતે એક ગામમાં ઝઘડો થયો. યુવાનોનાં માથાં ફુટી ગયા. કહે છે દર વર્ષે મટકી ફોડવાને મામલે ત્‍યાં ઝઘડો થાય છે. છતાં ગામ લોકોએ મટકી ફોડવાને નામે માથા ફોડવાનો ઉપક્રમ ચાલુ રાખ્‍યો છે. ઉત્‍સવોના ઉદ્દેશ્‍યો કલ્‍યાણકારી હોવા ઘટે. બચુભાઈ કહે છે- ‘સદીઓ પુર્વે માણસ ટયુબલાઈટને બદલે ફાનસ સળગાવતો. કૃષ્‍ણએ પણ કોડીયાના પ્રકાશે વાંચી મેટ્રીકની પરીક્ષા આપવી પડી હશે. દીવાળી ટાણે બાળ કનૈયાએ ફુલઝર કે તનકતારા નહોતા સળગાવ્‍યા. સમય સાથે બધું બદલાયું. હવે માણસે પણ બદલાવું રહ્યું!’

કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ ગુજરાતમાં લાખો મટકી નાહક ફોડી નાખવાને બદલે ગરીબોને વહેંચી દેવી જોઈએ. તેમ થશે તો એ મટકીફોડને અબૌદ્ધીકતાના લાંછનમાંથી બચાવી શકાશે. પરન્તુ જ્‍યાં સુધી ધર્મગુરુઓ એનો વીરોધ ના કરે ત્‍યાં સુધી સુધારો થઈ શકશે નહીં. બાવીસમી સદીમાં પણ મટકી અને કટકી સલામત રહેશે. કૃષ્‍ણએ સમગ્ર માનવ સંસ્‍કૃતીનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવો કર્મનો સુન્દર જીવનમન્ત્ર આપ્‍યો છે. પશ્ચીમના લોકોએ કર્મમન્ત્રને અપનાવી ચન્દ્ર અને મંગળ પર પહોંચી ગયા. આપણે રાશી, ભવીષ્‍ય, રાહુ, શની મંગળ અને ચોઘડીયાના ચક્કરમાં અટવાઈ પડયા. કેટલાંક તો વળી સવારે દોઢ કલાક ગીતા વાંચે અને ખીસ્‍સામાંય ગીતાની નાની પોકેટ એડીશન રાખે. બસમાં, ગાડીમાં, જ્‍યાં સમય મળે ત્‍યાં એકાદ બે શ્‍લોક વાંચી લે; પણ જીવનમાં અનીતી આચરવાની એક પણ તક ચુકતા નથી. તેઓ ઑફીસોમાંય કામચોરી કરવા ટેવાયેલાં હોય છે.

ઑફીસના એક પટાવાળાભાઈએ ફરીયાદ કરી– ‘હું જેની પાસેથી માછલી ખરીદું છું તે બહેન મને પહેલા ‘જયયોગેશ્વર’ કહે છે; પણ તેના ત્રાજવામાં ધડો એવો રાખે છે, ગ્રાહકોને ત્રણસો ગ્રામ જેટલું વજન ઓછું મળે છે. પ્રત્‍યેક ધર્મના અનુયાયીઓમાં વાણી અને વ્‍યવહાર વચ્‍ચે કીલોએ ત્રણસો ગ્રામ જેટલું છેટું પડી જાય છે. કોઈ પણ ધર્મ માણસના મનના ત્રાજવાનો ધડો ઠીક ન કરી શકતો હોય તો એ ધર્મની અધુરપ લેખાય.

હું એક બહેનને ઓળખું છું જે રામ નામના મન્ત્ર લખવાની ચોપડી ઓફીસમાં લઈ આવે છે અને રોજ ચાલુ ઑફીસે રામનામ લખે છે. પણ કોઈ ગ્રાહક કામ કરી આપવા વીનન્તી કરે તો તેને  પાંચ દીવસ પછી બોલાવે છે. એ બહેનને ચાલુ ઑફીસે મન્ત્ર લખવાનો સમય મળે છે–  કામ કરવાનો નહીં! આપણે પ્રમાણીક્‍તા, પરીશ્રમ, અને બુદ્ધીગમ્‍ય જીવનવ્‍યવહારને બદલે દેવી દેવતાઓના શ્‍લોક લેખનની મીથ્‍યા લખાપટ્ટીમાં અટવાઈ ગયા. વર્ષોવર્ષ કૃષ્‍ણના માથાનો મુકુટ અને પીળું પીતામ્બર બદલાતા રહ્યાં. કૃષ્‍ણને નીત નવા જરકસીજામા પહેરાવતા રહ્યા; પણ આપણા જર્જરીત વીચારોના વાઘા એના એ જ રહ્યાં!

ધર્મમાં શ્રદ્ધા અને ભક્‍તીની સાથોસાથ થોડાંક જીવનવીષયક, બૌદ્ધીક પરીવર્તનો  જરુરી છે. આજે કોઈ ધર્મગુરુ નેત્રદાન, કીડનીદાન, કે રક્‍તદાન કરવાની માનવઉપયોગી વાતો પ્રચારતો નથી. કોઈ ધર્મગુરુ મન્દીરને બદલે હૉસ્‍પીટલો કે શાળા કૉલેજો બાંધવાની હીમાયત કરતો નથી. સંસારની મોહમાયા ત્‍યજી આઠે પહોર ભગવાનની ભક્‍તી કરવાની એક જ રેકર્ડ તેઓ વગાડતા રહે છે. તેઓ કદી એવું કહેતાં નથી કે સારા વીચારો, સારા કર્મો અને સારી સોબત કરશો તો ઈશ્વરની ભક્‍તી વીનાય આ સંસારનો દરીયો સુખરુપ તરી જશો. બચુભાઈ કહે છે– ‘મેં આજપર્યંત એક પણ એવો ધર્મગુરુ જોયો નથી, જેણે લાખોની પ્રચંડ જનમેદની વચ્‍ચે હીમ્મતભેર કહ્યું હોય– જીન્દગીભર રામનામના મંજીરા, વગાડતા રહેશો તો ય કશો શુક્કરવાર નહીં વળે! બુદ્ધીને કામે લગાડો અને સખત પરીશ્રમ કરો. માણસ થયા છો તો માણસને સુખી કરવા બનતું બધું કરી છુટો. મોક્ષપ્રાપ્‍તી માટે ધર્મને નામે અનુત્‍પાદક ઉધામા કરવાને બદલે સારા, જનઉપયોગી કામ કરશો તો ધરતી પર જ સ્‍વર્ગ સ્‍થાપી શકાશે!

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com  પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 26મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 89થી 91 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 12/03/2018