મન્દીર : શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર..!

31

મન્દીર : શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર..!

– દીનેશ પાંચાલ

એક મીત્રે બચુભાઈને પુછ્યું, ‘રૅશનાલીઝમ’ એટલે શું?’ જવાબમાં બચુભાઈએ એક વાર્તા કહી. કડકડતી ઠંડીમાં વાંદરાઓની મીટીંગ મળી. ઠંડીથી રક્ષણ મળે તે માટે તેમણે ‘શીતનીવારણ યજ્ઞ’ કરવાનું સર્વાનુમતે ઠરાવ્‍યું. આખું જંગલ ખુંદી તેમણે ચણોઠી ભેગી કરી અને તેને અગ્ની સમજી ફુંક મારવા લાગ્‍યા. ઝાડ પર પોતાના માળામાંથી એક ચકલી આ બધું જોઈ મુછમાં હસી રહી હતી. ચકલીએ નીચે આવી વાંદરાઓને કહ્યું– ‘ભાઈઓ ચણોઠીથી કદી આગ પ્રગટી શકે નહીં. માટે યજ્ઞની વાત છોડો ને ઠંડીથી બચવું હોય તો અમારી જેમ ઘર બનાવીને રહો!’ વાંદરાઓ આસ્‍તીક હતા. તેમને લાગ્‍યું કે આ ટચુકડી ચકલી તેમનું અપમાન કરી રહી છે. તેમણે ચકલીને કહ્યું– ‘હે મુર્ખ ચકલી, આ બુદ્ધીનો નહીં શ્રદ્ધાનો વીષય છે. શ્રદ્ધા હોય તો ચણોઠીમાંથીય આગ પ્રગટી શકે. તું અમારી ધાર્મીક ભાવનાને ઠેસ પહોંચાડે છે. તને શી રીતે માફ કરી શકાય!’ કહી વાંદરાઓએ ચકલીને મારી નાંખી. અને વાંદરાઓ પણ મુછમાં હસવા લાગ્‍યા. તાત્‍પર્ય એટલું જ કે રૅશનાલીઝમ એવી મુછ છે, જે હોય તો ચકલીનેય હોય છે અને ના હોય તો વાંદરાઓનેય નથી હોતી! બચુભાઈએ અંતે ઉમેર્યું– ‘આગ પેટાવવા ચણોઠીમાં ફુંક મારવી તે અન્ધશ્રદ્ધા કહેવાય અને લાકડાં ભેગાં કરી દીવાસળી વડે તે સળગાવવાની કોશીષ કરવી તેને રૅશનાલીઝમ કહેવાય!’

આસ્‍તીકોની ઈશ્વર આસ્‍થાનાં કારણો મહદ્‌અંશે પ્રાકૃતીકતા સાથે સંકળાયેલા છે. પ્રારમ્ભમાં સુર્ય, ચન્દ્ર, તારા, ધરતી, આકાશ, વરસાદ જેવાં કુદરતી પરીબળોથી પ્રભાવીત થઈ માણસ ઈશ્વરને માનવા પ્રેરાયો હતો. જાદુગર કે. લાલ. પોતાના જાદુની કરામત સમજાવે તે પછી જાદુનું કોઈ આશ્ચર્ય રહેતું નથી. તેમ વીજ્ઞાને એક પછી એક બધાં જ પ્રાકૃતીક રહસ્‍યોનો પર્દાફાશ કર્યો છે. આદીમાનવ વીજળી અને વાદળોના ગડગડાટથી ડરતો હતો. આજનો આદીવાસી વરસાદને દેવ માની પુજતો નથી કે વીજળીથી ડરીને ઝુંપડામાં સન્તાઈ જતો નથી. ધર્મ કે ભગવાન વીષેના વીચારો માણસને પુર્વજો પાસેથી પ્રાપ્‍ત થતાં હોય છે. પણ જેમ ફાનસ ગયાને ઈલેકટ્રીક બલ્‍બ આવ્‍યા તેમ આસ્‍તીકતા ગઈ અને નાસ્‍તીકતા આવી એવું થયું નથી. હા, દબાતા પગલે રૅશનાલીઝમનો પ્રવેશ થઈ ગયો છે; પણ આજેય દુનીયામાં આસ્‍તીકોની બહુમતી છે.

આપણી ધર્મપ્રધાન સંસ્‍કૃતીમાં દેવીદેવતાઓની બોલબાલા રહી છે. માણસ સમજણો થાય ત્‍યારથી પોતાના માબાપે અપનાવેલાં દેવીદેવતાઓને પુજવાનું ચાલુ કરે છે. મોટો થઈ તે ભગવાન વીશે કલ્‍પના કરે છે ત્‍યારે તેની નજરમાં તેણે માનેલા દેવની મુર્તી સહજપણે ઉપસે છે. તે પોતાના દેવને સૃષ્ટીના એક માત્ર સાચા ભગવાન તરીકે જુએ છે. એક બાળક પરીપક્‍વ થાય ત્‍યાં સુધીમાં ભગવાન વીશે એટલી બધી ચમત્‍કારીક વાતો સાંભળે છે કે તેના દીલમાં ભગવાન વીશે એક સુપરમેન તરીકેની ઈમેજ બંધાય છે. ઈશ્વર સર્વશક્‍તીમાન છે. તે ધારે તે ચમત્‍કાર કરી શકે છે. ઈશ્વરની રાત દહાડો પુજા કરીશું તો આપણાં સર્વ દુઃખો દુર થઈ જશે. ઈશ્વરને નહીં ભજીશું તો આપણે નર્કમાં જઈશું… એવી ભ્રામક માન્‍યતાઓના સંસ્‍કાર વચ્‍ચે બાળક મોટું થાય છે. પછી બને છે એવું કે કાળક્રમે તે માનસીક પુખ્‍તતા હાંસલ કરે છે ત્‍યારે બાળપણની બીજી બધી ગેરસમજો બદલાય છે; પણ ઈશ્વર વીશેની પરમ્પરાગત માન્‍યતાઓ બદલાતી નથી. પરીણામે આપણો વીજ્ઞાનશીક્ષક પણ બાધા આખડી, જન્તર મન્તર અને ભગત ભુવામાં માને છે. (વર્ષો પુર્વે જામનગરની કોલેજમાં વીજ્ઞાન ભણાવતા એક ગુજુ પ્રૉફેસરે ઈશ્વરને પ્રાપ્‍ત કરવા પોતાના જ પુત્રનો બલી ચઢાવ્‍યો હતો, એટલું જ નહીં તેણે જણાવ્‍યું હતું કે તેણે કશું જ ખોટું કર્યું નથી!’) પ્રત્‍યેક શ્રદ્ધાળુ પાસે પોતાના ભગવાન વીશેના ચીત્રો બહુ સ્‍પષ્ટ છે; પણ દરેકના ચીત્રો જુદા જુદા હોય છે. એક જણના ભગવાનનો બીજાના ભગવાન જોડે મેળ ખાતો નથી. બધાં ભગવાનમાં માને છે; પણ બધાંના ભગવાનો જુદા હોય છે. માણસમાં એકતા હોય શકે; પણ ભગવાનમાં એકતા હોતી નથી. એ માની લીધેલા ભગવાનની રક્ષા ખાતર માણસોએ આજપર્યન્ત અનેક યુદ્ધો કર્યાં છે.

થોડાંક માણસોને મોડે મોડે સમજાઈ રહ્યું છે કે ઈશ્વર આપણી પ્રાર્થના સાંભળતો હોય કે ના હોય; પણ માણસના રોજીન્દા જીવનમાં ઈશ્વરની કોઈ દખલ નથી. માણસ ખુન કરે તો તે ખફા થતો નથી અને ખેરાત કરે તો તે ખુશ થતો નથી. સદીઓથી ચાલતી આવેલી ઈશ્વરની નીષ્‍ક્રીયતાથી તે એમ માનવા પ્રેરાયો છે કે આ પૃથ્‍વીલોકમાં ચોમેર માનવીની સત્તા પ્રવર્તે છે. માણસ જ દુનીયાનો સાચો કર્તાહર્તા છે. દુનીયાનો દસ્‍તાવેજ ઈશ્વરે માણસને નામે કરી દીધો છે. એથી બાળપણના સંસ્‍કારવશ માણસ ઈશ્વરને ભજે છે ખરો પણ તેનાથી ડરતો નથી. તે માને છે કે પુજા એ પ્રભુનો આદેશ નથી માણસની આધ્‍યાત્‍મીક્‍તામાંથી ઉભી થયેલી સ્‍વૈચ્‍છીક રસમ છે!

માણસને ઈશ્વરના મામલામાં કોઈએ સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય તો આપણા સાધુસંતો અને ધર્મગુરુઓએ! તેઓ પાસે ઈશ્વર અને સૃષ્ટી અંગેનું કોઈ વૈજ્ઞાનીક જ્ઞાન હોતું નથી. ભગવા વસ્‍ત્રો પહેરી હીમાલય ચાલ્‍યા જવું એ ધર્મની કે ઈશ્વરીય જ્ઞાનની સાબીતી નથી. હીમાલયમાં તપ કરતા સાધુ સંતો કરતાં રોડ પર લારી ખેંચતો એક મજુર દુનીયાને વધુ ઉપયોગી હોય છે. એવા સાધુઓ માનવ વસતી વચ્‍ચે આવે છે ત્‍યારે ભગવાન વીશેના અતાર્કીક વીચારોનો પ્રચાર કરે છે. ક્‍યારેક વળી એવા બાવાઓ ભક્‍તોને ઠગવાથી માંડી સેક્‍સ કૌભાંડો આચરવા સુધી પહોંચી જાય છે. તેમણે પરાણે પાળવું પડેલું બ્રહ્મચર્ય બંડ પોકારે છે ત્‍યારે શ્રદ્ધાનું શીયળ લુંટાય છે. એવા સાધુઓની સેક્‍સલીલાની સીડી હવે બજારમાં મળતી થઈ ગઈ છે.

આપણી ભોળી પ્રજાને ઈશ્વરના નામે છેતરાવાની વર્ષોથી એવી ફાવટ આવી ગઈ છે કે સત્‍યશોધક સભાની શી મજાલ કે તેમને છેતરાતાં બચાવી શકે? તેમની અન્ધશ્રદ્ધા ગેરેન્‍ટેડ છે. તેમની અન્ધશ્રદ્ધા પર આઈ.એસ.આઈ.નો માર્કો લાગ્‍યો છે. (મહેસાણા જીલ્લાના છાણોત ગામે એક પ્રાથમીક શાળાના ત્રણ શીક્ષકોને એક ગઠીયો ઈશ્વરના દર્શન કરાવવાને બહાને ઠગી ગયો હતો. એમ કહી શકાય કે પેલા અન્ધશ્રદ્ધાળુ શીક્ષકો કરતાં એ અભણ ગઠીયો વધુ હોંશીયાર હતો. પાકું છેતરાયા પછી ય શીક્ષકોના મુખમાંથી ઉદ્‌ગાર સરી પડ્યા– ‘ભગવાનને ગમ્‍યું તે ખરું… એ દુષ્ટને ભગવાન સજા કરશે…!’)

પ્રજાના માનસ પર પ્રારમ્ભથી જ ધર્મ અને ભગવાનનો ચમત્‍કૃતીપુર્ણ પ્રભાવ રહ્યો છે. આપણા બહુધા ધર્મગ્રંથોમાં તરેહ તરેહના ચમત્‍કારો દર્શાવાયા છે. મંત્રોથી બાળકો પેદા થયા છે. નખમાંથી અગ્ની પ્રગટ્યો છે. મુત્‍યુ પામેલી વ્યક્‍તી સંતના આશીર્વાદથી પુનઃ જીવીત થઈ છે. પાપીઓ પર દેવની ખફા દષ્ટી થતાં તેઓ બળીને ભસ્‍મ થઈ ગયા છે. આ બધાં ચમત્‍કૃતીપુર્ણ વર્ણનો કે સીરીયલોમાં દર્શાવાતા દેવોના અલૌકીક ચીત્રણોથી આસ્‍તીકોને ઈશ્વર વીશેની પરમ્પરાગત માન્‍યતાઓમાં વધુ વીશ્વાસ બેસે છે. એક શીક્ષીકાને હાથમાં ફુલ લઈને રામાયણ સીરીયલ જોતાં મેં નજરે જોઈ છે. સીરીયલ પુરી થાય ત્‍યારે તે ટીવી તરફ ફુલ ફેંકીને પગે લાગે છે. આપણે ત્‍યાં ધર્મ અને ભગવાનની બાબતમાં ભણેલા અને અભણ વચ્‍ચે ખાસ તફાવત હોતો નથી.

ભગવાન એટલે તેમને મન ‘મહાભારત’ની સીરીયલમાં સાત ઘોડાનો રથ દોડાવતી પરાક્રમી હસ્‍તી! જેના એક બાણથી દશ માથાવાળો રાવણ ઢળી પડે છે એ રામને કોઈ સમગ્ર સૃષ્ટીનો ભગવાન માને છે તો વળી કોઈ કૃષ્‍ણને! તાત્‍પર્ય એટલું જ કે ધર્મગ્રંથો તેમને માટે ભગવાન અંગેની ગાઈડ છે. મન્દીરો કે તીર્થસ્‍થળોને તેઓ ભગવાન ખરીદવાનું શૉપીંગ સેન્‍ટર સમજે છે અને સાધુસંતો કે ગુરુઓ તેમને મન ભગવાનના શેરબ્રોકરો છે. આમ ધર્મ અને ઈશ્વરના કસુંબલ રંગે રંગાયેલી આપણી પ્રજા સમક્ષ જ્‍યારે જ્‍યારે ભગવાન વીશેના વાસ્‍તવીક સત્‍યો રજુ કરવામાં આવે છે ત્‍યારે આસ્‍તીકો માટે એ તેજાબ સમા દાહક બની રહે છે. ઈશ્વરના અસ્‍તીત્‍વના વીરોધથી ઈશ્વરને કોઈ નુકસાન થતું નથી; પણ માણસના દીલમાં બંધાયેલું સદીઓ જુનું શ્રદ્ધાનું મન્દીર ધરાશાયી થઈ જાય છે ત્‍યારે બાબરી મસ્‍જીદ જેવો હોબાળો મચી જાય છે. સોનાની લગડી સમજી જેને જીન્દગીભર બેંકના લોકરમાં જાળવી રાખી હોય તે લગડી લોખંડની નીકળે તો માણસ આઘાત પામ્‍યા વીના રહી શકતો નથી. પોતાના દીલમાં સદીઓથી સ્‍થાપીત થયેલી ગાઢ ઈશ્વરશ્રદ્ધાનું ડીમોલીશન થાય છે ત્‍યારે માણસ હચમચી ઉઠે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 31મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 106થી 108 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 16/04/2018

Advertisements

માણસ નામે મ્‍યુઝીયમ….!

  1. ૩૦

માણસ નામે મ્‍યુઝીયમ….!

– દીનેશ પાંચાલ

એક મીત્રે કહ્યું– ‘અમારા મહોલ્લામાં મન્દીરનો એક પુજારી રહે છે. બસ ઉભી રખાવતો હોય એમ અધીકારપુર્વક તે હાથ બતાવીને મારું સ્‍કુટર ઉભું રખાવે છે. મારી સમ્મતી વીના જ તે પાછલી સીટ પર બેસી જાય છે અને ઉતર્યા પછી આભાર વ્‍યક્‍ત કરવાને બદલે સીટી બસમાંથી ઉતર્યો હોય એ રીતે ઝડપથી રસ્‍તે પડે છે. એ માણસ ચાળીશ વર્ષથી ભગવાનની સેવા કરે છે; પરન્તુ વ્‍યવહારમાં કેવો અવીવેકી છે તે જોઈ વીચાર આવે છે કે શીષ્ટાચાર વીનાની ખોખલી ધાર્મીક્‍તાથી પ્રભુને દુઃખ થતું હોય કે ન હોય માણસને જરુર થાય છે!

મીત્રની વેદના વીચારણીય છે. આપણી પ્રજામાં આદર્શ માનવવ્‍યવહારની સમજ ચીંતાજનક રીતે ઓછી છે. માણસ દેવળમાં કેવું વર્તે છે તે કરતાં દુનીયામાં કેવું વર્તે છે તે પરથી દેશની સંસ્‍કૃતીનું માપ નીકળે છે. વીદેશોમાં ગુંડો ય ‘સોરી’, ‘થેંક્‍યુ’ કે ‘મે આઈ હેલ્‍પ યુ?’ જેવા શીષ્ટાચારયુક્‍ત શબ્‍દો બોલતો હોય છે. આપણે તોછડા વ્‍યવહારની અને જાડી બુદ્ધીની પ્રજા છીએ. આપણી કાયમી દોટ મન્દીર તરફ હોય છે. પ્રભુભક્‍તીમાં આપણે એટલો સમય વીતાવીએ છીએ કે જીવનમાં શીખવા જેવું ઘણું ચુકી ગયા છીએ.

ફ્રેંચ દાર્શનીક વોલ્‍તેયરે કહ્યું છે, ‘આ દુનીયા વીચીત્રતાનું મ્‍યુઝીયમ છે. તેમાં માણસ સૌથી વધુ ધ્‍યાનાકર્ષક પીસ છે!’ આ વોલ્‍તેયરસાહેબ ગુજરાતીઓના પરીચયમાં આવ્‍યા હોત તો એવા નીષ્‍કર્ષ પર આવ્‍યા હોત કે માણસ પોતે જ દુનીયાભરની વીચીત્રતાઓનું મ્‍યુઝીયમ છે. એ મ્‍યુઝીયમના કેટલાંક નમુનાઓ આ રહ્યાં :

(1) ગુજરાતનો એક ખ્‍યાતનામ કવી જમતી વખતે દાળ અથવા કઢીનો એવો જોરદાર સડાકો બોલાવે છે કે ઉંઘમાં પડેલી વ્‍યક્‍તી પણ ઝબકીને જાગી જાય.

(2) ઓ.એન.જી.સીમાં કામ કરતો એક કર્મચારી ઘરમાં પોતાના પરીવાર સાથેની વાતચીત પણ એવા ઉંચા સાદે કરે છે કે આખા મહોલ્લાએ ફરજીયાત તેમની કુટુમ્બચર્યા સાંભળવી પડે છે.

(3) અમારી પડખેના ગામનો એક મુખી મળશ્‍કે ઉઠીને દાતણ કર્યા પછી ઉલ કાઢતી વેળા એવો વીચીત્ર અવાજ કાઢે છે કે અસરગ્રસ્‍ત લોકોની મીઠી નીંદર છીન્‍નભીન્‍ન થઈ જાય છે.

(4) અમારા એક પરીચીત (પ્રાથમીક શાળાના આચાર્ય) બે વાર ચાલુ ગાડીએ ઉતરવા જતાં પટકાયા છે; છતાં એ કોઈ જીવલેણ અકસ્‍માતની પ્રતીક્ષામાં હોય તેમ હજી પોતાની આદત પર અટલ છે.

આ યાદી હજી લાંબી થઈ શકે; પરન્તુ એક અન્તીમ ઉદાહરણ જોઈ આગળ વધીએ. એક વાચકમીત્ર તેમના પત્રના મથાળે ‘નમઃ શાંતાજય તેજસે’ એવું ધાર્મીક સુત્ર અચુક લખે છે (દરેક પત્રમાં ફરીયાદ કરે છે ‘તમે પત્રનો જવાબ કેમ નથી આપતા?’); પરન્તુ તેમનું પુરું સરનામુ, પીનકોડ, ફોનનમ્બર વગેરે કશું લખતાં નથી. તેમને પ્રત્‍યુત્તર શી રીતે આપવો? (ડાયરીના કોણ જાણે કયા ખુણામાં એમનું સરનામુ લખાયેલું હોય કે ન પણ હોય…) અમારા એક સ્‍નેહી વળી પત્રના મથાળે ‘ઓરુમ્‌… જય જલારામ… શ્રીરામ’ એવું તેવું લખે છે પણ તારીખ નથી લખતા.

આપણે આવું કેમ કરીએ છીએ?

જીવનની નાની નાની બાબતોમાં આપણે કેવી રીતે વર્તીએ છીએ તેનો આધાર આપણું શીક્ષણ, આપણું ઘડતર, આપણાં સંસ્‍કાર અને આપણી આંતરસુઝ પર રહેલો છે. આપણે ત્‍યાં બહુધા લોકો બુદ્ધીદારીદ્રયથી પીડાય છે. શીસ્‍ત, સંસ્‍કાર, સમજદારી, સૌજન્ય વગેરે બાબતોમાં આપણી છબી ખાસ સન્તોષકારક નથી.

અમારા બેંકમેનેજરને એક વીચીત્ર અનુભવ થયેલો. એમના એક પરીચીતને ત્‍યાં એમણે વહેલી સવારે કોઈનો ટેલીફોનીક સંદેશો કહેવા જવાનું થયું. ગૃહીણીએ એમને સ્‍ટીલના પ્‍યાલામાં પાણી આપ્‍યું. એમણે મોઢે માંડ્યું કે તુરત એમનું મો કટાણું થઈ ગયું. એમના મોમાંથી પ્રશ્ન સરી પડ્યો, ‘ગઈ કાલે રાત્રે તમારે ત્‍યાં નોનવેજ રંધાયું હતું?’ પેલા બહેને સહેજ સંકોચાઈને હા કહી એટલે એ જરા વધુ ગુસ્‍સે થઈ બોલી ઉઠ્યા, ‘દીવાલો પર હારબન્ધ ભગવાનના ફોટા લગાડ્યા છે. રોજ સવારે બધા માળા અને દીવા દીવેટ કરો છો પણ જરા એટલું તો શીખો કે ઘરે આવનારને ગંધાતા ગ્‍લાસમાં પાણી ના અપાય! એક માળા ઓછી કરો તો ચાલશે પણ વાસણ ચોખ્‍ખાં રાખો સમજ્‍યાં?’ ને એ વડીલ પોતે કયો સંદેશો આપવા આવ્‍યા હતા તે ભુલીને કડવા મને ઘરે ચાલ્‍યા ગયા. પેલી ગૃહીણીને શીખામણ આપી શકાય એવો એમનો સમ્બન્ધ હતો તેથી તેઓ ગુસ્‍સો કરી શક્‍યા. તેમને સ્‍થાને કોઈ અજાણ્‍યો માણસ હોત તો તેણે ગંધાતા પાણી ભેગો ગુસ્‍સાનો ઘુંટડોય  ગળી જવો પડ્યો હોત.

ઘણાના ઘરોમાં વાસણોની સ્‍વચ્‍છતા કામવાળીની મુનસફી પર છોડી દેવાતી હોય છે. મહેમાનો સમક્ષ ઘરનું ખરાબ ચીત્ર રજુ ના થાય તે જોવાનું કામ ખાસ તો ગૃહીણીઓનું હોય છે. (સૌ પ્રથમ તો વહેલી સવારે ઘરે આવનારને પાણી ના આપો તો કશું ખોટું નથી. આમેય આપણે ત્‍યાં પાણીની સમસ્‍યા વર્ષોથી ચાલે છે. મહેમાન માંડ એકાદ બે ઘુંટ પાણી પીને ગ્‍લાસ પાછો આપે છે. બાકીનું પાણી આપણે ઢોળી નાંખતા હોઈએ છીએ.) મહેમાનોનું જલપાનથી સ્‍વાગત કરવાની આપણી સાંસ્‍કૃતીક પ્રણાલી છે. એથી પાણી આપો તો એવી સભ્‍યતાપુર્વક આપો કે ન પીવું હોય તોય ઘુટડો પી લેવાનું ગમે. જેમ કે રસોડામાં રોજ વપરાતા સ્‍ટીલના ચાલુ વપરાશના પ્‍યાલામાં આપવાને બદલે સુંદર ટ્રેમાં, કાચના સ્‍વચ્‍છ ગ્‍લાસમાં પાણી પેશ કરો તો આગંતુકને ઉત્તમ મહેમાનગતી માણ્‍યાની આનન્દજનક અનુભુતી થાય. જે પાણીમાં ઘરની સભ્‍યતા ભળી હોય તે પાણીની મીઠાશ કંઈક ઓર હોય છે!

વાત નોનવેજની નીકળી છે તો એક બે બીજા મ્‍યુઝીયમની મુલાકાત લઈએ. કો– ઑપરેટીવ બેંકમાં કામ કરતા એક ચુસ્‍ત ધાર્મીક માણસને હું ઓળખું છું જેણે એક સીક્કો (રબર સ્‍ટેમ્‍પ) બનાવ્‍યો છે. તેમાં લખ્‍યું છે– ‘માંસ, મચ્‍છી, દારુ ત્‍યજો સવાર સાંજ પ્રભુને ભજો…!’ એ સ્‍ટેમ્‍પ તે દરેક ચલણી નોટો પર મારી પોતાના ધાર્મીક વીચારોનો પ્રચાર કરે છે. વાત આટલી જ હોત તો ઠીક પણ એ વ્‍યક્‍તીના ઉપરી અધીકારી કહે છે : ‘એ એક નમ્બરનો દમ્ભી અને કામચોર માણસ છે. વખત મળે તો રામનામની ચોપડી લખવા બેસી જાય છે પરન્તુ વીનન્તી કરીએ તોય ચઢેલું કામ કરવાનું કોઈને કોઈ રીતે ટાળે છે એથી નાછુટકે અમારે લોડ ખેંચવો પડે છે!’

માણસના અબૌદ્ધીક આચરણનો એક વધુ નમુનો જોઈએ. એક ઍપાર્ટમેન્‍ટના પાંચમા માળેથી એક છોકરો નીચે ગ્રાઉન્‍ડ ફલોર પર રહેતા માણસને કહી ગયો– ‘તમને મારા પપ્‍પા અર્જન્‍ટ બોલાવે છે!’ પેલા ભાઈને દમ અને વાનો વ્‍યાધી હતો. છતાં ‘અર્જન્‍ટ’ શબ્‍દને મહત્‍વ આપી ધીમે ધીમે પાંચ દાદર ચઢી ઉપર ગયા અને પુછ્યું તો કહે, ‘ખાસ કામ નથી… પાંચસો રુપીયા ઉછીના જોઈએ છે. બાબાને નોકરી મળી ગઈ છે… સત્‍યનારાયણની કથા માની હતી તે કરાવવી છે!’ પેલી ઘરડી વ્‍યક્‍તીએ સમ્બન્ધની શરમે પૈસા માટે હા કહી પણ મનોમન એ સમસમી રહ્યાં કે ઉછીના પૈસા માટે મારા જેવા દમીયલ માણસને પાંચ દાદર ચઢાવવાને બદલે એ જાતે ન આવી શક્‍યા હોત? અથવા ફોન કર્યો હોત કે બાબા જોડે ચીઠ્ઠી મોકલી શક્‍યા હોત. એટલેથી જ ના પત્‍યું. ઉતરવા જતા હતા ત્‍યાં વળી પેલા ભાઈની પત્‍નીએ એમના હાથમાં શેક કરવાની કોથળી પકડાવતાં કહ્યું– ‘જરા ત્રીજે માળે ચંપાબેનને આ કોથળી આપી દેજોને… એકાદ મહીનાથી અમારે ત્‍યાં પડી છે. લાવ્‍યા હતા તે આપવાનું ભુલી ગયા છીએ. તેઓ શોધતાં હશે…!’

બાલ્‍યકાળની કંઈક આવી જ ઘટનાનું સ્‍મરણ થાય છે. અમારા પાડોશમાં રહેતી એક સ્‍ત્રી ઘણીવાર રાવ કરતી, ‘ફલાણી બાઈ સત્‍યનારાયણનો શીરો શેકવા મારી પીત્તળની તપેલી લઈ ગઈ છે. મહીનો થયો તોય હજી આપી નથી ગઈ… હું જાતે લેવા જઈશ ત્‍યારે જ આપશે!’

માનો યા ના માનો પણ જીવનવ્‍યવહારની આવી નાની નાની બાબતો (લીટલ કર્ટસીઝ) માટે આપણે ધર્મ કરતાં શીક્ષણ (ઘડતર)પર વીશેષ આધાર રાખવો પડે છે. આપણે કથા ભલે કરાવીએ; પણ કોઈને વ્‍યથા થાય એવું આચરણ ના કરીએ. માંસ–મચ્‍છી–દારુ–તાડી છોડો એવો પ્રચાર કરતા કોઈ આસ્‍તીક કામચોર કરતાં દારુ પીને તનતોડ મહેનત કરતા નાસ્‍તીક કર્મચારી પ્રત્‍યે મને વધુ માન છે. ભગવાનની મુર્તીને રોજ ગંગાજળમાં નવડાવીને શુધ્‍ધ રાખતાં એક કાકાનું મેલું દાંટ ધોતીયું જોઈને હું વીચારી રહું છું– ભગવાન જેવી પરમ શુધ્‍ધ, નોનવોશેબલ ચીજને નાહક ધો ધો કરવાને બદલે માણસ પોતાની જાતને જ સ્‍વચ્‍છ રાખતો હોય તો ભગવાનનેય તે જરુર ગમે! હું ભગવાન હોંઉં તો દરેક પુજારીને સ્‍વપ્‍નમાં દર્શન દઈને વૉર્નીંગ આપી દઉં– દોસ્‍ત, અડધો કલાક મારું મન્દીર મોડું ખોલીશ તો હું તારી સામે કોઈ ડીસીપ્‍લીનરી એક્‍શન નહીં લઉં; પણ રોજ તારે દાઢી કરવાનું ફરજીયાત છે! સત્‍સંગ છોડી કોઈની સ્‍મશાનયાત્રામાં જનાર કે ભગવાનની આરતી છોડી એમ્બ્યુલન્‍સ માટે દોડી જનાર માણસને હું સાચો ધાર્મીક ગણું! સુવર્ણકાર ઘરેણા પર બારીક નકશીકામ કરી તેને છેવટની સુંદરતા બક્ષે છે તે રીતે માણસ પણ આદર્શ માનવવ્‍યવહાર અને શીષ્ટાચાર વડે આદર્શ નાગરીક બની શકે છે. યકીન માનજો મીથ્‍યા ધર્મઝનુનને કારણે જે દેશમાં મન્દીર મસ્‍જીદ તુટવાં લાગ્‍યાં છે તે દેશને આદર્શ નાગરીકની જરુર પહેલાં ક્‍યારેય નહોતી એટલી આજે છે!

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 30મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 102થી 105 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 09/04/2018

સમાજમાં કથાકારોની ઉપયોગીતા કેટલી…?

29

સમાજમાં કથાકારોની ઉપયોગીતા કેટલી…?

– દીનેશ પાંચાલ

કૉમ્‍પ્‍યુટર અને ઈન્‍ટરનેટના આજના યુગમાં હવે રામકથાઓ કેન્‍સરની ગાંઠ પર જખ્‍મેરુઝ જેવી બીનઅસરકારક બની ગઈ છે. યુવાવર્ગે એવી કથાઓ તરફથી મો ફેરવી લીધું છે. તેમને તેમની સમસ્‍યાઓનું સમાધાન કથામાંથી મળતું નથી. કથાકારો રામ રાવણના ચવાઈને ચીકણા બની ગયેલા કીસ્‍સાઓનું પીષ્‍ટપેષણ કરીને લોકોની ધાર્મીક ભાવનાને ઍન્‍કેશ કરતા રહે છે.

આપણે જોઈએ છીએ, કથાકારો પાસે જાગતીક સમસ્‍યાઓનું કોઈ ચીંતન નથી. હનુમાનજીના પુછડાંથી આખી લંકામાં આગ લાગી તેનું વર્ણન તેઓ મલાવી મલાવીને કરે છે; પરન્તુ કારગીલ યુદ્ધથી દેશમાં ક્‍યાં ક્‍યાં આગ લાગી છે તેનું ચીંતન તેમની પાસે નથી. રામચન્દ્રજીએ સાગર પર સેતુ બાંધવામાં કેટલી મુશ્‍કેલી વેઠેલી તેની વાતો કરે છે; પરંતુ નર્મદા યોજનામાં કેટલાં લોકો હવનમાં હાડકાં નાખે છે તેની ચર્ચા કે ચીંતા તેઓ કરતાં નથી. તેઓ પંચમહાભુતોમાં ભળી જતા નશ્વરદેહની વાતો કરે છે; પરંતુ વર્ષે દહાડે સ્‍મશાનમાં બાળવામાં આવતી ચીતાઓમાં જંગલોના જંગલો ફુંકાઈ રહ્યાં છે તે અંગે તેમને કશી ફીકર નથી. લોકોમાં વધી રહેલી નાસ્‍તીક્‍તાથી તેઓ દુઃખી છે; પરંતુ બે સેકન્‍ડમાં ચાર બાળકોની રફતારથી વધી રહેલી વસતીનું તેમને કોઈ દુઃખ નથી. તેઓ બ્રાહ્મણને દાન કરવાનો મહીમા સમજાવે છે; પરંતુ રક્‍તદાન કે ચક્ષુદાન અંગે એક હરફ સુદ્ધાં ઉચ્‍ચારતાં નથી.

થોડા વર્ષો પુર્વે વીજળીના ભાવ વધારા સામે લોકો તોફાને ચઢ્યાં હતાં. પ્રશ્ન થાય છે જે સમાજ વચ્‍ચે કથાકારો જીવે છે તેની સમસ્‍યાઓથી તેઓ અલીપ્ત શી રીતે રહી શકે? તેમણે એ અંગે નુકતેચીની કરી લોકોના કાન આમળીને કહેવું જોઈએ- ‘બેહદ ભાવવધારો એ પ્રજા સાથેનો અન્‍યાય જરુર છે; પરન્તુ આખરે તો એ ભાવવધારો લોકો બેફામ વીજળીની ચોરી કરે છે તેનું માઠું ફળ છે! બે માળા ઓછી કરો પણ આવી ચોરી ના કરો! હું તો કહું આવી રામકથાઓમાં પણ વીજળીની વધુ પડતી રોશની ના કરવી જોઈએ. યાદ રાખો, જીવનમાં આ જન્‍મના બુરા કર્મોની સજા આવતા જન્‍મે ભોગવવી પડે છે; પણ આવી શાહીચોરીની સજા માટે આવતા જન્‍મ સુધી પ્રતીક્ષા કરવી પડતી નથી. બદલો ભલા બુરાનો અહીંનો અહીં મળે છે…!’ કેટલા કથાકારો લોકોને આવી રોકડી વાતો કહે છે?

કથાકારોએ પ્રવર્તમાન અનીતીઓ કે ભ્રષ્ટાચારને તેમની કથામાં વણી લઈ લોકોને તેમની ભુલોનું ભાન કરાવવું જોઈએ. રાવણે કે દુર્યોધને શી ભુલો કરી હતી તે જાણવા કરતાં આપણે કઈ ભુલો કરી રહ્યાં છે તેનું આત્‍મચીંતન વધુ ફાયદાકારક છે.

આદરણીય શ્રી. મોરારીબાપુએ એકવાર એવો દાવો કર્યો હતો કે એમની રામકથાથી લોકોમાં સુધારો થાય છે. ભલે તેનું પ્રમાણ પાંચ ટકા હોય પણ લોકો પર તેની સારી અસર જરુર થાય છે. મોરારીબાપુને કહેવાનું મન થાય છે– જો આપની કથાથી ખરાબ લોકો સુધરતા હોય તો સમગ્ર દેશના હીત માટે તમે (જેલમાં કથા કરવાને બદલે) પાર્લામેન્‍ટમાં કથા કરો! કેદીઓ એટલું નુકસાન નથી પહોંચાડતા જેટલું રાજકારણીઓ પહોંચાડે છે. તમારી કથાથી રાજકારણીઓ સુધરશે તો આખા દેશનો દહાડો ફરી જશે!

કથાકારોને સાંભળવું ન ગમે એવું એક સત્‍ય એ છે કે તેમની કોઈપણ પ્રકારની કથાઓને લોકોએ ભોંય પર બેસીને માણવાનું આધ્‍યાત્‍મીક મનોરંજન બનાવી દીધું છે. માણસ ખમણ ખાઈને કાગળ ફેંકી દે છે તેટલી સહજતાથી કથાકારોની શીખામણો ત્‍યાં જ ખંખેરીને ઘરે હાલતો થાય છે. ઘરે ગયા પછી સાસુ વહુના ઝઘડા, બાપ દીકરાના મનદુઃખો અને માણસ માણસ વચ્‍ચેના વીશ્વાસઘાતોની ભરમાર પુર્વવત્‌ ચાલુ થઈ જાય છે. કથાકારો મધુર શ્‍લોકોનું ગમે તેટલું ગુલાબજળ છાંટે તોય માણસના મનનો ખાળકુવો નવ દીવસ પછી પણ ગંધાતો જ રહી જાય છે. આપણો સમાજ રેલવેના સંડાસ જેવો બની ચુક્‍યો છે. એમાં એકાદ ટીપું અત્તર છાંટવાથી મળના ઢગલામાંથી છુટતી હાઈવોલ્‍ટેજ બદબુનો વાળ પણ વાંકો થતો નથી. આજનો સ્‍વાર્થી માણસ ઈશ્વરને સુખવૈભવ દેનારી જડીબુટ્ટી સમજે છે. પુજાપાઠને પાપમાંથી છટકવાની છટકબારી સમજે છે. અને ધર્મગુરુઓને પાપમાંથી ઉગારી લેતા વકીલો સમજે છે. પ્રજાનું માનસ પરીવર્તન કરવું અઘરું છે. આજના કોન્‍વેન્‍ટીયા સંતાનો કહે છે- ‘રામે પત્‍નીને કાઢી મુકી હતી. ગાંધીજીએ બીડી પીધી હતી. કૃષ્‍ણને સોળસો ગર્લફ્રેન્‍ડ હતી. અમે માત્ર એકાદ રાખીએ એમાં વડીલોના મોઢા કેમ ચઢી જાય છે?’

મુળ વાત એટલી જ, વીતી ગયેલા યુગના દેવી દેવતાઓની વાત આ ઈન્‍ટરનેટના જમાનામાં સાવ અપ્રસ્‍તુત બની ગઈ છે. આજની સમસ્‍યા જુદી છે. પ્રશ્નો જુદા છે. આજના સંજોગો જુદા છે. રામચન્દ્રજીના સમયમાં રસ્‍તા પર પડેલો સોનાનો હાર કોઈ ઉઠાવતું નહોતું. આજે દેશની તીજોરીમાં પડેલા રૈયતના નાણા પણ સલામત રહ્યાં નથી. કોઈને કોઈના પર વીશ્વાસ રહ્યો નથી. આ કળીયુગમાં કથા દ્વારા સતીયુગના દાખલા આપવા એટલે દાઉદ ઈબ્રાહીમને અંગુલીમાલ લુટારાના હૃદય પરીવર્તનની વાર્તા કહેવા બરાબર છે. વીદેશોમાં રોજ દારુ પીતો માણસ રોજીન્દા વ્‍યવહારમાં પ્રમાણીક રહી શકે છે. અહીં રામનામની ચાદર ઓઢી રોજ ગંગાજળ પીતો માણસ લાઈટના મીટર સાથે ચેડાં કરી વીજચોરી કરે છે. ગલ્લામાં અગરબત્તી ફેરવે છે. અને ત્રાજવા ધારેલી દીશામાં ડોલાવે છે.

રામચન્દ્રજીએ પ્રજાના હીત માટે પોતાનું સર્વસ્‍વ અર્પી દીધું હતું. પણ રામના નામે ચરી ખાતા આજના રાજકારણીઓ રામમન્દીરથી આગળ વધી શકતાં નથી. સેંકડો રાજકારણીઓને ત્‍યાં દરોડા પાડવામાં આવે તો દેશનું અબજો રુપીયાનું વીદેશી દેવું ચુકવાઈ જાય એટલી બેનામી સમ્પત્તી હાથ લાગી શકે એમ છે. કલ્‍પના કરો, રામચન્દ્રજીને ત્‍યાં ઈન્‍કમટેક્ષની રેડ પડે અને સોનાની પાટો હાથ લાગે એવી કલ્‍પના થઈ શકે ખરી? કળીયુગના કહેવાતા રામભક્‍તોને ત્‍યાં દરોડા પડે છે ત્‍યારે લોકોની આંખ પહોળી થઈ જાય છે. જયલલીતા સીવાય પણ ઘણાં ચોરો એવા છે જે હજી છીંડે નથી ચઢ્યાં. મોરારીબાપુને એક પ્રશ્ન પુછવાનું મન થાય છે– આપને કેવી પ્રજામાં હીન્‍દુસ્‍તાનનું કલ્‍યાણ દેખાય છે? દારુ પીધા પછીય જીવનવ્‍યવહારમાં પુરી પ્રમાણીક રહી શકતી અંગ્રેજો જેવી પ્રજામાં… કે ગંગાજળ પીને ય દુન્‍યવી વ્‍યવહારોમાં બેઈમાની કરતી હીન્‍દુસ્‍તાની જેવી પ્રજામાં? ટીલાં ટપકાં કરી શ્રદ્ધાળુ બની રહેવા કરતાં કોઈ પણ જાતના આડમ્બર વીના એક પ્રમાણીક સજ્જન બની રહેવું વધારે જરુરી છે.

સંસારની કોઈ પણ દેરાણી જેઠાણી ચાડી ચુગલી કરી પોતાના પતીઓના કાન ભમ્ભેરતી હોય તો એવી સ્‍ત્રીઓ કયા મોઢે મંથરાને વગોવી શકે? નવ દીવસ સુધી પારાયણમાં બેઠા પછી પણ માણસ પોતાના સસરાને વાંકડા માટે જાસા ચીઠ્ઠી લખતો હોય તો તેવા કેસ પુરતી રામકથા છુટી પડે છે.

પ્રતીકુળતા એ છે કે આજના માણસની ભીતરમાં રહેલો રાવણ કોઈ સુપર મેન જેવો અધીક હૉર્સપાવરવાળો સીદ્ધ થયો છે. એનો વધ કેવળ કથાકીર્તનથી થઈ શકે એવી સ્‍થીતી રહી નથી. તેના વધ માટે સેંકડો દીવ્‍યાસ્‍ત્રોની જરુર છે. શીક્ષણ, જ્ઞાન–વીજ્ઞાન, વાંચન–મનન, ઈમાનદારી, શીસ્‍ત, સંસ્‍કાર, પ્રમાણીક્‍તા, માનવતા, બૌદ્ધીક્‍તા એ બધાં જ દીવ્‍યાસ્‍ત્રોના સમુચીત વીનીયોગ વડે માણસના ભીતરના રાવણ પર વીજય પ્રાપ્‍ત કરી શકાશે. બાકી કથાથી કોઈ સુધરે ખરું? કોલસાને સો મણ સાબુથી ધુઓ તોય ઉજળો થાય ખરો? મોરારીબાપુએ જેલોમાં પણ કથા કરી હતી. કેટલા કેદીઓ સુધર્યા? જેલોની વાત છોડો, મોરારીબાપુએ જેલ કરતાંય વધુ કથા સમાજમાં કરી છે તોય આજે જેલો કેમ ચીકાર રહે છે?

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 29મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 99 થી 101 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 02/04/2018

સુખોપચાર

28

સુખોપચાર

–દીનેશ પાંચાલ

ઘણા વેપારીઓ રોજ સવારે ગલ્લામાં અગરબત્તી ફેરવે છે. કહેવાતા સન્ત મહાત્‍માઓ પાછળ હજારો રુપીયા વેડફી દે છે; પરન્તુ પોતાના ગરીબ નોકરોને કસી કસીને પગાર આપે છે. એક સરકારી અધીકારી જે શ્રદ્ધાથી મન્દીરમાં પ્રદક્ષીણા ફરે છે તેટલી નીષ્‍ઠાથી ઑફીસમાં ટેબલ નીચેથી દક્ષીણા લે છે. માણસને દક્ષીણા વીનાય ન ચાલે અને પ્રદક્ષીણા વીનાય ન ચાલે! આ દેશનું એક સ્‍થાયી દુઃખ એ છે કે અહીં ધર્મ અને અધર્મ, ગાડીના પાટાની જેમ સમાન્‍તરપણે આગળ વધે છે. જ્‍યાં પુજા અને પ્રમાણીકતા વચ્‍ચે બાર ગાઉનું છેટું હોય ત્‍યાં ભગવાન પણ લાચાર બની જાય છે! છતાં માણસે પોતાને મળેલી બુદ્ધીશક્‍તી વડે દુનીયામાં સુખનું સામ્રાજ્‍ય સ્‍થાપવાની કોશીષ કરી છે.

માણસના પેટમાં દર્દ ઉપડ્યું હોય તો ભગવાનની માળા ફેરવવાથી તે દુર થઈ શકતું નથી. માણસને સાપ કરડ્યો હોય તો શાંતીયજ્ઞ કરાવવાથી ઝેર ઉતરતું નથી. ડૉક્‍ટર પાસે જવું પડે છે. માણસના દુઃખદર્દોના મુળ શેમાં રહેલા છે તથા તેનો ઉપાય શો છે એ પ્રશ્ન વર્તમાન યુગનો પ્રાણ પ્રશ્ન છે.

માનવીય દુઃખોના હજારો મુળીયા સેંકડો ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલા છે. જેવા માણસ તેવા દુઃખ! ભાંગીતુટી ઝુંપડીમાં રહેતા માણસને મુશળધાર વરસાદ તુટી પડે તેનું દુઃખ હોય છે. ખેડુતને વરસાદ ન પડે તેનું દુઃખ હોય છે. ધનવાનને વરસાદની કોઈ ચીંતા હોતી નથી. તેને શૅરના ભાવ ગગડી ન જાય તેની ચીંતા હોય છે. દુનીયાનો દરેક માણસ દુઃખી છે. દરેકના દુઃખ જુદા જુદા વીષયના હોય છે. એક ગુંડો સો ખુન કરીને જેલમાં બેઠો છે. બીજો સજ્જન માણસ રાતદીવસ પ્રભુભક્‍તીમાં ડુબેલો રહે છે. કલ્‍પના કરો દુશ્‍મનો બોમ્‍બ નાંખે તો સ્‍થીતી શું થાય? ગુંડો અને સજ્જન બન્‍ને મૃત્‍યુ પામે છે. સજ્જન માણસ તેની ભક્‍તીને કારણે બચી જતો નથી. આવું કેમ? એ બન્‍નેના કર્મોમાં આભ જમીનનો તફાવત હોવા છતાં બન્‍નેનો અંજામ એક સરખો કેમ આવે છે? એ કયું તત્ત્‍વ છે જે કીડી અને હાથી બન્‍નેને સરખી રીતે કચડી નાંખે છે? સમગ્ર માણસ જાતની સુખ શાંતી અને સલામતીનો ઉપાય શેમાં રહેલો છે એ વીચારવાનું માણસ માટે હવે જરુરી બન્‍યું છે.

કંઈક એવું સમજાય છે માનવ વસતીમાંથી પ્રથમ બોમ્‍બ હઠાવવો પડશે. ઈશ્વર કે ખુદા તે હઠાવવા આવવાના નથી. ઈશ્વરે આપેલી બુદ્ધીથી માણસે જ તે કામ પાર પાડવાનું છે. એક ઉદાહરણ જોઈએ. એક ખેડુતે શાકભાજીની વાડી બનાવી. તેમાં મબલખ શાકભાજી ઉગી; પણ ગાય ભેંશ જેવા જાનવર તેની વાડીમાં ઘુસી બધું સફાચટ કરી દેતા હતાં. પાક બચી જાય તે માટે ખેડુત રોજ પ્રભુને પ્રાર્થના કરે; પરન્તુ એની લીલી વાડી પર પ્રભુની કૃપા થતી નહોતી. એક દીવસ એને ત્‍યાં એક સન્ત પધાર્યા. તેણે બધી વાત જાણ્‍યા બાદ ખેડુતની મુર્ખતા પર હસતા કહ્યું: ‘ભલા માણસ તું મહેનત કરી શાકભાજી પકવે છે; પણ તેના રક્ષણ માટે બુદ્ધી દોડાવતો નથી. તારે સૌ પ્રથમ વાડીની ફરતે કાંટાની મજબુત વાડ કરવી જોઈએ. જેથી તારી મહેનતનું ફળ બીજા ઝુંટવી ના જાય… યાદ રાખ, માણસને ભગવાને પ્રાણીઓની સરખામણીમાં એક વધારાની કીમતી ચીજ આપી છે. તે છે બુદ્ધી! બુદ્ધી આપ્‍યા બાદ ભગવાનની જવાબદારી પુરી થઈ છે. બુદ્ધી દ્વારા વાડીને રક્ષણ આપવાની જવાબદારી તારી છે. તું તે જવાબદારી પણ ઈશ્વરને માથે નાંખે છે તે ઉચીત નથી.’

આ દષ્ટાંતકથાનું સ્‍મરણ એટલા માટે થયું કે એમાં માનવીના બહુધા સુખોની જડીબુટ્ટી સમાયેલી છે. આ પૃથ્‍વીલોકમાં સુખી થવા માટે કેટલીક પ્રાથમીક વ્‍યવસ્‍થાની જરુર છે. કેટલીક આચારસંહીતા અને શીસ્‍તની જરુર છે. તે પ્રાથમીક નીયમોનું પાલન નહીં થાય તો અહીં સો ખુનવાળા કેદીનો અને સોવાર માળા ફેરવતા ભક્‍તોનો અંજામ સરખો આવી શકે છે.

પ્રભુભક્‍તી એ માણસની કેવળ માનસીક જરુરીયાત છે. માણસ પ્રભુને ભજે તે જરુરી હોય તો પણ માણસના સુખ શાંતી અને સલામતી માટે એ એક માત્ર ઉપાય નથી. અમારા બચુભાઈ કહે છેઃ ‘માણસના હાથનું હાડકું ખસી ગયું હોય તો તેને હાડવૈદ્ય પાસે લઈ જવો પડે. તેને ગીતાનો કોઈ અધ્‍યાય વાંચી સમ્ભળાવવાથી હાડકું એની મેળે બેસી જતું નથી.

તાત્‍પર્ય એટલું જ કે સુખી થવાની ઘણી શરતો છે. ઘણા નીયમો છે. ઘણી આકરી કસોટીઓ છે; પણ વીવેકબુદ્ધી તે સૌમાં મોખરે છે. એમ કહો કે સુખી થવા માટે આ દુનીયાની યુનીવર્સીટીમાં વીશાળ કદનો આખો અભ્‍યાસક્રમ છે. કેટલાંક કીસ્‍સામાં તે એવો જટીલ અને ગુંચવાડાભરેલો છે કે માણસની બુદ્ધીની કસોટી થયા વીના રહેતી નથી. એથી વીવેકબુદ્ધી એ આખા અભ્‍યાસક્રમનો મુખ્‍ય અને મહત્‍વનો વીષય ગણાય છે.

એક ઉદાહરણ જોઈએ. ગુજરાતમાં છેલ્લા પન્દરેક વર્ષોમાં મોટા પ્રમાણમાં કાપડની મીલો બન્ધ થઈ ગઈ છે. મીલો બન્ધ થવાના ઘણાં કારણો હશે પણ નીષ્‍ણાંતોના મત મુજબ એક મહત્‍વનું કારણ એ બહાર આવ્‍યું છે કે મુમ્બઈમાં વીદેશોથી સ્‍ટીમરો ભરી તૈયાર કપડાં પુષ્‍કળ પ્રમાણમાં આવે છે. દરેક શહેરોમાં રવીવારીય બજારોમાં એ સાવ સસ્‍તા ભાવે વેચાય છે.  સ્‍ટોરમાંથી કાપડ ખરીદીને પેન્‍ટ સીવડાવો તો તે ચારસો પાંચસોથીય વધારે કીમ્મતનું થઈ શકે; પરન્તુ રવીવારીય બજારમાં મળતું વીદેશી પેન્‍ટ કેવળ ચાળીશ પચાસ રુપીયામાં મળે છે. પચાસ રુપીયામાં આખું શર્ટ તૈયાર મળે છે. સ્‍થીતી એ થઈ છે કે ઑફીસોમાં કામ કરતાં સારા પગારધારકોય હવે રવીવારીય વસ્‍ત્રો વાપરતાં થઈ ગયા છે. ગુજરાતના દરેક શહેરોમાં આ સસ્‍તા વીદેશી વસ્‍ત્રોનું ધુમ વેચાણ થાય છે. રવીવારીય બજાર ગરીબો માટેની સુવર્ણનગરી બની ગઈ છે. ગરીબો હવે સ્‍ટોરના મોંઘા કપડાં ખરીદતાં નથી. મીલોનું કાપડ નથી વેચાતું તે માટે આ સ્‍થીતી પણ મહત્‍વનું કારણ છે.

અહીં વ્‍યવસ્‍થાતન્ત્ર માટે મહત્‍વનો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે આવા સંજોગોમાં શું કરવું? વીદેશોથી આવતો આ માલ બન્ધ કરવો કે ચાલુ રાખવો? જો બન્ધ કરી દેવામાં આવે તો એ સસ્‍તા વસ્‍ત્રો સાથે જેમનું હીત સંકળાયેલું છે એવા લાખો ગરીબોને સસ્‍તા વસ્‍ત્રોથી વંચીત રહેવું પડે. અને ચાલુ રાખવામાં આવે તો દેશની અનેક મીલો પર એની સીધી અસર થાય છે. ગાંધીજીએ વર્ષો પુર્વે વીદેશી વસ્‍તુઓની જાહેરમાં હોળી કરી હતી. આપણે ફરીથી ભુતકાળમાં જઈને ગાંધીજીનો દૃષ્‍ટીકોણ સમજવાનો પ્રયત્‍ન કરવો પડે. આમ ઘણાં પ્રશ્નો એવાં પેચીદા છે જે વીવેકબુદ્ધીની કસોટી કરે એવા છે. માણસ કેવળ ભક્‍તી કર્યા કરવાને બદલે આધુનીક જમાનાની સમસ્‍યાઓનો વીવેકબુદ્ધીથી વીચાર કરશે તો તેને પોતાના દુઃખના મુળીયા ક્‍યાં ક્‍યાં પડેલા છે તે સમજાશે. ત્‍યારબાદ તેના ઉપાયની દીશામાં પગલાં ભરી શકાશે. બુદ્ધીશક્‍તી સુખની અનીવાર્ય શરત છે.  

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 28મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 96થી 98 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 26/03/2018

આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું…?

27

આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું…?

        – દીનેશ પાંચાલ

ટ્રેનમાં અમારી સામે ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરેલા એક ‘બાપજી’ બેઠા હતા. તેઓ આધ્યાત્મીક શાંતી વીશે તેમના ચેલાઓને સમજાવી રહ્યા હતા. હું ટ્રેનના ભૌત્તીક ઘોંઘાટ વચ્ચે આધ્યાત્મીક શાંતી વીશે સમજવાની કોશીષ કરી રહ્યો હતો. એક સ્ટેશને ‘બાપજી’ તેમના ચેલા સાથે ઉતરી ગયા. તેમના ગયા પછી મેં તેમના બીજા ચેલાને પુછ્યું– ‘આ આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું? એમાં માણસને કેવી અનુભુતી થાય છે?’ એમણે જે જવાબ આપ્યો તેની ચર્ચા આપણે કરવાના છીએ. તે પુર્વે એક ચોખવટ કરી લઉં, મેં ક્યારેય આધ્યાત્મીક શાંતી અનુભવી નથી. એવી કોઈ શાંતી માટે મેં કદી ઉમેદવારી પણ નોંધાવી નથી. એથી આધ્યાત્મીક શાંતી પર અભીપ્રાય આપવાની મારી આ ચેષ્ઠા એવી છે, માનો કોઈ અક્ષતયૌવના (કુંવારી કન્યા) જાતીય આનન્દની અનુભુતી કેવી હોય શકે તેના પર વ્યક્તવ્ય આપે!

ચેલાએ કહ્યું– ‘આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે બસ પુછો નહીં… એની મજા તો અનુભવ્યે જ સમજાય! ચીત્તને અપાર સુખ મળે… મન મસ્તીથી નાચી ઉઠે… ક્ષણે ક્ષણે સ્વર્ગની સીડી ચઢતા હોય એવું લાગે… તમામ દુન્યવી મોહમાયાથી પર બની મન પ્રભુમય બને!’ એવું એવું એણે ઘણું કહ્યું. મને પ્રશ્ન થયો શું ખરેખર એવું થતું હશે? આટલા બધાં આનન્દો એક સાથે મળતા હશે? માણસ પોતાની સાંસારીક મોહમાયા કે ઐહીક દુઃખોથી ખરેખર મુક્ત થઈ શકતો હશે? ચેલાના જવાબ પછી ઘણા પ્રશ્નો ઉદભવ્યાં. જો આધ્યાત્મીક શાંતીમાં એટલી શક્તી હોય તો ગમે તેવો પ્રખર પ્રભુભક્ત પણ ક્યારેક દુન્યવી દુઃખોથી ત્રાસીને આત્મહત્યા શાથી કરી લે  છે?  એક આધ્યાત્મીક વીદ્યાર્થી નાપાસ થતાં આઘાતનો માર્યો અધમુઓ કેમ થઈ જાય છે? એક વેપારી ધંધામાં ખોટ જતાં રાતા પાણીએ રડી કેમ ઉઠે છે? ઘરડા માબાપ ડગલેને પગલે વહુ દીકરાના હાથે અપમાનીત થઈ મનોમન આક્રંદી ઉઠે છે ત્યારે પેલી આધ્યાત્મીક શાંતી તેમને દુઃખી થતાં કેમ બચાવી શકતી નથી?

દુનીયાના કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ ધ્યાન વગેરે દ્વારા આવી શાંતી મળતી હોવાની વાત સ્વીકારે છે. ઠીક છે. એ માર્ગેય માનવીની મનોયાતના ઓછી થઈ શકતી હોય તો કશું ખોટું નથી. કેમ કે આ દુનીયા એક અથાણાની બરણી સમાન છે. એમાં અનેક આસમાની સુલતાની ટેન્શનો કે આઘાતોનો મસાલો ભર્યો છે. માણસ તેમાં અથાણાની જેમ ડુબેલો છે. એથી ભલે તેને એવા આધ્યાત્મીક માર્ગે થોડી રાહત મળતી. પરન્તુ કંઈક એવું સમજાય છે કે એ કહેવાતી આધ્યાત્મીક શાંતીય આખરે તો એક ચૈત્તસીક અવસ્થા જ છે. જેમાં ઈશ્વરીય કૃપા નહીં; પણ મન ભીતરની અતી શ્રદ્ધામાંથી જન્મેલી એક મનલીલા જ કામ કરતી હોય છે. નાસ્તીકોને કદી ધ્યાન લાગતું નથી. કેમ કે નાસ્તીકો કદી ભગવાનમાં માનતા નથી. આસ્તીકોને જ આધ્યાત્મીક શાંતી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. કારણ કે આસ્તીકોના ચીત્તમાં ભગવાન વીશેના કેટલાંક પરમ્પરાગત વીચારોનો પાયો રચાયેલો છે. એમ કહો કે ભેજવાળા કપડાંને વીદ્યુતના જીવતા વાયરનો સ્પર્શ થતાં જ કરંટ આખા કપડામાં ઝડપથી પ્રસરી જાય છે. પણ કપડુ સુકું હોય ત્યારે એવું થતું નથી. આસ્તીકોના અન્તરનો તાણોવાણો ભક્તીના ભેજથી ભીનો થયેલો હોવાથી ઈશ્વરનો કરંટ તેના રુંવેરુંવે વ્યાપી જાય છે. નાસ્તીકોનો વૈચારીક દેહ ફાઈબરનો હોવાથી આધ્યાત્મીક કરંટ એમાંથી પસાર થઈ શકતો નથી.

ગમે તેમ પરન્તુ આધ્યાત્મીક શાંતી એ મારે મન હમ્મેશાં અનુભુતીશુન્ય પ્રશ્ન રહ્યો છે. એમાં મનની કેવી સ્થીતી રહેતી હશે..? કેવું સુખ મળતું હશે એવાં ઘણાં પ્રશ્નો ઉદ્ભવતાં રહે છે. જો કે અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ધ્યાન અને આધ્યાત્મીક શાંતી વગેરેની આખી વાત જ બોગસ છે. માણસ દુઃખી હોય તો ક્યાંયથી કશી શાંતી મળતી નથી. સીતાજીનું હરણ થયું હતું ત્યારે એકલા પડેલા રામચન્દ્રજી પારાવાર પીડાયા હતા. દેવ જેવા દેવને આધ્યાત્મીક શાંતી મળી શકતી ના હોય તો માણસ જેવા પામર જીવને ક્યાંથી શાંતી મળી શકે? સૌરાષ્ટ્રના વાવડી ગામે એક વૃદ્ધા જીભ વડે મોતીયો કાઢી આપતી ત્યારેય થોડી મીનીટો માટે આંખે ઘણું સારું લાગતું. આ બધી મનોવૈજ્ઞાનીક માયાજાળ છે. માનવીની પરમ્પરાગત શ્રદ્ધામાંથી જન્મેલી એક મનોદશા માત્ર છે. માણસ ભોગવાદી પ્રકૃતી ધરાવતો જીવ છે. પાંજરામાં પુરાયેલો ઉંદર ખુણેખુણો સુંઘી વળે તેમ આ દુન્યવી દુઃખોથી બચવા માણસે જાતજાતના નશા શોધી કાઢ્યા છે. ભરપુર દારુ પીનારાય ઐહીક દુઃખોથી પર થઈ થોડા સમય માટે અદ્ભુત માનસીક મસ્તી અનુભવે છે. એને શાંતીનો કયો પ્રકાર ગણાવીશું?  (અધોગતીની શાંતી કે આલ્કોહોલીક શાંતી?)

આખરે બધો આધાર માણસના આંતરીક સ્તર પર છે કે તેને કયો નશો પસન્દ છે– બૌદ્ધીક નશો… કે અન્ધશ્રદ્ધાળુ નશો …? કોઈને કલાનો નશો હોય તો તે ખાવા પીવાનું ભુલીને સતત કલામાં મસ્ત રહે છે. કોઈને વ્યસનનો નશો હોય તો તે વ્યસનમાં બરબાદ થઈ જાય છે. તે બરબાદી આપણી દૃષ્ટીએ બરબાદી હોય છે. તેને તો બરબાદીમાંથીય બ્રહ્માનન્દ મળે છે! બીડી પીનારાઓ બીડીને સ્વર્ગની સીડી ગણાવે છે. હમણાં બીડી તમાકુના એક અઠંગ વ્યસનીને ડૉક્ટરે કેન્સરની ચેતવણી આપી. એ ગામડીયા માણસે ડૉક્ટરને મોઢા પર રોકડું પરખાવ્યું –  ‘દાક્તર, મા પૈણવા ગયુ કેન્સર… બીડી તમાકુ હું નહીં છોડું. એ છોડીશ તો કાલે મરતો હોઈશ તો આજે ઉકલી જઈશ! મરવું જ છે તો બીડી પીને મસ્તીથી ના મરું?’

મીરાને મોહનનો નશો હતો. મધર ટેરેસાને માનવતાનો નશો હતો. નરસીંહ મહેતાને કૃષ્ણનો નશો હતો. કહે છે કે નરસીંહ મહેતાને ત્યાં ભગવાને નરસીંહ મહેતાનું રુપ ધારણ કરીને ઘરે ઘી પહોંચાડ્યું હતું. એ જ રીતે ભગવાને શેઠનું રુપ ધારણ કરી નરસીંહ મહેતાની પુત્રી કુંવરબાઈના મામેરાનો પ્રસંગ પણ ઉકેલ્યો હતો.

આવું ખરેખર બન્યું હશે ખરું? (સંશયાત્મા વીનસ્યતી) ખેર, જમાનો બહું બદલાઈ ગયો છે. આજે છાતી ઠોકીને એટલું કહી શકાય કે નરસીંહ મહેતા કરતાં દશ ગણી નીષ્ઠાથી ભક્તી કરનારનેય કદી ભગવાન દેખાવાનો નથી. પ્રોમીસ! શાળાના આચાર્યએ માગેલા ડૉનેશનના દશ હજાર કોઈ ગરીબ ભક્ત વતી ભગવાને ચુકવી દીધા હોય એવો કીસ્સો કયાંક અફવા રુપેય સાંભળવા મળ્યો છે ખરો? તમે પ્રખર કૃષ્ણભક્ત હો તો એટલું કરી બતાવો. વનવેમાં ઘુસી જાઓ અને પોલીસને દક્ષીણા આપ્યા વીના કેવળ કૃષ્ણકૃપાથી છુટી બતાવો? ‘નરસૈયાના નાથ પાસેથી નાગણે નાગ છોડાવીયો’ એવું એક નરસીંહ રચીત ભજનમાં કહેવાયું છે. આજે આપણે એવું કહેવાની સ્થીતીમાં છીએ. ‘મનમોહનના રાજમાં દક્ષીણા દઈ પીછો છોડાવીયો!’

આધ્યાત્મીક શાંતીની મુળ વાત પર આવીએ. આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે શું? મને આવડ્યો તેવો સાચો જુઠો જવાબ કંઈક આવો છે. મારા મત મુજબ આધ્યાત્મીક શાંતી એટલે ઈશ્વર જોડેનું વનવે અનુસંધાન! શ્રદ્ધાળુઓના મનોવ્યાપાર કંઈક આવા હોય છે. ઈશ્વરને માણસની પ્રભુભક્તી વહાલી છે. જે માણસ ભગવાનની ભક્તી નથી કરતો તેને ભગવાન પીડે છે. તે ઉપર બેઠો બેઠો દરેકની ભક્તીનો હીસાબ રાખે છે. તેના ચોપડે આપણી ભક્તીનું ક્રેડીટ બેલેન્સ બોલતું હોય તો આપણા દુઃખના દીવસોમાં અમુક તમુક માગણીઓનો ચેક તેની સમક્ષ રજુ કરીએ તો પાસ થઈ જશે એવી ભક્તોને માનસીક ધરપત રહે છે. એ ધરપતનું નામ આધ્યાત્મીક શાંતી!

શ્રદ્ધાળુ માણસ પરમ્પરાગત માન્યતા અનુસાર માનતો હોય છે કે હું મહીનામાં દશ હજાર રામનામના મન્ત્રો લખુ છું, ભુલ્યા વીના સવાર સાંજ આરતી કરું છું, બે મહીને એક સત્યનારાયણની કથા તો ખરી જ… એ સીવાય રામકથામાં પારાયણ નોંધાવી નવ દીવસ કામધંધો બન્ધ રાખી ભગવાનની ભક્તી કરું છું. કાશી, મથુરા, કે આબુ અમ્બાજીની જાત્રાએ જવાનું પણ ચુકતો નથી. અરે, મારા દીકરાને દુધ નથી પીવડાવતો પણ દર પગારમાંથી અમુક તમુક દેવના મન્દીરે રુપીયા સવા એકાવનનો મનીઓર્ડર કરું છું. આટઆટલું કરું છું પછી ભગવાનની શી મજાલ કે તે મારા દુઃખોમાં મને મદદ ના કરે? (સવા એકાવનના ચાંલ્લાની શરમ તો નડે જ ને!)

ટુંકમાં મામલો કંઈક એવો છે કે તમે આખુ વર્ષ વારે તહેવારે ડી.એસ.પી.ને કીલો મીઠાઈના બોક્સ મોકલાવતા રહ્યા હો અને કોઈવાર વનવેમાં જવા બદલ ટ્રાફીક પોલીસ તમારું નામ નોંધે ત્યારે તમે પરસેવે રેબઝેબ નથી થઈ જતાં. તમારા મનને છાને ખુણે એ વાતની ધરપત રહે છે કે ડી.એસ.પી.ને કહીશું એટલે બધું પાર પડી જશે. આખુ વર્ષ મીઠાઈ ખવડાવી છે તે આટલું કામ નહીં કરે? આપણા મન ખુણેની એ ધરપત તે જ આધ્યાત્મીક શાંતી!

લાખ વાતની એક વાત એટલી જ, માણસ પર દુઃખના ડુંગરો તુટી પડે ત્યારે જીન્દગીભર એણે ફેરવેલી માળા, સાંભળેલી રામકથાઓ કે કરેલી ભક્તીનું ભગવાન પાસે તે વળતર ઈચ્છે છે. અમેરીકામાં આખી જીન્દગી ડૉલર કમાતો માણસ ઈન્ડીયામાં આવી ડૉલરનું ઈન્ડીયન કરન્સીમાં રુપાન્તર કરાવે તે રીતે માણસ ભગવાન પ્રત્યેની પોતાની ભક્તીનો જરુર પડ્યે આશીર્વાદમાં ઍન્કેશ કરાવવા પ્રયત્ન કરે છે. અને તેની ગાઢ ભક્તીને કારણે ભગવાન તેને અચુક મદદ કરશે એવી એના દીલમાં અન્ધશ્રદ્ધા પણ હોય છે.

બચુભાઈ જેવા મીત્રો એને બોગસ ગણાવે છે; પરન્તુ એક વાત અવગણી શકાય એમ નથી. દુનીયાના કરોડો લોકો એ કહેવાતી આધ્યાત્મીક શાંતી પાછળ પડ્યા છે. એ શાંતી તેમને મળતી હશે કે નહીં તે ભગવાન જાણે; પણ ઈશ્વર પ્રત્યેની એવી અપાર આસ્થાને કારણે તેમને દુઃખમાં ટકી રહેવાનું મનોવૈજ્ઞાનીક બળ જરુર મળે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 27મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 92થી 95 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 19/03/2018

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

ઉત્‍સવોનો અવસાદ

        –દીનેશ પાંચાલ

આપણા બહુધા ઉત્‍સવોમાં કર્મકાંડોની બોલબાલા પ્રવર્તે છે. ધર્મના મુળ ચહેરા પર માણસે મનસ્‍વીપણે એટલાં ચીતરામણો કર્યાં છે કે ધર્મનો મુળ ચહેરો ખેતરના ચાડીયા જેવો થઈ ગયો છે. કહેવાતા ધર્મરક્ષકોને ધર્મમાં પ્રવેશેલી વીકૃત્તીઓની કશી ચીંતા નથી. આપણને રામમન્દીર બાંધવાની જેટલી તત્‍પરતા છે તેટલી ધર્મમાં પેઠેલા સડાને દુર કરવાની નથી. દીન પ્રતીદીન વીકૃત બન્‍યે જતાં ગણેશોત્‍સવ પર આજપર્યન્ત કોઈ ધર્મગુરુએ એક હરફ ઉચ્‍ચાર્યો નથી. નવસારીમાં જાહેરમાર્ગો પર વાંસના બાંબુ આડા બાંધી ટ્રાફીકને અવરોધી જાહેર માર્ગો પર કથા કે યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. આવું દરેક શહેરોમાં થાય છે. કુમ્ભમેળો હોય, રથયાત્રા હોય કે હજયાત્રા, એક જ દીવસે એક જ સ્‍થળે લાખો માણસો તીડના ટોળાની જેમ ઉમટી પડે છે ત્‍યારે માનવ મહેરામણનું સુપેરે સંચાલન થઈ શકતું નથી.

આ સીધી સાદી વાત મુલ્લા, મૌલવી, પંડીતો કે ધર્મગુરુઓને ન સમજાય એવું નથી; પરન્તુ વીશાળ જનસમુદાયની સલામતીના પરીપ્રેક્ષ્યમાં તેઓ કર્મકાંડોમાં કોઈ સુધારો કરતાં નથી, કોઈ ફતવો બહાર પાડતા નથી. પ્રતીવર્ષ ભુતકાળની જ ભુલો, ખામીઓ કે ઉણપોનું પુનરાવર્તન થાય છે. સાંકડા ધર્મસ્‍થળો પર કીડીયારું માણસો જમા થાય છે અને ધક્કામુક્કીમાં કચડાઈ મરે છે. મરનારના સગાઓ વળી એવું આશ્વાસન લે છે. ‘ભગવાનના દર્શન કરવા જતાં મર્યો એટલે સીધો સ્‍વર્ગમાં ગયો!’ આ ધર્મપ્રધાન દેશમાં સ્‍વર્ગની આવી ડાયરેક્‍ટ એક્ષપ્રેસ ગાડીઓ ઘણી છે, જે માણસને સીધો ઉપર પહોંચાડી દે છે.

ધાર્મીકોના આવા વીકૃત મનોવ્‍યાપારથી વ્‍યથીત રહેતા રૅશનાલીસ્‍ટોની સ્‍થીતી સહદેવ જોશી જેવી થાય છે. સહદેવને ભવીષ્‍યમાં આવનારી આપત્તીઓની જાણ થઈ જતી હતી; પરન્તુ એને પુછવામાં ના આવે ત્‍યાં સુધી એ કોઈને જણાવી શકતો નહોતો. લાક્ષાગૃહમાં આગ લાગવાથી પાંડવોનો જીવ જોખમમાં આવી પડયો ત્‍યારે સહદેવ જાણતો હતો કે એ લાક્ષાગૃહમાં એક ભોંયરુ છે; પણ એ જણાવી ના શક્‍યો. મોડા મોડા યુધીષ્‍ઠીરને સહદેવની એ શક્‍તીનો ખ્‍યાલ આવતાં તેમણે સહદેવને પુછ્યું અને સૌનો જીવ બચી ગયો.

અન્ધશ્રદ્ધાથી ભડભડ બળતા જીવનના લાક્ષાગૃહમાંથી બહાર નીકળવા માટે રૅશનાલીઝમની વીદ્યા ઉપયોગી થઈ શકે છે; પરન્તુ ધાર્મીકો લાક્ષાગૃહમાં બળી મરવા કૃતનીશ્ચયી છે. તેઓ રૅશનાલીસ્‍ટોની કોઈ વાત કાને ધરવા તૈયાર નથી. તેમની સતત એ ફરીયાદ રહી છે કે રૅશનાલીસ્‍ટો ધર્મદ્રોહી છે. તેઓ ભારતની ઉજ્જવળ ધર્મ સંસ્‍કૃતીને બદનામ કરી રહ્યા છે.

આસ્‍તીક્‍તા નાસ્‍તીક્‍તાનો મુદ્દો હર યુગમાં વીવાદાસ્‍પદ રહ્યો છે; પરન્તુ એ સીવાયના અન્‍ય મુદ્દાઓ પર વીચારતાં એવું લાગ્‍યા વીના નથી રહેતું કે મનુષ્‍ય જીવનની પ્રત્‍યેક એવી બાબતો જે વીશાળ જનસમુદાયને કષ્ટરુપ નીવડતી હોય તે અંગે માણસે બૌદ્ધીક વલણ અપનાવવું જોઈએ. ખોટા રીતરીવાજો, નીરર્થક કર્મકાંડો, ખોટી જીવનરીતી કે અન્ધશ્રદ્ધાઓ ભારતમાંજ નહીં અમેરીકામાં ય પ્રવર્તતી હોય તો તેનો વીરોધ થવો ઘટે. બલકે કોઈ ઉત્‍સવ, રીત રીવાજ કે ધાર્મીક પ્રસંગ વીશાળ જનસમુદાયની સુખાકારી જળવાઈ રહે એ રીતે ન ઉજવાતા હોય તો તેનો સૌથી પહેલો વીરોધ ધર્મગુરુઓએ જ કરવો જોઈએ.

કૃષ્‍ણે માખણ ચોર્યું, મટકી ફોડી એ કૃષ્‍ણનાં બાલસહજ પરાક્રમો હતાં. પુખ્‍ત થયા બાદ કૃષ્‍ણે કદી એવું કર્યું નહોતું. કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ કૃષ્‍ણના એવા બાળ સ્‍વરુપનો કેવળ માનસીક આનન્દ માણીને અટકી જવું જોઈએ. સમગ્ર માનવ જાતનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવી ઘણી વાતો કૃષ્‍ણે ઉપદેશી છે, પરન્તુ તે બધું છોડી કૃષ્‍ણ ભક્‍તો મટકી ફોડવા જેવાં ક્ષુલ્લક, સગવડીયા, કર્મકાંડને વળગી રહ્યાં છે. ઑફીસમાં ટેબલ નીચેથી કટકી લેતો કર્મચારી ય મટકી ફોડી કૃષ્‍ણભક્‍ત હોવાનો દાવો કરે છે. મટકી ફોડવાને બદલે કટકી ન લેવાની પ્રતીજ્ઞા લેવામાં આવે તો કૃષ્‍ણનેય અધીક આનન્દ થઈ શકે.

ગત જન્‍માષ્ટમીના દીને મટકી ફોડવાની બાબતે એક ગામમાં ઝઘડો થયો. યુવાનોનાં માથાં ફુટી ગયા. કહે છે દર વર્ષે મટકી ફોડવાને મામલે ત્‍યાં ઝઘડો થાય છે. છતાં ગામ લોકોએ મટકી ફોડવાને નામે માથા ફોડવાનો ઉપક્રમ ચાલુ રાખ્‍યો છે. ઉત્‍સવોના ઉદ્દેશ્‍યો કલ્‍યાણકારી હોવા ઘટે. બચુભાઈ કહે છે- ‘સદીઓ પુર્વે માણસ ટયુબલાઈટને બદલે ફાનસ સળગાવતો. કૃષ્‍ણએ પણ કોડીયાના પ્રકાશે વાંચી મેટ્રીકની પરીક્ષા આપવી પડી હશે. દીવાળી ટાણે બાળ કનૈયાએ ફુલઝર કે તનકતારા નહોતા સળગાવ્‍યા. સમય સાથે બધું બદલાયું. હવે માણસે પણ બદલાવું રહ્યું!’

કૃષ્‍ણ ભક્‍તોએ ગુજરાતમાં લાખો મટકી નાહક ફોડી નાખવાને બદલે ગરીબોને વહેંચી દેવી જોઈએ. તેમ થશે તો એ મટકીફોડને અબૌદ્ધીકતાના લાંછનમાંથી બચાવી શકાશે. પરન્તુ જ્‍યાં સુધી ધર્મગુરુઓ એનો વીરોધ ના કરે ત્‍યાં સુધી સુધારો થઈ શકશે નહીં. બાવીસમી સદીમાં પણ મટકી અને કટકી સલામત રહેશે. કૃષ્‍ણએ સમગ્ર માનવ સંસ્‍કૃતીનું કલ્‍યાણ થઈ શકે એવો કર્મનો સુન્દર જીવનમન્ત્ર આપ્‍યો છે. પશ્ચીમના લોકોએ કર્મમન્ત્રને અપનાવી ચન્દ્ર અને મંગળ પર પહોંચી ગયા. આપણે રાશી, ભવીષ્‍ય, રાહુ, શની મંગળ અને ચોઘડીયાના ચક્કરમાં અટવાઈ પડયા. કેટલાંક તો વળી સવારે દોઢ કલાક ગીતા વાંચે અને ખીસ્‍સામાંય ગીતાની નાની પોકેટ એડીશન રાખે. બસમાં, ગાડીમાં, જ્‍યાં સમય મળે ત્‍યાં એકાદ બે શ્‍લોક વાંચી લે; પણ જીવનમાં અનીતી આચરવાની એક પણ તક ચુકતા નથી. તેઓ ઑફીસોમાંય કામચોરી કરવા ટેવાયેલાં હોય છે.

ઑફીસના એક પટાવાળાભાઈએ ફરીયાદ કરી– ‘હું જેની પાસેથી માછલી ખરીદું છું તે બહેન મને પહેલા ‘જયયોગેશ્વર’ કહે છે; પણ તેના ત્રાજવામાં ધડો એવો રાખે છે, ગ્રાહકોને ત્રણસો ગ્રામ જેટલું વજન ઓછું મળે છે. પ્રત્‍યેક ધર્મના અનુયાયીઓમાં વાણી અને વ્‍યવહાર વચ્‍ચે કીલોએ ત્રણસો ગ્રામ જેટલું છેટું પડી જાય છે. કોઈ પણ ધર્મ માણસના મનના ત્રાજવાનો ધડો ઠીક ન કરી શકતો હોય તો એ ધર્મની અધુરપ લેખાય.

હું એક બહેનને ઓળખું છું જે રામ નામના મન્ત્ર લખવાની ચોપડી ઓફીસમાં લઈ આવે છે અને રોજ ચાલુ ઑફીસે રામનામ લખે છે. પણ કોઈ ગ્રાહક કામ કરી આપવા વીનન્તી કરે તો તેને  પાંચ દીવસ પછી બોલાવે છે. એ બહેનને ચાલુ ઑફીસે મન્ત્ર લખવાનો સમય મળે છે–  કામ કરવાનો નહીં! આપણે પ્રમાણીક્‍તા, પરીશ્રમ, અને બુદ્ધીગમ્‍ય જીવનવ્‍યવહારને બદલે દેવી દેવતાઓના શ્‍લોક લેખનની મીથ્‍યા લખાપટ્ટીમાં અટવાઈ ગયા. વર્ષોવર્ષ કૃષ્‍ણના માથાનો મુકુટ અને પીળું પીતામ્બર બદલાતા રહ્યાં. કૃષ્‍ણને નીત નવા જરકસીજામા પહેરાવતા રહ્યા; પણ આપણા જર્જરીત વીચારોના વાઘા એના એ જ રહ્યાં!

ધર્મમાં શ્રદ્ધા અને ભક્‍તીની સાથોસાથ થોડાંક જીવનવીષયક, બૌદ્ધીક પરીવર્તનો  જરુરી છે. આજે કોઈ ધર્મગુરુ નેત્રદાન, કીડનીદાન, કે રક્‍તદાન કરવાની માનવઉપયોગી વાતો પ્રચારતો નથી. કોઈ ધર્મગુરુ મન્દીરને બદલે હૉસ્‍પીટલો કે શાળા કૉલેજો બાંધવાની હીમાયત કરતો નથી. સંસારની મોહમાયા ત્‍યજી આઠે પહોર ભગવાનની ભક્‍તી કરવાની એક જ રેકર્ડ તેઓ વગાડતા રહે છે. તેઓ કદી એવું કહેતાં નથી કે સારા વીચારો, સારા કર્મો અને સારી સોબત કરશો તો ઈશ્વરની ભક્‍તી વીનાય આ સંસારનો દરીયો સુખરુપ તરી જશો. બચુભાઈ કહે છે– ‘મેં આજપર્યંત એક પણ એવો ધર્મગુરુ જોયો નથી, જેણે લાખોની પ્રચંડ જનમેદની વચ્‍ચે હીમ્મતભેર કહ્યું હોય– જીન્દગીભર રામનામના મંજીરા, વગાડતા રહેશો તો ય કશો શુક્કરવાર નહીં વળે! બુદ્ધીને કામે લગાડો અને સખત પરીશ્રમ કરો. માણસ થયા છો તો માણસને સુખી કરવા બનતું બધું કરી છુટો. મોક્ષપ્રાપ્‍તી માટે ધર્મને નામે અનુત્‍પાદક ઉધામા કરવાને બદલે સારા, જનઉપયોગી કામ કરશો તો ધરતી પર જ સ્‍વર્ગ સ્‍થાપી શકાશે!

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com  પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 26મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 89થી 91 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com  બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 12/03/2018

હા ઈશ્વર છે…! ના ઈશ્વર નથી…!!

25

હા ઈશ્વર છે…! ના ઈશ્વર નથી…!!

                           દીનેશ પાંચાલ

આપણે થોડી મીનીટ માટે ઈશ્વરને ભુલીને એ વીચારીએ કે વાનરની ઉત્‍ક્રાંતી થતાં તેમાંથી આજનો માનવી બન્‍યો. પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે કોણ ઈચ્‍છતું હતું કે વાનરની ઉત્‍ક્રાંતી થઈને તે પુર્ણ વીકસીત માનવ બને? વળી વાનરમાંથી અદ્યતન માનવી બન્‍યા પછી એ ઉત્‍ક્રાંતી અટકી ગઈ. (નળ નીચે મુકેલું માટલુ ભરાઈ ગયા પછી નળ બન્ધ કરી દેવામાં આવે એવો એ મામલો હતો.) તે એમ માનવા પ્રેરે છે કે નળ ચાલુ કે બન્ધ કરનાર કોઈક છે. આપણે પાણી બન્ધ થતું જોઈ શકીએ છીએ પણ નળની ચકલી ફેરવનારા હાથને જોઈ શકતા નથી.

કુદરતની કેટલીક લીલાઓ એવી બોલકી છે જે આપણને એમ માનવા મજબુર કરે છે કે સૃષ્ટી છે તો સૃષ્ટા પણ હોવો જોઈએ. કોઈએ ચોક્કસ પ્રકારનું કંઈક ઈચ્‍છ્યું છે અને તેને પરીપુર્ણ કરવા ચુપચાપ તે પ્રકારની હેતુપુરઃસરની વ્‍યવસ્‍થા કરી છે. જેમ કે સ્‍ત્રીને કુદરતે સ્‍તન આપ્‍યા; પણ સ્‍ત્રી પ્રસુતા બને પછી જ તેમાં દુધ પેદા થાય છે. કુંવારી છોકરીને દુધ આવતું નથી. બાળક મોટુ થાય પછી દુધ બન્ધ થઈ જાય છે. કુદરતે માણસને જીવાડવા સૃષ્‍ટીમાં અનેક વ્‍યવસ્‍થાઓ કરી છે. માણસના જીવવા માટે ઑક્‍સીજન અનીવાર્ય હતો એથી તેણે વૃક્ષોના માધ્‍યમથી એ જરુરીયાતની પુર્તી કરી. માણસને ભુખ લાગે છે એથી તેણે ધરતી પર સેંકડો ફળફળાદી અને ધાન્‍યનું સર્જન કર્યું. એ ધાન્‍ય ઉગી શકે એ માટે માટીને ફળદ્રુપ બનાવી. અનાજ પકવવા પાણીનીય જરુર હતી એથી એણે વરસાદની વ્‍યવસ્‍થા કરી. બારે માસ પાણીની જરુર રહેતી હોવાથી જમીનના પેટાળમાં પાણી સંઘરાયેલું રહે એવું આયોજન કર્યું. ખોરાક રાંધવા માટે તથા અન્‍ય ઔદ્યોગીક વીકાસ માટે અગ્નીની જરુર પડી. કુદરતે તેનીય ભેટ માણસને આપી. એ સીવાય માણસને જીવનમાં આનન્દ પ્રમોદની પણ જરુર હતી. એથી માણસની પ્રકૃતીમાં તેણે જાતીય વૃત્તી મુકી. અર્થાત્ સ્ત્રી માટે પુરુષનું અને પુરુષ માટે સ્‍ત્રીનું સર્જન કર્યું.

ઈશ્વરે ખામોશપણે માણસને કેટકેટલું આપ્‍યું છે? કોઈ એમ કહે કે આ બધું ભગવાને કર્યું નથી તો તે સામે કોઈ ઝઘડો નથી. પ્રશ્ન ફક્‍ત એટલો છે– તો પછી આવું અદ્‌ભુત, બુદ્ધીગમ્‍ય પ્‍લાનીંગ કોણે કર્યું? માણસે એ કર્યું નથી અને પ્રાણીઓ પાસે એવી શક્‍તી નથી. તો એવું કયું તત્ત્‍વ છે જેણે આ બધી લીલા કરી છે? આપણને હાથ દેખાતો નથી માત્ર તેની કમાલ દેખાય છે. ટૉર્ચ દેખાતી નથી માત્ર પ્રકાશનો લીસોટો દેખાય છે. તેને ભગવાન ગણો, ખુદા ગણો કે કુદરત ગણો. પણ આ બધાં સેંકડો બુદ્ધીપુર્વકના પ્રાકૃતીક આયોજનો પાછળ નેપથ્‍યમાં કોઈની કામગીરી રહેલી છે એ વાતની દરેક બુદ્ધીશાળી માણસને પ્રતીતી થયા વીના રહેતી નથી.

આપણે એ તર્ક કરવો રહ્યો, જ્‍યાં ઝાંઝવાંનો આભાસી દરીયો દેખાતો હોય ત્‍યાં શક્‍ય છે તે સાચો દરીયો હોય શકે! સાચો સાપ દોરડા જેવો દેખાતો હોય ત્‍યારે તે દોરડામાં ખપી જવા સમ્ભવ છે. ઈશ્વરનો પ્રશ્ન ભારે પેચીદો છે. અને તેનો જવાબ ગોખરુ જેવો કાંટાળો છે, જે ગળે ઉતરવાને બદલે અધવચ્‍ચે સપડાય છે. ગીતામાં કહ્યું છે– ‘મહાજનો યેન ગતાઃસ પંથઃ’ અર્થાત્‌ જીવનમાં કોઈ તબક્કે તમારી મતી મુંઝાય ત્‍યારે એવી સ્‍થીતીમાં મહાજનો જે રસ્‍તે ગયા હોય તે રસ્‍તે જવું. જોકે એ ઉપાય પણ અહીં કારગત નીવડે એવો નથી. કેમકે મહાજનો અર્થાત્‌ મોટા માણસો આ મામલામાં જુદે જુદે રસ્‍તે ફંટાયા છે. કેટલાક ઈશ્વરના રસ્‍તે ગયા છે. કેટલાક નાસ્‍તીક બની ગયા છે. એથી જે દેખાય છે તે સાપ છે કે દોરડું તે નક્કી કરવાનું અતી મુશ્‍કેલ છે.

સાચી વાત એ છે કે ઈશ્વર છે અથવા ઈશ્વર નથી એમ માની લેવામાં કોઈ ગુનો નથી; પણ સમસ્‍યા એ છે કે એ માટે કયો માપદંડ સ્‍વીકારવો? માણસની સાચી યા જુઠી માન્‍યતાનો તાળો કોની સાથે મેળવવો? એક દાખલાના બે જવાબ આવતા હોય તો કયો જવાબ સાચો છે તે નક્કી કરી આપે એવો એક જ ગણીતશાસ્‍ત્રી છે અને તે છે ખુદ ઈશ્વર! એથી હવે પછી સદીઓ સુધી આ પ્રશ્નના બે જવાબો ચાલુ રહેશે. હા ઈશ્વર છે… અને ના, ઈશ્વર નથી!

અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ઈશ્વર આ સૃષ્ટીનું એક માત્ર ન ઉકેલી શકાય એવું અઘરું ઉખાણું છે! ઈશ્વર એટલે બીજું કાંઈ નહીં, ધર્મગુરુઓએ માણસની કોણીએ લગાડેલો ગોળ છે. માણસ સદીઓ સુધી પ્રયત્‍ન કરશે તોય એ ગોળ માણસના મોમાં આવી શકવાનો નથી. આના વીરોધમાં પાક્કા ધાર્મીક એવા ભગવાનદાસકાકા કહે છે– ‘બધાં માણસો ઝવેરી નથી હોતા તેથી ક્‍યારેક ધુળમાંથી મળેલા સાચા હીરાને લોકો કાચનો ટુકડો સમજી ફેંકી દે છે. ઈશ્વરના મામલામાં માણસની સ્‍થીતી એવી છે. વાંક હીરાનો નથી, લોકોના અજ્ઞાનનો છે!’

ખેર, એ જે હોય તે પણ પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે દીનપ્રતીદીન હથીયારો અને બૉમ્‍બ વગેરેના જોખમથી દુનીયાને વધુને વધુ અસલામત બનાવ્‍યે જતા માણસ પ્રત્‍યે ભગવાનને રોષ કેમ પેદા થતો નથી? આ દુનીયાની પાર વીનાની અરાજક્‍તાઓ ઈશ્વર માટે ચીંતાનો વીષય કેમ નથી? શું આ સૃષ્ટી સાથે ભગવાનને માલીકીનો સમ્બન્ધ નથી? આવા અનેક પ્રશ્નો છે જે ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ સ્‍વીકારી લીધા પછી ય અનુત્તર રહે છે.

કંઈક એવું સમજાય છે ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ હશે તો ય તેને પૃથ્‍વીની અસંખ્‍ય જીવસૃષ્ટીના કેવળ સર્જનમાં રસ છે. એ જીવસૃષ્ટીએ ધરતી પર કેવી રીતે જીવવું તે બાબતમાં તેનો કોઈ હસ્‍તક્ષેપ નથી. હા, તેણે માનવીનું સર્જન કર્યું એ સાચું; પણ માણસ ધરતી પર પ્રેમથી રહે કે કપાઈ મરે, પાપ કરે કે પુણ્‍ય કરે, ભગવાનને ભજે કે નફરત કરે… એ તમામ બાબતો જોડે તેને કશી લેવાદેવા નથી.

પૃથ્‍વીલોક પ્રત્‍યેની ઈશ્વરની આવી નીર્લેપતામાં કુદરતનો કયો ન્‍યાય સમાયો હશે તે સમજાતું નથી; પણ ઈશ્વરની ઉપર્યુક્‍ત લાપરવાહી નીહાળી એવી કલ્‍પના કરવી રહી કે ઈશ્વર કોઈ ઓફીસમાં અમુક જ કામ સમ્ભાળતા કારકુન જેવી ભુમીકા અદા કરે છે. એક ક્‍લાર્ક તેની નીયત કામગીરી સીવાય અન્‍ય કોઈ કામ કરતો નથી. તેમ ઈશ્વરે પણ આ સૃષ્ટીની અમુક જ જવાબદારી સ્‍વીકારેલી હોય એવું જણાય છે. તે માનવીનું સર્જન કરે છે. માણસે ધરતી પર કેવી રીતે જીવવું તે સાથે તેને કોઈ નીસબત નથી. માણસ પૃથ્‍વીલોકની અતી મહત્‍વની હસ્‍તી છે. તેની સાથે ભગવાનનો આવો ઉપરચોટીયો સમ્બન્ધ સમજી શકાતો નથી.

ગમે તેમ પણ ઈશ્વરની કાર્યપદ્ધતી જોતાં અને તેની પ્રકૃતી જોતાં એટલું સ્‍પષ્ટ સમજાય છે કે દુષ્ટોને તે સજા કરે છે અને સજ્જનો પર તે કૃપા વરસાવે છે એ વાતો કેવળ માનવીના ધાર્મીક સંસ્‍કારોની નીપજ છે. કથા પુરાણો કે ધાર્મીક પુસ્‍તકોની ચમત્‍કારીક ઘટનાઓથી પ્રભાવીત થઈ માણસ એમ માનવા પ્રેરાય છે કે ઈશ્વર માનવી પાસે તેના કર્મોનો હીસાબ લે છે અને તેની ભક્‍તીથી ખુશ થઈ તેને દુઃખમાં મદદ કરે છે. અથવા પાપીઓને સજા કરે છે. માણસની આવી ગેરસમજનું એક કારણ એ છે કે આપણા સાધુ સંતો લોકો સમક્ષ સતત ઈશ્વરના આવા જાદુગર પ્રકારના સ્‍વરુપને વ્‍યક્‍ત કરતાં રહે છે. એથી ઈશ્વર ન હોવાની વાતનું સમાજમાં ચલણ જ નથી. નાસ્‍તીક્‍તાનો આખો પ્રશ્ન જ માનવીએ સમાજના એજન્‍ડા પરથી ઉડાવી દીધો છે.

ઈશ્વર પ્રત્‍યેની પ્રગાઢ શ્રદ્ધાને કારણે માણસને મનોવૈજ્ઞાનીક શાંતી મળે છે. દુઃખમાં ટકી રહેવાની હીમ્મત મળે છે. કદાચ પ્રભુભક્‍તીની એ જ સાચી ફલશ્રુતી હોય છે! એક ઉદાહરણ જોઈએ. શહેરના પોલીસ ઈન્‍સપેક્‍ટર જોડે ગાઢ મૈત્રી હોય તેવી વ્‍યક્‍તીએ ક્‍યારેક પોલીસ ચોકીએ જવું પડે તો તેને એવી ધરપત રહે છે કે ઈન્‍સપેક્‍ટર આપણો ભાઈબન્ધ છે એથી વાંધો નહીં આવે! ઈશ્વર પ્રત્‍યેની પ્રબળ શ્રદ્ધાને કારણે માણસને પણ તેના દુઃખમાં એવી હીમ્મત મળે છે કે હું ઈશ્વરની નીયમીત પુજા કરું છું એથી મને કાંઈ જ નહીં થાય!

કરોડો માણસો જીવનમાં વારંવાર અનુભવે છે કે મારા જીવનની દુઃખદ ક્ષણોમાં જે રીતે મારો બચાવ થયો એ તો ઈશ્વરની કૃપા વીના શક્‍ય જ નહોતો. જીન્દગીભર મેં પ્રભુની પુજા કરી તેથી પ્રસન્‍ન થઈ પ્રભુએ મને આ ઘાતમાંથી બચાવી લીધો. નહીં તો બસમાં મારી પડખે બેઠેલા ચાર માણસો આ અકસ્‍માતમાં મૃત્‍યુ પામ્‍યા અને હું શી રીતે બચી શક્‍યો?

અલબત્ત આવી દલીલો સામેય ઘણી પ્રતીદલીલો છે. જેમ કે પેલા મર્યા એ માણસો, શક્ય છે બચી જનાર કરતાંય પ્રભુને રોજ બે કલાક વધુ ભજતા હશે; છતાં પ્રભુની કૃપા તેના પર કેમ ન થઈ? આવા પ્રશ્નનો માણસ પાસે કોઈ તાર્કીક જવાબ હોતો નથી. જેમણે ચાલીશ પચાસ ખુન કર્યા હોય એવા ખુંખાર હત્‍યારાઓને જેલમાં લઈ જતી બસ ઉંડી ખાઈમાં ગબડી પડે ત્‍યારે એક પણ ગુંડાનો વાળ વાંકો ન થાય એવું બની શકે છે. બીજી તરફ છાપાઓમાં ઘણીવાર વાંચવા મળે છે કે તીર્થયાત્રાએ પ્રભુદર્શન માટે જતી બસ ઉંધી વળી જતાં બધાં યાત્રાળુઓ માર્યા ગયા.

માનવ જીવનમાં આવા હજારો બનાવ બનતા રહે છે. તે એ સત્‍ય પ્રત્‍યે અંગુલીનીર્દેશ કરે છે કે ઈશ્વરને માનવીની નીજી જીન્દગીના સારા નરસા કર્મો જોડે કોઈ સમ્બન્ધ નથી; પરન્તુ કદાચ ઈશ્વરની બીકે માનવી જીવનમાં દુષ્ટતા આચરતો અટકે એવા શુભ હેતુસર ધર્મમાં ઈશ્વરનો તથા સ્‍વર્ગનર્કનો ભય દર્શાવવામાં આવ્‍યો છે.

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત 395 003 ફોન : 0261–2591449 .મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 25મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 85થી 88 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 05–03–2018

હા, ચુનો– તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે…!

24

હા, ચુનો– તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે…!

                           દીનેશ પાંચાલ

 ‘હું બીટ મારીને કહું છું કે ચુનો તમાકુ ખાવાથી આધાશીશી મટી જાય છે!’ કોઈ વ્‍યસની માણસ આવું કહે તો આપણે હસી કાઢીએ; પણ એક વીજ્ઞાનનો શીક્ષક આવું કહે તો આપણને તમ્‍મર આવી જાય. બચુભાઈએ કહ્યું– ‘માસ્‍તર, થોડી બુદ્ધીની શરમ રાખો. કાલે ઉઠીને તમે કહેશો તમાકુ ખાવાથી કેન્‍સર મટી જાય છે તો અમારે માની લેવુ?’

શીક્ષક હથેળીમાં ચુનો તમાકુ રગળતા હતા. તે હોઠોમાં ગોઠવીને બોલ્‍યા– ‘ન જ માનવું જોઈએ; પણ સોમાંથી નવ્‍વાણુ જણના કેન્‍સર તમાકુ ખાવાથી મટી જતા હોય તો શા માટે ન માનવું? મને વર્ષોથી આધાશીશીની તકલીફ હતી. ઘણા લોકોએ સલાહ આપી– ‘ચુનો તમાકુ ચાલુ કરો… મટી જશે!’ અજમાયશ ખાતર ચાલુ કર્યું અને ખરેખર આધાશીશી મટી ગઈ! આ શંભુભાઈનેય આધાશીશીની તકલીફ હતી. એમણેય ચુનો ચાલુ કર્યો અને આધાશીશી ગાયબ! પુછી લોને તમારી સામે જ બેઠા છે…!’

અમે બધા વીચારમાં પડી ગયા. એ શીક્ષક મીત્ર જુઠુ બોલે એવા નહોતા; પણ બુદ્ધી એ વાત માનવા સાફ ઈન્‍કાર કરતી હતી. ચુનો તમાકુથી આધાશીશી મટે એ વાત અમોને એવી લાગતી હતી જાણે કોઈ કહેતું હોય– ‘ઝેર પીવાથી અમર થઈ જવાય!’ મોડા મોડા અમે એ વાતનું રહસ્‍ય શોધી કાઢ્યું. આ લેખ વાંચી કોઈ આધાશીશીનો દરદી ચુનો તમાકુ ચાલુ ન કરી દે તે માટે એ રહસ્‍ય જણાવી દઉં! અહીં મામલો આખો એક્‍યુપ્રેસરનો છે. એક્‍યુપ્રેસરનો ચાર્ટ જોશો તો તેમાં હથેળીમાં છવ્‍વીશ નમ્બરનો પોઈંટ બતાવવામાં આવ્‍યો છે. હથેળીનો આ પોઈન્‍ટ દીવસમાં ઘણીવાર દબાવવાથી લોહીના દબાણ પર તેની એવી અસર થાય છે જે વડે આધાશીશી, મુત્રાશય અને પથરીના દર્દો મટી શકે છે. અર્થાત્‌ એ શીક્ષક મીત્રની આધાશીશી ચુનો તમાકુ ખાવાથી નહીં; પણ હથેળી મધ્‍યેનો ભાગ દબાવાથી મટી શકી હતી!

અમારા બચુભાઈએ આ રહસ્‍ય પેલા શીક્ષક મીત્રને સમજાવ્‍યું અને કહ્યું– ‘હવે હથેળીમાં ચુનો તમાકુને બદલે ચણાના દાણા રગડશો તોય તમારી આધાશીશી કાબુમાં રહેશે સમજ્‍યાં!’ શીક્ષક મીત્રે થોડા દીવસ પછી કહ્યું– ‘મજા નથી આવતી. ચુના તમાકુની એવી ટેવ પડી ગઈ છે કે હવે તે ખાધા વીના માથુ દુઃખે છે!’ વાત સાચી છે. જો મજા ચુનેમેં હૈ વો ચનેમેં કહાં?

જીવનની ઘણી ઘટનાઓમાં એવા રહસ્‍યો છુપાયા હોય છે કે બુદ્ધીશાળી લોકોનેય તેના સાચા કારણની જાણ થઈ શકતી નથી. ક્‍યારેક તો એવી બાબતો સાવ સામાન્‍ય અને ઘરેલુ હોય છે. એવી બીજી એક નાનકડી ગેરસમજ જોઈએ. અલકેશના આંગણામાં આંબાનું બહુ મોટું ઝાડ હતું. અલકેશ એ આંબો કાપી નાંખવા તૈયાર થયો. કેરી આવતી નહોતી એ કારણ નહોતું; પણ અલકેશનું માનવું હતું કે આંબાને કારણે એટલો પવન આવે છે કે ટીવી એન્‍ટેના વારંવાર એક તરફ ઝુકી જાય છે.

બચુભાઈએ એને સમજાવ્‍યો. ‘આંબાને કારણે પવન વાય છે એમ માનવામાં તારી ભુલ થાય છે. જેમ ઈલેકટ્રીક પંખો પવન ઉત્‍પન્‍ન કરતો નથી, માત્ર હવાને ધકેલે છે. તે રીતે વૃક્ષની ડાળીઓ પણ પવન પેદા કરતી નથી. પવન હવાના અસમાન દબાણને કારણે ઉદ્‌ભવે છે. પવનને કારણે વૃક્ષની ડાળીઓ હાલે છે એથી લોકો એમ માની લે છે કે વૃક્ષને કારણે  પવન આવે છે. વૃક્ષ કેવળ છાંયડો આપી શકે છે– પવન નહીં. તું આંબો કાપી નાખશે તોય પવન ચાલુ રહેશે!’

સાપનું ઝેર ઉતારી આપતા બ્‍લેકસ્‍ટોન વીશે પણ એવી જ ગેરસમજ પ્રવર્તે છે. સાપનું ઝેર એન્‍ટીવેનમ (ઝેર મારણના) ઈંજેક્‍શન સીવાય અન્‍ય કશાથી ઉતરતું નથી; પણ ઘણીવાર બીનઝેરી સાપ કરડ્યો હોય તેવા સંજોગોમાં વ્‍યક્‍તીને ઝેર ચઢ્યું નથી હોતું. કાળો પથ્‍થર સર્પદંશ પર મુકવાથી માણસ બેઠો થઈ જાય છે. એથી એવી ગેરસમજ ઉદ્‌ભવે છે કે પથ્‍થરથી ઝેર ઉતરી ગયું!

માનવજીવન આવા ઘણા રહસ્‍યોથી ભરેલું છે. જે દેખાય છે તે હોતું નથી. હોય છે તે દેખાતું નથી. કોઈના આંગણામાં ઉભેલી મારુતીકાર જોઈ આપણે માની લઈએ છીએ કે માણસ કેટલો સુખી છે! પણ મારુતીકાર માણસની આર્થીક સમૃદ્ધીની સાબીતી હોય શકે– માનસીક શાંતીની નહીં! શક્‍ય છે મારુતીવાળાને રાત્રે ઉંઘની ટીકડી લીધા વીના ઉંઘ ના આવતી હોય અને ફુટપાથ પર સુનારાઓની એક જ પડખે સવાર થઈ જતી હોય!

આપણે સૌ એ નીહાળીએ છીએ કે લોકોના વધ્‍યાં ઘટયાં ધાન ખાઈને જીવતા ભીખારીના છોકરાં પથ્‍થર જેવાં મજબુત હોય છે અને રોજ ફળોના જ્‍યુસ પીતા અમીરોના દીકરાઓ સાવ માયકાંગલા! કારણ ગમે તે હોય પણ એટલું નક્કી કે સુખ ક્‍યારેક એરકન્‍ડીશન્‍ડ બંગલા કરતાં ઝુંપડામાં વધુ માત્રામાં હોય છે!

વડાપ્રધાનની પત્‍ની સ્‍વમુખે કહે કે તે દુઃખી છે તો આપણે તે ઝટ સ્‍વીકારી શકીએ નહીં! મહાન લેખક ટૉલ્‍સટૉયની પત્‍ની દુઃખી હતી એ સત્‍ય પુસ્‍તકમાં વાંચીએ છીએ ત્‍યારે સાચુ માનવાનું મન થતું નથી. જીવનભર અહીંસામાં માનતા ગાંધીજીએ પણ કસ્‍તુરબાને રીબાવ્‍યા હતા. એક ત્રાજવામાં ટાટા–બીરલાની પત્‍નીના ગળાનો કીમતી હાર મુકો અને બીજા ત્રાજવામાં કોઈ દાતણ વેચનારીના વાળમાં ખોસેલું ગલગોટાનું ફુલ મુકો. જો ગલગોટાવાળું પલ્લું નમી જાય તો મને આશ્ચર્ય નહીં થાય. સુખ, શાંતી, સમૃદ્ધી એ બધાં સંસારના અટપટા અને સાપેક્ષ દાખલાઓ છે. રકમ એક જ હોય છે પણ જવાબ જુદા… અને છતાં બધાં દાખલાઓ સાચા!

એકવાર એક દુઃખી રાજાને કોઈએ ઉપાય બતાવ્‍યો. સૌથી વધુ સુખી માણસનું ખમીશ પહેરો તો અવશ્‍ય સુખી થઈ શકો. રાજાએ શોધ ચલાવી તો એવો સુખી માણસ મળ્‍યો ખરો; પણ તેની પાસે ખમીશ જ નહોતું! આનો અર્થ એવો નથી કે સુખ ખમીશ ન હોવાની સ્‍થીતીમાં છુપાયું છે; પણ સુખનું પોત પ્રેમ જેવું છે. તેની અનુભુતી થઈ શકે છે. તેને શબ્‍દોમાં સાબીત કરવાનું અઘરું છે. ઘણા સુખ ખરજવા જેવાં હોય છે. ઘણીવાર ખજવાળમાંથી ય એક પ્રકારનો આનન્દ મળતો હોય છે. બહુ મોટા માણસને ત્‍યાં સતત લોકોની આવન જાવન ચાલુ રહેતી હોય છે. એવા માણસને જમવાની ય ફુરસદ નથી હોતી; પણ જે દીવસે તેને ત્‍યાં એકેય માણસ ના આવે તે દીવસે તેને ચેન પડતું નથી. દુઃખને ય તેના પોતીકા સુખ હોય છે.

એક ગુરુના અન્તીમ સમયે તેણે પોતાના ચેલાઓને કહ્યું– ‘મારો બીજો અવતાર ડુક્કરના પેટે થવાનો છે. ફલાણા સ્‍થળે એક ડુક્કરનું બચ્‍ચું મળ ખાતુ તમને દેખાશે. તમે સમજી જજો કે તે હું જ છુ!’ ગુરુ મૃત્‍યુ પામ્‍યા. તેમના અન્તીમ વીધાન મુજબ ચેલાઓને તે સ્‍થળે એક સફેદ ડુક્કરનું બચ્‍ચું દેખાયું. એક ચેલો પથ્‍થર ઉપાડતાં બોલ્‍યો– ‘આ ગન્દવાડમાંથી આપણે ગુરુદેવને મુક્‍તી અપાવીએ!’ ત્‍યાં પેલું ડુક્કરનું બચ્‍ચું બોલી ઉઠ્યું– ‘નહીં નહીં… મને મારશો નહીં, તમને આ ગન્દવાડ લાગે છે, પણ મને અહીં અત્‍યન્ત સુખ મળે છે!’

તો વાત એમ છે મીત્રો! ગન્દવાડ પણ સાચો અને એમાંથી મળતું સુખ પણ સાચુ! લાખ વાતની એક વાત એટલી જ, માણસ જે સ્‍થીતીમાં જે લાગણી અનુભવે તે જ તેને માટે સાચુ સુખ, બીજા બધાં ફાંફા! પેલી પ્રચલીત રમુજમાં કહ્યું છે તેમ, એક સ્‍ત્રી એક કવીને બહુ ચાહતી હતી; પણ કવીએ તેની જોડે લગ્ન ન કર્યા તેથી તે દુઃખની મારી પાગલ થઈ ગઈ. તેણે નીસાસો નાખી કવી પત્‍નીને કહ્યું, ‘તું કેટલી સુખી છે… તું એને મેળવી શકી!’ પત્‍નીએ એનાથી ય મોટો નીસાસો નાખી કહ્યું– ‘તું કેટલી સુખી છે કે એનાથી બચી ગઈ!’ સુખ એટલે બીજું કાંઈ નહીં એક જ પાત્ર માટેની બે સ્‍ત્રીઓની ભીન્‍ન ભીન્‍ન અનુભુતી! રકમ એક જ પણ જવાબ જુદા, અને વળી બન્‍ને સાચા. હવે કહો જોઉં તમે સુખી છો કે દુઃખી…?

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત – 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો 24મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 82થી 84 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 26–02–2018

અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ વીના ચશ્મે જોઈ શકાય

23

અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ વીના ચશ્મે જોઈ શકાય

                           –દીનેશ પાંચાલ

ઘણાં વર્ષો પુર્વે નીહાળેલી એક ઘટના સાંભળો. તાજીયાના જુલુસમાં એક યુવાને જીભની આરપાર સળીયો ખોસેલો હોય એવો દેખાવ કર્યો હતો. લોકો એને ચમત્‍કાર ગણી શ્રદ્ધાભાવે વન્દન કરી રહ્યા હતાં. વાસ્‍તવમાં એ ‘યુ’ આકારમાં વાળેલા સળીયાની ટ્રીક માત્ર હતી. (નવરાત્રી વેળા પણ ઘણાને માતા આવ્‍યાના મેનમેઈડ ચમત્‍કારો બને છે)

ધર્મ આવી અન્ધશ્રદ્ધાને સ્‍પોન્‍સર કરે તે ધર્મગુરુઓને ના પરવડવું જોઈએ. (મજા ત્‍યારે આવે જ્‍યારે આવી અન્ધશ્રદ્ધાનો પહેલો વીરોધ સત્‍યશોધક સભાવાળા બાબુભાઈ દેસાઈને બદલે બુખારી દ્વારા થાય!) પ્રત્‍યેક હોળીની રાત્રે સ્‍ત્રીઓને સળગતી હોળીની પ્રદક્ષીણા કરી તેની પુજા કરતી આપણે જોઈએ છીએ ત્‍યારે આશ્ચર્ય થાય છે. હોલીકાએ પ્રહલાદને જીવતો સળગાવી દેવાની કોશીષ કરેલી. તે પુજનીય તો હતી જ નહીં. શ્રદ્ધાળુ સ્‍ત્રીઓને કોઈક હોળીએ પ્રશ્ન થવો જોઈએ– વર્ષોથી આપણે કોની પુજા કરીએ છીએ? (વધુ સાચુ તો એ જ કે ટનબન્ધી કીમતી લાકડાં ફુંકી મારીને હોળી ઉજવવી જ ના જોઈએ) ધર્મ હાથ જોડવાનું શીખવે છે– વીચારવાનું નહીં! અન્‍યથા મોરારીબાપુની મદદ વીનાય સમજી શકાય કે પુજા ઈષ્ટની થઈ શકે અનીષ્ટની નહીં! ધર્મમાં થોડી ઘણીય બુદ્ધીની દરમીયાનગીરી હોય તો અન્ધશ્રદ્ધા આટલી વ્‍યાપક ના હોય!

ગ્રહણો હમ્મેશાં આકાશમાં જ રચાય એવું નથી. માણસની ધાર્મીકતા, અબૌદ્ધીકતા અને અજ્ઞાનતા એક સીધી લીટીમાં આવે ત્‍યારે અન્ધશ્રદ્ધાનું ગ્રહણ રચાય. થોડા સમય પુર્વે સુર્યગ્રહણ થયું હતું. એ દીવસે હું રસ્‍તા પર નીકળ્‍યો તો મને માણસ નામનો સુરજ અન્ધશ્રદ્ધાના પડછાયાથી ઢંકાયેલો જોવા મળ્‍યો. એ દીવસે મેં શુ જોયું? રસ્‍તો કરફ્યુ લાગી ગયો હોય તેવો સુમસામ હતો. નીત્‍ય મળસ્‍કે પાંચ વાગ્‍યાથી સળવળી ઉઠતા ઘરોના બારી બારણા બહું મોડે સુધી બન્ધ રહ્યા. ગ્રહણ ખુલ્‍યા બાદ લોકોએ માટલાના પાણી, ખાદ્ય પદાર્થો વગેરે બહાર ફેંકવા માંડ્યા. પછી સ્‍નાન… પુજા… ઘરની સાફસુફી… વગેરેનું ચક્કર ચાલ્‍યું.

એ પહેલાં ચારેક દીવસથી ટીવી સૌને એમ કહીને ચેતવતું હતું કે સુર્યગ્રહણથી કોઈ નુકસાન થવાનું નથી. છતાં શીક્ષીતોય ગમારની જેમ ઘરમાં ભરાઈ રહ્યાં. દીલ્‍હી દુરદર્શન સુર્યગ્રહણનું જીવન્ત પ્રસારણ રજુ કરી રહ્યું હતું ત્‍યારે પ્રૉફેસર યશપાલને ફોન પર લોકો તરફથી જે બાલીશ પ્રશ્નો પુછાતા હતા તેમાં લોકોની ઘોર અજ્ઞાનતાના દર્શન થતા હતા. એક જણે પુછયું– ‘ક્‍યા ગ્રહનકે સમય હમ ખાના ખા શકતે હૈ? કોઈ નુકસાન તો નહીં?’ પ્રૉફેસરે કહ્યું– કોઈ નુકસાન નહીં લેકીન ખાના બાદમેં ખાઈયેગા પહેલે ગ્રહનકા ખુબસુરત નજારા દેખ લીજીયે!

કદી પાણીની ટાંકી સાફ ન કરતા આળસુ માણસે ગ્રહણ પત્‍યા બાદ અગાસી પરની બન્‍ને ટાંકીનું પાણી કાઢી તે સાફ કરી નાંખી. (બીચારા અન્દરના જીવડાં બેઘર થઈ ગયા. બચી ગયેલા જીવડાંઓને બીજા સુર્યગ્રહણ સુધી નીરાંત હતી!) મેં એ સજ્જનને પુછયું– ‘તમે ગ્રહણથી દુષીત થયેલી અગાસીની ટાંકી સાફ કરી, પણ જ્‍યાંથી તમારે ત્‍યાં પાણી આવે છે એ નગરપાલીકાની ટાંકીનું શું કરશો? કુવા, નદી, તળાવ, સાગર, વગેરેનું પાણી પણ ગ્રહણથી અપવીત્ર થયું કહેવાય… તે અપવીત્રતા શી રીતે સાંખી લેશો? રાંધેલું અન્‍ન ફેંકી દેશો પણ કોઠીમાં ભરેલા ધાન્‍યનું શું કરશો? સુરજની સાક્ષીએ ખેતરમાં લહેરાતા અનાજનું શું કરશો?

બધાં જ પ્રશ્નો એક સ્‍થીતી સ્‍પષ્ટ કરે છે. દુનીયાભરની સત્‍યશોધક સભાઓ કે વીજ્ઞાન મંચોને મોઢે ફીણ આવી જાય એટલા વીપુલ પ્રમાણમાં અન્ધશ્રદ્ધા હજી સમાજમાં પ્રવર્તે છે. નર્મદ પુનઃ પુનઃ અવતરીને તેના પાંચ પચ્‍ચીશ આયખા કુરબાન કરી દે તો ય અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણમાંથી માણસ મુક્‍ત થઈ શકે એમ નથી. સુર્યગ્રહણ નીરખવા ખાસ ચશ્‍માની જરુર પડે છે. અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણો તો વીના ચશ્‍મે નીહાળી શકાય. ન્‍યાય ખાતર સ્‍વીકારવું રહ્યું કે વીજ્ઞાન અને રૅશનાલીઝમના સતત પ્રચારથી લોકોમાં થોડી જાગૃતી અવશ્‍ય આવી છે; પણ એનું પ્રમાણ બહું ઓછું છે. આપણે ત્‍યાં કેવા કેવા લોકો વસે છે? પ્‍લેગથી બચવા ગાયત્રી યજ્ઞ કરાવનારા લોકો. મન્ત્રેલા માદળીયાં પહેરનારા લોકો. અશ્વમેધ યજ્ઞમાં કરોડો રુપીયા ફુંકી મારનારા લોકો. ભગવા જોઈ ચરણોમાં આળોટી પડનારા લોકો. ભગત ભુવા કે બાધા આખડીમાં રાચનારા લોકો. ચમત્‍કાર માત્રને નમસ્‍કાર કરનારા લોકો. અમીતાભ માંદો પડે તો યજ્ઞ કરાવનારા લોકો. આવા લોકોથી સમાજ છલોછલ ભરેલો છે.

સમાજને છેતરવાની તમારી ક્ષમતા હોય તો આખો સમાજ છેતરાવા માટે ખડે પગે તૈયાર છે. તમે કોઈને હથેળીમાં ગુટકા આપીને કહેશો આ સાંઈબાબાની ભસ્‍મ છે… તો તે ભારે શ્રદ્ધાપુર્વક મોમાં મુકશે. જ્‍યાં ખાંડની ચાસણી મધ તરીકે વેચાઈ શકે ત્‍યાં તમે ઈચ્‍છો તો શીવામ્‍બુ ચરણામૃત તરીકે ખપાવી શકો! એકવીસમી સદીમાં પણ શોધવા નીકળો તો બાવડે માદળીયું બાંધીને વીજ્ઞાન ભણાવતો શીક્ષક મળી આવશે. ગામની કોઈ ડોશીને ડાકણ માની સળગાવી દેતો સરપંચ મળી આવશે. સાપ કરડ્યો હોય ત્‍યારે હૉસ્પીટલને બદલે ભગતને ત્‍યાં દોડી જઈ જીવ ગુમાવતા ગામડીયાઓ મળી આવશે. એકાદ કાળી ચૌદશને દીવસે સ્મશાનમાં જાગરણ કરી આપણે સૌએ સહચીન્તન કરવા જેવું છે કે નર્મદના જમાનામાં પણ આટલી અન્ધશ્રદ્ધા નહોતી. વહેમ, અન્ધશ્રદ્ધા અને અજ્ઞાનતાથી ભરેલો સમાજ લીક થતા ગેસ સીલીન્‍ડર જેટલો જોખમી છે. છતાં સમાજના એવા દુષીત સ્‍વરુપથી થોડાંક રૅશનાલીસ્‍ટો સીવાય કોઈને ચીન્તા નથી.

તમે ક્‍યારેય કોઈ નેતાને સમાજની અન્ધશ્રદ્ધા અંગે ચીન્તા વ્‍યક્‍ત કરતો જોયો છે? તમે ક્‍યારેય કોઈ ધર્મગુરુ કે કથાકારને સમાજમાં ફેલાયેલી વ્‍યાપક અન્ધશ્રદ્ધાના વીરોધમાં અભીયાન ચલાવતો જોયો છે? બુખારીઓ, બાલઠાકરેઓ, અડવાણીઓ કે મનમોહનસીંહો ભલે ખામોશ રહેતા પણ મોરારીબાપુ, આશારામબાપુઓ, પ્રમુખસ્‍વામીઓ, સંતો–મહંતો કે શંકરાચાર્યોને સમાજના આવા દુષીત સ્‍વરુપની કેમ કોઈ ચીંતા નથી? શું તેમને કેવળ ટીલાંટપકાં કરતી પાદપુજક સંસ્‍કૃતી જ પરવડે છે? લોકો જ્ઞાન વીજ્ઞાનનો પ્રકાશ પામી અન્ધશ્રદ્ધામુક્‍ત બને તેવું તેઓ કેમ નથી ઈચ્‍છતા? ગણપતીને દુધ પાવાની બાલીશતા કેટલા ધર્મગુરુઓએ વખોડી? દેશના બધાં ધર્મગુરુઓ, સ્‍વામીઓ, બાપુઓ, કથાકારો અન્ધશ્રદ્ધાનું ડીમોલીશન કરવાનું બીડું ઝડપે તો અન્ધશ્રદ્ધા ટકે ખરી?

જે દીવસે ધર્મગુરુઓ વીજ્ઞાન જોડે હાથ મીલાવશે તે દીવસે દેશમાં નવજાગૃતીનો એક નવો સુર્યોદય થશે. વીજ્ઞાનના સમજાવ્‍યા ન સમજે તે શ્રદ્ધાના માર્ગે જરુર સુધરે એવો હું આશાવાદ ધરાવું છું. દેશના તમામ ધર્મ સમ્પ્રદાયોના વડાઓ પોતાની કથાઓ, ધર્મસભાઓ કે સત્‍સંગોમાં સમાજને અન્ધશ્રદ્ધામાંથી મુક્‍ત થવાની અપીલ કરે તો સત્‍યશોધક સભાની જરુર જ ના રહે. ઘણા ધર્મગુરુઓ સત્‍યશોધક સભાની પ્રવૃત્તી તરફ અણગમાયુક્‍ત નજરે જુએ છે. તેમણે રૅશનાલીઝમ કે સત્‍યશોધકોને મીટાવી દેવા હોય તો આ ઉપાય અજમાવવા જેવો છે. સમાજમાંથી શોધી શોધીને અન્ધશ્રદ્ધાને મીટાવી દો… પછી સત્‍યશોધક સભાની ઉપયોગીતા જ નહીં રહે…! ધર્મગુરુઓ રૅશનાલીઝમને સ્‍પોન્‍સર કરે તો અડધો અડધ ફેર પડી જાય! (કલ્‍પના કરો કેશવાનન્દ જેવા ગુરુઘંટાલોની આજ્ઞા માની આ દેશની સ્‍ત્રીઓ તેમની મહામુલી મુડી તેમને અર્પી શકતી હોય તો તેમના આદરણીય ધર્મગુરુઓની બે સાચી શીખામણો કાને નહીં ધરે એવું બને ખરું?)

સાચી વાત એટલી જ કે રામ– રાવણ કે કૃષ્‍ણ– અર્જુનના ચવાઈ ગયેલા કીસ્‍સાનું પીષ્ટપેષણ કર્યા કરવાને બદલે આપણા કથાકારો વહેમો અને અન્ધશ્રદ્ધાઓ દુર કરવા માટે કમર કસશે તો એ તેમની મોટી સમાજસેવા લેખાશે. અમારા બચુભાઈ મારા આ વીચારને વાંઝીયો આશાવાદ ગણાવતાં કહે છે– ‘ધર્મગુરુઓ રૅશનાલીઝમને સ્‍પોન્‍સર કરે તો તે ભુવાઓ દ્વારા ‘સત્‍યશોધક સભા’ને લાખો રુપીયાનું દાન મળ્‍યા જેવી આશ્ચર્યકારક ઘટના ગણાય! સત્‍ય એ છે કે આજે પ્રજાને રામકથાની નહીં જ્ઞાનકથાની જરુર છે. વેદ મન્ત્રો કરતાં વીજ્ઞાનની વીશેષ જરુર છે. એકાત્‍મયાત્રા કરતાં અન્ધશ્રદ્ધા નીવારણની સાચી જરુર છે. જ્ઞાનયજ્ઞો તો યુદ્ધના ધોરણે અને પ્રતીદીન થવા જરુરી છે. આપણા શીક્ષણશાસ્‍ત્રીઓ અને ધર્મગુરુઓ લોકશીક્ષણનું કામ સંયુક્‍તપણે ઉપાડી લે તો સમાજમાંથી અજ્ઞાનના અંધારા જરુર ઉલેચી શકાય. આપણી ભારતીય સંસ્‍કૃતીના સ્‍ક્રીન પર હું એવું લખાયેલું જોવા ઈચ્‍છું છું– ‘ધીસ પાર્ટ ઓફ ધી ફીલ્‍મ ઈઝ બ્રોટ ટુ યુ બાય એજ્‍યુકેશન એન્‍ડ રીલીજીયન!’ આપણે પ્રાર્થના કરીએ એ ફીલ્‍મ જલદી રીલીઝ થાય… અને માણસનો અન્ધશ્રદ્ધાના ગ્રહણમાંથી સત્‍વરે મોક્ષ થાય!

                           દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 21મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 79થી 81 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 19–02–2018

ભગવાન મન્દીરમાં નહીં માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે!

22

ભગવાન મન્દીરમાં નહીં; માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે!

ધાર્મીક માણસો રામકથામાં બેસીને પુણ્‍ય કમાયાનો સન્તોષ માને છે. કેટલાંક અડસઠ તીર્થની જાત્રા કરીને મોક્ષનું બુકીંગ કરાવ્‍યાનો સન્તોષ માને છે; પણ માણસની મનોભુમીમાં માનવતાના સંસ્‍કારો સીંચાયા હોય તેવી વ્‍યક્‍તીએ પુણ્‍ય કમાવા માટે કાશી–મથુરા સુધી જવું પડતું નથી. ક્‍યારેક ઈશ્વર મન્દીરને બદલે માણસમાં વસવાનું પસન્દ કરે છે. એ આનન્દદાયક સુવીધા છે. માણસના અન્તરમાં માનવતા મહેંકી ઉઠે છે, ત્‍યારે  તેના હૃદયમાં ઈશ્વર પરકાયા પ્રવેશ કરી કોકની જીવનનૌકાને ડુબતી બચાવે છે.

એક રાજાનું દૃષ્ટાંત યાદ આવે છે. રોજ એ ફાટેલો કોટ પહેરી ખુદાની બન્દગી કરતો હતો. એક દીવસ એના મીત્રે તેમ કરવાનું કારણ પુછ્યું. જવાબમાં રાજાએ કહ્યું, ‘રાજા તો હું હમણાં બન્‍યો. તે પહેલાં સાધારણ ગરીબ ઈન્‍સાન હતો. આજની આ અમીરીમાં હું મારી ગઈકાલની ગરીબીને ભુલી ઘમંડી ન બની જાઉં તે માટે આ કોટ બન્દગી વખતે પહેરું છું. અને ખુદાને પ્રાર્થના કરું છું મને તેં અમીરી બક્ષી છે; પણ ક્‍યારેય એવી કુબુદ્ધી ન આપીશ કે હું મારી ભુતકાળની ગરીબી ભુલી જઈને પ્રજાને રંજાડવા માંડુ!’

એ રાજાની જેમ માણસે મૃત્‍યુને નજર સમક્ષ રાખી એક સચ્‍ચાઈ યાદ રાખવાની છે. જીવન ચાર દીવસની ચાંદની જેવું છે. એમાંથી બે ગયા અને બે રહ્યા. એ બે દીવસોમાં થઈ શકે એટલા માનવતાના કામો કરી લઈએ. કોક દુઃખીને મદદરુપ થઈએ, કોક પડતાનો હાથ ઝાલીએ, કોકના ડુબતા વહાણ તારીએ, કોકના આંસુ લુછીએ તો જીવ્‍યું સાર્થક લેખાય! માણસ અમર બનતો નથી, તેના સદ્‌કર્મો તેને અમર બનાવે છે. કોક આપણને ઉપયોગી નીવડ્યું હોય તો આપણે પણ વળતા બે સારા કામો કરી સદ્‌ભાવનું સાટું વાળી દેવું જોઈએ. દુનીયામાં એ રીતે સજ્જનતાનું સરક્‍યુલેશન ચાલુ રહેશે તો દાઉદ ઈબ્રાહીમોનો બહું ગજ નહીં વાગે!

મને એકવાર હાઈવે પર સ્‍કુટર અકસ્‍માત થયો હતો. હું રોડ પર બેભાન થઈને પડ્યો હતો. થયેલું એવું કે એકવાર અમે સ્કુટર પર નવસારી આવી રહ્યા હતા. ખારેલના ડૉ. અશ્વીનભાઈ શાહ અને તેઓના પત્ની ડૉ. હર્ષાબહેન શાહ લગભગ 23 વર્ષથી ખારેલની આજુબાજુના અનેક ગામોના ગરીબ અને આદીવાસી દરદીઓને ની:શુલ્ક સેવા આપીને માનવતાનો મહાયજ્ઞ આરંભ્યો છે. ખારેલ અને આજુબાજુના વીસ્તારના વીકાસ માટે આ દમ્પતી મુકપણે ધરખમ પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે (સાંભળવા મુજબ હવે આ દમ્પતી પગાર લીધા વીના માનદ્ સેવા આપે છે). એમની ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’ ( http://www.gramseva.org/hospitalfacts.asp )ને આપેલું ડૉનેશન સીધું માનવતાના ઉમદા કાર્યમાં ગરીબો માટે વપરાતું હોવાથી દાનનો સદ્ઉપયોગ થાય એવું ઈચ્છતા લોકો માટે ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’ વીશ્વવાસપાત્ર સ્થળ બની ચુક્યું છે. એથી ડૉ. અશ્વીનભાઈ શાહને મળીને અખબારો અને ઈન્ટરનેટ માટે એક મજેદાર ઈન્ટરવ્યું તૈયાર કરવાની ઈચ્છા હતી. તેઓને મીત્રભાવે મળવા જતાં હતા; પણ મળીએ તે પહેલા જ અમને નેશનલ હાઈ વે પર એક મોટો અકસ્માત થયો, એથી તેઓના દરદી તરીકે ‘ગ્રામ સેવા ટ્રસ્ટ હૉસ્પીટલ’માં મારે દાખલ થવું પડ્યું. મારી નાડીના ધબકારા ઘટી રહ્યાં હતા. માથુ ફાટી જતાં લોહી નીકળતું હતું. પત્‍ની લગભગ ચીસ જેવા અવાજે રાહદારીઓને વીનવતી હતી; પણ કોઈ મદદે આવતું નહોતું. એ સંજોગોમાં એંધળના સેવાભાવી ખેડુત શ્રી. નટુભાઈ પટેલે મને તેમના ટ્રેક્‍ટરમાં ખારેલ હોસ્પીટલ પહોંચાડી મારો જીવ બચાવ્‍યો હતો. કોઈ ટ્રકવાળો મને ટક્કર મારી ચાલ્‍યો ગયો હતો. એક જ દીવસે મને શેતાન અને ભગવાનનો સાથે ભેટો થઈ ગયો હતો. નટુભાઈ મારે માટે બીલકુલ ત્રાહીત વ્‍યક્‍તી હતા! કશી જ ઓળખાણ નહીં; પણ મજાની વાત એ બની કે મને રોડ પર તરફડતો જોઈ એમણે એંધળમાં આવેલા ચંડીકામાતાની માનતા માની– ‘આ તરફડતો માણસ બચી જશે તો હું એને તારા દર્શને લઈ આવીશ!’

મહીનાઓ બાદ હું ઠીક થઈ શક્‍યો ત્‍યારે મને નટુભાઈની માનતાની વાત કહેવામાં આવી. બાધા–આખડીમાં હું આજેય માનતો નથી; પણ ખાસ સમય કાઢીને હું નટુભાઈને મળ્‍યો. એમને ભેટીને હૃદયપુર્વક આભાર માન્‍યો. એમની જોડે ચંડીકામાતાના મન્દીરે જઈ માતાને વન્દન પણ કર્યા.

રૅશનાલીઝમની ડીક્‍શનરી મુજબ કદાચ એ અન્ધશ્રદ્ધા કહેવાય! ભલે કહેવાતી! રોડ પર તરફડી રહેલા એક માણસને જોઈને બીજા માણસના દીલમાં તે બચી જવો જોઈએ એવી સદ્‌ભાવના પ્રગટે અને તે પોતાની દેવીની માનતા રાખે એ બહું મોટી વાત છે. આપણે ભલે બાધા–આખડીમાં ન માનીએ પણ માનવીનાં દીલમાં જન્‍મતી ભલી ભાવનામાં તો અચુક માનીએ છીએ. આજના ક્રુર યુગમાં એક માણસ બીજા માણસનો લોહીનો તરસ્‍યો બન્‍યો છે ત્‍યારે આવી સદ્‌ભાવના રાખનાર માનવતાવાદી માણસોની વસતી આજે બહું ઓછી છે. મને એ દીવસે સમજાયું કે ભગવાનને પ્રાપ્‍ત કરવાની આપણી રીતમાં થોડું મોડીફીકેશન લાવવાની જરુર છે. ભગવાન ક્‍યારેક માણસના રુપમાં જ આપણને મળી જાય છે. મને તે નટુભાઈના સ્‍વરુપે મળ્‍યા. અકસ્‍માતની જાણ થતાં નવસારીના મારા ડૉક્‍ટરમીત્ર અશોક શ્રોફ અને તેમના પત્‍ની જયના શ્રોફ તેમનું કામ પડતું મુકી હૉસ્‍પીટલમાં દોડી આવ્‍યા. તેમણે પૈસા તથા બે–ત્રણ ડૉક્‍ટરોની વ્‍યવસ્‍થા કરી. મારી તે જીવલેણ સ્‍થીતીમાં આવી કૃપા કરનારા હતાં તો સીધા સાદા માણસો જ; પણ મને થયું કે ભગવાન આનાથી જુદો કેવો હોય શકે? સ્‍વામી સચ્‍ચીદાનન્દજીએ કહ્યું છે– ‘મેં ભગવાનને કદી નજરોનજર જોયો નથી પણ જીવનમાં અનેકવાર તેની કૃપા અનુભવી છે!’

હૉસ્‍પીટલના બીછાને મારું મન વીચારતું હતું–  જીવન કુદરતની દેન છે. ભગવાન જોડે માણસને ભક્‍તીભાવનો ગમે તેટલો ગાઢ સમ્બન્ધ હોય છતાં દુઃખમાં માણસને ભગવાન કરતાં ય માણસની વીશેષ જરુર પડે છે. માણસ રોજ મળસ્‍કે પાંચ વાગ્‍યે ઉઠીને ત્રણ કલાક ભગવાનની માળા જપતો હોય; પણ રોડ પર ઘવાયેલાઓને ત્‍યાં જ તરફડતો છોડી આગળ નીકળી જતો હોય, તો એવી ભક્‍તીથી દુનીયાનો કોઈ ભગવાન રાજી થતો નથી. કંઈક એવું સમજાય છે કે માનવજીવનમાં ઈશ્વરભક્‍તી કરતાં માનવતાને જ અગ્રીમતા આપવી જોઈએ.

માનવતાની વાત નીકળી છે ત્‍યારે એક બીજો પ્રસંગ યાદ આવે છે. મારે બેંકમાં કેશીયરની નોકરી હતી. બેંકમાં એક દીવસ એક ગ્રાહકને મારાથી પાંચ હજાર રુપીયા વધારે અપાઈ ગયા. થયેલું એવું કે બેંકના મારા કાઉન્‍ટર પર રોજ જ્‍યાં પચાસ રુપીયાવાળા પેકેટો ગોઠવતો ત્‍યાં સરતચુકથી એકસો રુપીયાવાળી નોટનું પેકેટો ગોઠવી દેવાયા. પાંચ હજારનો ચેક પેમેન્‍ટ માટે આવ્‍યો ત્‍યારે આદતવશ પચાસનુ સમજીને એકસોનુ પેકેટ ગ્રાહકને અપાઈ ગયું. સાંજે હીસાબમાં પાંચ હજાર ખુટ્યા. જીવ અદ્ધર થઈ ગયો. દરેક પાંચ હજાર વાળા ગ્રાહકને ત્‍યાં તપાસ કરવા દોડ્યા; પણ બધાં ગ્રાહકો તરફથી એક જ જવાબ મળતો હતો– ‘અમને સોનું નહીં પચાસનું જ પેકેટ મળ્‍યું હતું!’

મારા દુઃખનો પાર નહોતો. રાત પડી ગઈ હતી. માત્ર એક ગ્રાહકને ત્‍યાં જવાનું બાકી હતું. મીત્ર પંકજ દેસાઈ જોડે તેને ત્‍યાં ગયા. મુળ માણસ હાજર નહોતો. અમે તેની પત્‍નીને કહ્યું– ‘બેંકમાંથી જે પૈસા લાવ્‍યા છો તે બતાવો.’ પત્‍નીએ પચાસને બદલે એકસો રુપીયાવાળી નોટનું પેકેટ કાઢી આપ્‍યું. મારા બત્રીશે કોઠે આનન્દના દીવા સળગી ઉઠ્યા.

પરન્તુ સાચા આનન્દની પરાકાષ્‍ઠા તો ત્‍યારબાદ આવી. પંકજે સ્‍કુટરની પાછળ બેસતાં મને કહ્યું– ‘જલારામના મન્દીર આગળ સ્‍કુટર ઉભું રાખજે. હું જલારામબાપાને ખાસ માનુ છું. અહીં આવતાં પહેલાં મેં જલારામબાપાને પ્રાર્થના કરી હતી  કે પૈસા મળી જશે તો વળતા તારા ચરણોમાં એકાવન રુપીયા ચઢાવી તારા આશીર્વાદ લેવા આવીશ! તું બહાર ઉભો રહેજે… હું માનતા ચઢાવી તુરત આવી જઈશ!’

મીત્રની એ સ્‍નેહસ્‍મૃતી આજે ય યાદ છે. હું મન્દીરે નહોતો જતો અને બાધા–આખડીમાંય નહોતો માનતો એ વાત પંકજ જાણતો હતો. એથી એણે મને મન્દીરમાં આવવા કોઈ ફોર્સ કર્યો નહોતો. આસ્‍તીક્‍તા પ્રત્‍યે આદર ઉપજે એવું કામ મીત્રે કર્યું હતું. ખોવાયેલી વસ્‍તુ ભગવાનની બાધા લેવાથી પાછી મળે કે ના મળે એ જુદી વાત છે; પણ ક્‍યારેક એવા પ્રોસેસમાં સાચા મીત્રો જરુર મળી જાય છે. પંકજ જોડે જલારામ મન્દીરમાં જઈ મેં જલારામબાપાને શ્રદ્ધાપુર્વક નમન કરી કહ્યું– ‘અમારા જેવાઓનેય તમારામાં શ્રદ્ધા જન્‍મે તે માટે દરેક નાસ્‍તીકને પંકજ જેવો એક મીત્ર આપજો!’

દીનેશ પાંચાલ

લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ફોન : 0261–2597882/ 2592563 અન્ય પ્રાપ્તીસ્થાન : સાહીત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત – 395 003 ફોન : 0261–2591449 ઈ.મેઈલ :  sahitya_sankool@yahoo.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુ. 90/–)માંનો આ 22મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 76થી 78 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખકસમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોરનવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 .મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 12–02–2018