રૅશનાલીઝમના પ્રચાર–પ્રસારમાં સોશીયલ મીડીયાનું મહત્ત્વ

રૅશનાલીઝમના પ્રચાર–પ્રસારમાં સોશીયલ મીડીયાનું મહત્ત્વ

–ગોવીન્દ મારુ

ગુજરાત–મુમ્બઈ રૅશનાલીસ્ટ એસોશીએશન’ના પદાધીકારીઓ અને અત્રે ઉપસ્થીત સર્વ વીવેકપંથી મીત્રો,

આપ સૌને નમસ્કાર..  

 

(‘રૅશનાલીઝમના પ્રચાર–પ્રસારમાં સોશીયલ મીડીયાનું મહત્ત્વ’ વીષય પર ગુજરાત વીદ્યાપીઠઅમદાવાદ ખાતે ગોવીન્દ મારુનું  વક્તવ્ય : તારીખ 25 માર્ચ, 2018)

 

14 ફેબ્રુઆરીએ અમદાવાદ ખાતે પાખંડ અને આવાઝ આ બે યુ–ટ્યુબ વીડીયોનો સફળ લોકાર્પણ થયું. અજ્ઞાનના અન્ધારામાં જ્ઞાનનો દીવડો પ્રગટાવવા જેવી આ વીરલ ઘટના ઘટી હતી. તે બદલ હ્યુમેનીસ્ટ રૅશનાલીસ્ટ સોસાયટી, ગોધરા તથા ગુજરાત–મુમ્બઈ રૅશનાલીસ્ટ એસોસીએશનના કાર્યકરોને અઢળક અભીનન્દન… મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ પર અન્ધશ્રદ્ધા અને માનસીક પ્રદુષણ ફેલાવતી ઘટનાઓનો પર્દાફાશ કરતા વીડીયો માટે એક નવું પેજ શરું કર્યું છે. આ પેજ પર પાખંડ અને ‘આવાઝ આ બન્ને યુ–ટ્યુબ વીડીયો મુકવામાં આવ્યા છે.

મેં લખેલું નાટક વીવેકનીષ્ઠાથી જીવનવીકાસ ગત 16મી માર્ચને શુક્રવારે મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ પર મુકવામાં આવ્યું હતું. સત્યશોધક સભા, સુરત, હ્યુમેનીસ્ટ રૅશનાલીસ્ટ સોસાયટી, ગોધરા અને ગુજરાત–મુમ્બઈ રૅશનાલીસ્ટ એસોશીએશન દ્વારા આ નાટકનો વીડીયો બનાવાય અને રસ ધરાવતા મીત્રો તેને રંગમંચ પર ભજવશે, તો રૅશનાલીઝમનો દીવડો વધુ પ્રજ્વલીત થશે તેવું મારું માનવું છે.

આમ, તો આ કાર્યક્રમમાં પ્રવચન આપવા જેટલી મારી કોઈ પાત્રતા કે હેસીયત નથી; પણ દસ વર્ષથી ઈન્ટરનેટ પર દેશ–વીદેશના અસંખ્ય વાચકમીત્રોમાં, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગે જે લોકચાહના પ્રાપ્ત કરી છે, તેનો આપ સૌને પરીચય કરાવવા, માનનીય બીપીનભાઈ શ્રોફના આગ્રહને વશ થઈને, આ આમન્ત્રણ મેં સ્વીકાર્યું છે.

મીત્રો! મારા નીવૃત્તીકાળને રૅશનાલીઝમને સમર્પીત કરીને સક્રીય જીવન જીવવાનું મેં નક્કી કર્યું. તે અંગે અમેરીકા સ્થીત મારા મોટા દીકરા પવનને મેં પ્રસ્તાવ રજુ કર્યો હતો. તેણે તો મારી નોકરી દરમીયાન જ 2008માં મને નવું લેપટૉપ લઈ આપ્યું. તેણે મને બ્લૉગ પણ બનાવી આપ્યો. તે બ્લૉગમાં કામ કરવા અંગેની ટૅક્નીકલ જાણકારી પણ આપી. સુરતના નીવૃત્ત આચાર્ય, ગઝલકાર અને મારા મીત્ર સુનીલ શાહે મારા બ્લૉગનું ‘અભીવ્યક્તી’ એવું નામકરણ કર્યું. હું કંઈ ભાષાનો માણસ નથી. મારી જોડણીયે કાચી. ગુજરાતીના શીક્ષકો અને પ્રાધ્યાપકોની જોડણી પણ ખોટી પડતી હોય છે. જોડણીની મોટા ભાગની ભુલો બબ્બે ‘ઈ–ઉ’ની જ હોય છે! જ્યારે ‘ઈ–ઉ’ હ્રસ્વ લખો કે દીર્ઘ, શબ્દાર્થ સમજવામાં કશો ફરક થતો નથી; તો પછી શાળાનાં બાળકો પર જોડણીનો આ જુલમ શા માટે કરવામાં આવે છે? બાળકો પર જોડણી અંગે થતા જુલમથી વ્યથીત થઈને, હું ‘ઉંઝાજોડણી’નો સમર્થક થયો. મને કહેતા ગર્વ થાય છે કે આપણાં છપાતાં સર્વ રૅશનલ સામયીકોએ ‘ઉંઝાજોડણી’ સ્વીકારી છે. તેથી મેં પણ મારા રૅશનલ બ્લૉગ ‘અભીવ્યક્તી’ માટે તે જોડણી સ્વીકારી. તેર વરસથી ચાલતી ‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ પણ ‘ઉંઝાજોડણી’માં જ ચાલે છે. તેના સમ્પાદક અને મારા બ્લૉગના સંવર્ધક માનનીય ઉત્તમભાઈ ગજ્જરના માર્ગદર્શન હેઠળ આ ‘રૅશનલજોડણી’માં મેં અક્ષરાંકન શરુ કર્યું. શરુઆતમાં થોડી ટીકા–ટીપ્પણીઓ થઈ; પરન્તુ હું મક્કમ અને અડીખમ રહ્યો. હવે વાચકમીત્રોની આંખો આનાથી ટેવાઈ ગઈ છે. ત્યારબાદ તો લાખો મુલાકાતીઓએ રૅશનલવીચારો અને રૅશનલજોડણીને વરેલા મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગને આવકાર્યો એ નાનીસુની વાત નથી. આમ એનાથી મને બે બાબતનો સન્તોષ થયો : ઉંઝાજોડણી મારફતે રૅશનલવીચારોની વહેંચણી’.

મારે નમ્રભાવે કહેવું છે કે સમગ્ર ભારતમાં જ નહીં; વૈશ્વીકસ્તરે ગુજરાતી ભાષામાં એકમાત્ર ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ જ સમ્પુર્ણપણે માત્ર ને માત્ર રૅશનાલીઝમનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરે છે. એમાંય હું બહારગામ હોઉં, વીદેશમાં હોઉં કે અમારા બેમાંથી કોઈ એક માંદગીમાં હોય; તો પણ મારો બ્લૉગ કમીટમેન્ટ સાથે–પુરી સમર્પીતતાથી, રૅશનાલીઝમનો અવીરત પ્રચાર અને પ્રસાર કરે છે. જોવાની વાત એ છે કે આ બ્લૉગ નાસ્તીકો કરતાં આસ્તીકોમાં વધુ વંચાય છે! મારે આસ્તીક–નાસ્તીકનો વીવાદીત પરમ્પરાગત ઢાંચો તોડી, રૅશનલ વીચારધારાને ઠીક રીતે સમજીને અપનાવે, એવા યુવાનોને તૈયાર કરવા છે. આ યુવાનો પોતાનાં સંતાનોનું વૈચારીક ઘડતર કરી, તેમની પછીની પેઢીમાં પણ રૅશનાલીઝમની આગેકુચ કરશે. મને જણાવતાં આનન્દ થાય છે કે, ‘અભીવ્યક્તી’ની સામગ્રી વાંચી સેંકડો યુવાનો તેના સમર્થક અને ચાહક બન્યા છે. માણસના મનને, આધુનીક્તાના પરીપ્રેક્ષ્યમાં અપડેટ કરવાનું કામ બહુ અઘરું; પણ જરુરી છે. આ બહુ સુક્ષ્મ પ્રક્રીયા છે, જેના લાભો લાંબે ગાળે જ મળી શકશે.

આજપર્યંત 4,62,000થી વધુ મુલાકાતીઓએ ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગની મુલાકાત લીધી છે. વીશ્વના 64 દેશોમાં ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ વંચાય છે. મને વધારે ખુશી એ વાતની થાય છે કે, ભાઈઓ જેટલી જ બહેનો પણ મારા બ્લૉગના લેખની રાહ જોતી હોય છે. ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગને 15,000 પ્રતીભાવો પ્રાપ્ત થયા છે. પ્રતીભાવો આપવામાં બહેનો પાછળ નથી. વાચકમીત્રોમાં જોઈએ તો, હીન્દુ ધર્મ સીવાયના અન્ય ધર્મના વાચકમીત્રો પણ, મારા બ્લૉગને રસપુર્વક વાંચે છે અને તેમના પોતાના ધર્મમાં રહેલી અન્ધશ્રદ્ધાની વાતો પણ, તેમના પ્રતીભાવોમાં વ્યક્ત કરે છે. મારી વેબસાઈટ પર 224, ઈમેલ દ્વારા 684 અને ફેસબુક તથા ટ્વીટર જેવા સોશીયલ મીડીયાના 946, મળી કુલ 1854 વાચકમીત્રો સ્વેચ્છાએ, મારા બ્લૉગના નોંધાયેલા અને નીયમીત વાચકો છે. એક ડઝનથી વધુ બ્લૉગરમીત્રો એવા છે કે, તેમના પોતાના બ્લૉગ પર, મારા બ્લૉગમાં પ્રકાશીત થયેલા લેખોને, અવારનવાર રી–બ્લોગીંગ–પુન:પ્રકાશીત કરે છે. તો ગુગલ+, ટ્વીટર, ફેસબુક, વૉટ્સએપ, ટેલીગ્રામ, ઈનસ્ટાગ્રામના અગણીત મીત્રો પણ તેમના ગ્રુપમાં, તેમની ટેગલાઈન પર, મારા બ્લૉગના લેખો શેર કરે છે; તેમ જ તેના પર ચર્ચા પણ કરે છે.

 

(ડાબેથી સર્વશ્રી પીયુષ જાદુગર, ડૉ. સુજાત વલી, બીપીન શ્રોફ, અને ગોવીન્દ મારુ)

 

‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ પર અત્યાર સુધીમાં 6,25,160 રૅશનલશબ્દોમાં 91 લેખકોના, 538 લેખો, મેં રજુ કર્યા છે. તેમાં બહેનો પાછળ નથી. 12 લેખીકાઓ, 33 લેખો આપીને, સ્ત્રી સશક્તીકરણનો ઉત્તમ દાખલો પુરો પાડ્યો છે. મારા ચર્ચાપત્રી મીત્રોને કેમ ભુલાય? બ્લૉગની શરુઆતના સમયમાં, મારા સહીત, સુરતના ‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીકમાં છપાયેલા 70 રૅશનલ ચર્ચાપત્રો પણ ‘અભીવ્યક્તી’ પર પોસ્ટ કર્યા છે. મારા નીવૃત્ત થયાનાં પાંચ વરસમાં મણી મારુ પ્રકાશન’(‘મણી મારાં પત્નીનું નામ છે)ના નેજા હેઠળ, પ્રા. રમણભાઈ પાઠક, દીનેશભાઈ પાંચાલ, ડૉ. શશીકાન્ત શાહસાહેબ, મુરજીભાઈ ગડા, એન. વી. ચાવડા, વલ્લભભાઈ ઈટાલીયા, નાથુભાઈ ડોડીયા, રોહીતભાઈ શાહ, બી. એમ. દવે, રમેશભાઈ સવાણીસાહેબ અને બહેન કામીની સંઘવી મળી 11 લેખકોના 4,55,083 શબ્દો, મેં જાતેપોતે ટાઈપ કરીને 20 ઈબુક્સ બનાવી છે. આ 20 ઈબુક્સ મફત વહેંચવાનો મેં આનન્દ મેળવ્યો છે. એમાં સર્વશ્રી પ્રા. રમણભાઈ પાઠકની ચાર ઈ.બુક્સ, દીનેશભાઈ પાંચાલની ત્રણ ઈ.બુક્સ, અને ડૉ. શશીકાન્ત શાહસાહેબની પાંચ ઈ.બુક્સ ખાસ છે.

તો બીજી બાજુ, બધાં નહીં; પણ કેટલાક બાવાઓ, બાપુઓ, ગુરુઓ, સ્વામીઓ, સાધુઓ, મૌલવીઓ, મુજાવરો કે ભુવાઓ અને કેટલાક ધ.ધુ.પ.પુ.ઓ – અન્ધશ્રદ્ધા અને માનસીક પ્રદુષણ ફેલાવે છે. આમજનતાને ઠગે છે. આવી 14 સત્યઘટનાઓ આધારીત આદરણીય રમેશભાઈ સવાણીસાહેબની નાનકડી અને રુપકડી સચીત્ર ઈ.બુક હાલ તૈયાર કરી છે. તે ઈ.બુક સર્વશ્રેષ્ઠ હોવાનું સર્ટીફીકેટ મારા ફ્રેન્ડ, ફીલોસોફર અને ગાઈડ માનનીય ઉત્તમભાઈ ગજ્જરે આપ્યું છે. એટલું જ નહીં; ઈ.મેલ દ્વારા તેમણે પોતાના સમ્પર્કોમાં હજારો વાચકોને આ ઈ.બુક છુટથી વહેંચી છે.

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી, ભાઈ જીજ્ઞેશ અધ્યારુની અનોખી વેબસાઈટ અક્ષરનાદ; ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય ભાષાસેવક હૃદયસ્થ રતીલાલ ચંદરયાની લેક્સિકોનવેબસાઈટ અને વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી ‘ISSUU’ વેબસાઈટ પર પણ, ‘મણી મારુ પ્રકાશન’ની 20 .બુક્સમુકવામાં આવી છે. ત્યાંથી એ ઈ.બુક્સ મફત ડાઉનલોડ કરવાની સુવીધા છે. ‘રૅશનાલીઝમના પ્રચાર–પ્રસારની ઝુમ્બેસની આ ગૌરવપ્રદ ઘટના છે..

હાલ દર સોમવારે ‘ચાલો, આ રીતે વીચારીએ’ પુસ્તકની લેખમાળા રજુ થઈ રહી છે. તેના લેખકમીત્ર દીનેશ પાંચાલ કહે છે કે, ‘હું ત્રીસ વર્ષથી અખબારોમાં કૉલમ લખું છું; પણ મને ‘અભીવ્યક્તી’ દ્વારા દેશવીદેશમાં જેટલી પ્રસીદ્ધી મળી છે તેટલી અખબારો દ્વારા નથી મળી. મારા પર વીદેશમાંથી અનેક રૅશનલવાચકોના ફોન આવે છે. તેઓ મારા લેખોની સરાહના કરીને રૅશનાલીઝમ પર ભાષણ કરવા મને વીદેશ આવવાનું આમન્ત્રણ પણ આપે છે. ગોવીન્દભાઈએ મને ઈન્ટરનેટના આકાશમાં, ‘અભીવ્યક્તી’ના એરોપ્લેનમાં બેસાડીને, દેશવીદેશોમાં ઘુમતો કરીને, મારા વીચારોનાં ફુડપેકેટ્સ વહેંચ્યાં છે. રૅશનલ વીચારોનો આવો પ્રચાર અને પ્રસાર હજી સુધી કોઈ છાપું પણ કરી શક્યું નથી!’

 

(શ્રોતાગણ)

 

તાજેતરમાં પ્રકાશીત થયેલી 20મી ઈ.બુક ‘દેતે હૈં ભગવાન કો ધોખા’ના લેખક આદરણીય રમેશભાઈ સવાણીસાહેબ તો પોતાની ઈ.બુકની પ્રસ્તાવનામાં લખે છે કે :નવસારીના રૅશનાલીસ્ટ ગોવીન્દ મારુએ પોતાના બ્લૉગ ‘અભીવ્યક્તી’ મારફતે, દેશ–પરદેશના વીશાળ વાચકવર્ગ સાથે મને જોડીને જે આનન્દ આપ્યો છે, તે વર્ણવી શકાય તેમ નથી. ગોવીન્દભાઈના ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ મારફતે ‘સંદેશ’માં પ્રકાશીત થતી મારી ‘પગેરું’ કૉલમને જાણે ‘પાંખ’ મળી ને તે લોકજાગૃતીનું માધ્યમ બની એનો મને ઉંડો સન્તોષ છે.’

છેલ્લા’ 10 વર્ષથી ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગ દ્વારા સમાજમાં વ્યાપ્ત વહેમ, અન્ધશ્રદ્ધા સામે લોકજાગૃતીના વીચારો વહેંચવા બદલ તથા ‘મણી મારુ પ્રકાશન’ના નેજા હેઠળ ઉત્તમ પુસ્તકોની ઈ.બુક્સના નીર્માણનું કાર્ય સુપેરે બજાવવા બદલ મને અને છેલ્લાં 13 વરસથી વીશ્વના હજારો વાચકોને દર સપ્તાહે (અને હવે પન્દર દીવસે), જીવનપોષક અને સત્ત્વશીલ સાહીત્યની લહાણી કરનાર, ‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ના સમ્પાદક માનનીય ઉત્તમભાઈ ગજ્જરનું ‘ધોળકીયા ફાઉન્ડેશન’ સંચાલીત ‘હરીકૃષ્ણ કૉમ્યુનીટી સેન્ટર’, સુરત દ્વારા, અમારા કાર્યની કદરરુપે, અમારું બન્નેનું વીશીષ્ટ સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.

મીત્રો, ગેરસમજ ન થાય એટલે કહું કે, મેં આ બધી માહીતી મારી પ્રશંસા, જાતવખાણ કે આપબડાઈ હાંકવા માટે હરગીઝ નથી રજુ કરી; પણ હું આપ સૌનું ધ્યાન દોરવા માંગું છું કે, આવા બ્લૉગ, ઈ.મહેફીલ કે સોશીયલ મીડીયા મારફતે પણ, દેશ–વીદેશ સર્વત્ર અને તે પણ અસરકારક રીતે, રૅશનાલીઝમનો પ્રચાર અને પ્રસાર થઈ શકે છે. છપાતાં સામયીકોનું તો આ ક્ષેત્રે મોટું પ્રદાન છે જ; પણ બ્લૉગ, ઈન્ટરનેટ કે સોશીયલ મીડીયાના માધ્યમથી રૅશનાલીઝમનું ભવીષ્ય ઈલેક્ટ્રોનીક ગતીએ ખુબ જ ઉજ્જવળ છે.

અન્ધશ્રદ્ધા દૃઢ કરવાનું કામ અખબારો કરે છે. રાશી–ભવીષ્ય, તન્ત્ર–મન્ત્ર, અગોચર વીશ્વની ઘટનાઓ, દોરા–ધાગા, મુઠ–ચોટની જાહેરખબરો વાચકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. ફીલ્મ કે ટીવી સીરીયલોમાં મન્ત્ર–તન્ત્ર, શ્રાપ અને પુર્વજન્મની ઘટનાઓ દર્શાવાય છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર, અને જ્યોતીષ જેવી અનેક અતાર્કીક બાબતો દર્શાવાય છે. દર્શકોને લાગે છે કે પોતાના વીકાસ માટે પરીશ્રમ કરવાની કોઈ જરુર નથી; પરન્તુ જ્યોતીષીઓની સલાહ મુજબ તેઓને નડતા ગ્રહની વીંટી પહેરવાથી વીકાસ થઈ જશે. પ્રીન્ટ મીડીયા કે ઈલેક્ટ્રોનીક મીડીયા એકબીજાની હરીફાઈમાં આવું બધું રજુ કરીને અન્ધશ્રદ્ધા ફેલાવે છે. વાચકો કે દર્શકોની ડીમાન્ડ છે; એટલે આપવું પડે, એવી સુફીયાણી દલીલ તેઓ કરે છે. અખબારોનું સર્ક્યુલેશન અને ટીવી સીરીયલોની ટેલીવીઝન રેટીંગ પૉઈન્ટ (TRP) વધારવા માટે, અન્ધશ્રદ્ધાના આવા ડોઝ ચાલુ રખાય છે.

આવી સ્થીતીમાં અન્ધશ્રદ્ધાનો સામનો કરવાનું કામ, એકમાત્ર સોશીયલ મીડીયા જ કરી શકે છે. કારણ કે, સોશીયલ મીડીયાને સર્ક્યુલેશન કે TRPની ચીંતા નથી. સોશીયલ મીડીયામાં હરીફાઈ નથી. ત્યાં સાચી વાત, રૅશનલ વીચાર વ્યક્ત કરવાની મોકળાશ છે, કોઈ પ્રતીબન્ધ નથી. સોશીયલ મીડીયા ઉપર પણ અન્ધશ્રદ્ધાયુક્ત વીચારો રજુ થાય છે; પરન્તુ તેની સામે વીરોધ પ્રદર્શીત કરવાની છુટ છે. આવી તક અખબાર, મેગેઝીન, ફીલ્મ કે ટીવીમાં શક્ય નથી. ત્યાં બધું એકતરફી છે. જ્યારે સોશીયલ મીડીયામાં કશુંય એકતરફી નથી. સોશીયલ મીડીયા પર ‘અભીવ્યક્તીની આઝાદી’ છે.

આ કારણોસર સોશીયલ મીડીયામાં રૅશનાલીઝમનો સૌથી સરળ અને વધુ પ્રચાર–પ્રસાર શક્ય છે. સોશીયલ મીડીયાની એ ખાસીયત છે કે ત્યાં ટુ–વે કૉમ્યુનીકેશન છે, એકતરફી કૉમ્યુનીકેશન નથી. સામેની વ્યક્તીને તર્ક તેમ જ દલીલો દ્વારા તમે સાચી સમજ આપી શકો છો. ‘ડીસલાઈક’ને ‘લાઈક’માં પલટાવી શકાય છે. ‘કૉમેન્ટ’ અનેશેર’ કરી શકાય છે. રૅશનાલીઝમના પ્રચાર–પ્રસાર માટે ‘ચર્ચા’ આવશ્યક છે. ચર્ચા દ્વારા જ વાચક જોડાય છે. ઈ–ચર્ચાના કારણે જ રૅશનાલીઝમનું પ્રસ્થાન અને ગતી શક્ય બને છે. જે કામ અખબાર, મેગેઝીન, ફીલ્મ, ટીવી ન કરી શકે તે કામ ઈ.મેલ, વૉટ્સએપ, ટેલીગ્રામ, ઈન્સ્ટાગ્રામ, બ્લૉગ, ફેસબુક, ટ્વીટર, યુ–ટ્યુબ, ગુગલ+ જેવા સોશીયલ મીડીયા કરી શકે છે. સોશીયલ મીડીયા વ્યક્તીઓ, સમુદાયો વચ્ચે સહભાગી થવાનું માધ્યમ છે.

સોશીયલ મીડીયાની બીજી મહત્ત્વની ખાસીયત એ છે કે તે અતી ઝડપી છે–વીજળી કરતાંયે વેગીલી, અને અતી વ્યાપક છે. તેને કારણે રૅશનલ વીચારોનાં બીજ સહેલાઈથી વાવી શકાય છે. મીડીયા જગત ઉપર આજે સોશીયલ મીડીયાનું રાજ ચાલે છે. લોકજાગૃતીનું સૌથી સબળ માધ્યમ, સોશીયલ મીડીયા છે. સોશીયલ મીડીયાએ ‘વ્યક્તી’ને વાચા આપી છે. વીચારો અને રૅશનાલીઝમનો ફેલાવો કર્યો છે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે અહીં કોઈની સત્તા નથી. રાજસત્તા નહીં, ધર્મસત્તા નહીં, જુથ સત્તા નહીં. અખબાર–ટીવીના જેવા માલીકોની સત્તા નહીં, વીચારોની મુક્ત રજુઆત! કોઈ રોકટોક નહીં, કોઈ સેન્સરશીપ નહીં, કોઈ અંકુશ નહીં, માત્રને માત્ર સ્વઅંકુશ. સોશીયલ મીડીયાએ જ્ઞાતી, જાતી, ધર્મ, વંશ, વીસ્તાર, રાજ્ય, દેશ–વીદેશના સીમાડા ભુંસી નાખ્યા છે. સોશીયલ મીડીયા બધા માટે સુલભ છે. ઈન્ટરનેટનો ખર્ચ પણ મામુલી અને આખું વીશ્વ પણ આપણું! આ કારણોસર સોશીયલ મીડીયા થકી રૅશનાલીઝમનો વધુ પ્રસાર શક્ય બન્યો છે તેનો આપણે લાભ લેવો જ રહ્યો.

મારા દસ વર્ષના અનુભવના આધારે હું અત્રે બે વાતો કહીશ. પહેલી એ કે ધાર્મીક ગણાવાતા ક્રીયાકાંડોથી કંટાળેલા લોકો, હવે ધીમેધીમે રૅશનાલીઝમને આવકારી રહ્યા છે. અને બીજી એ કે ઈન્ટરનેટ વીશ્વભરમાં ખુણે ખુણે પહોંચી શક્યું છે. તેથી ઈન્ટરનેટ અને સોશીયલ મીડીયા એના પ્રસારનું સૌથી શક્તીશાળી માધ્યમ બની ગયું છે. ‘અભીવ્યક્તી’ના બ્લૉગર તરીકે કહું કે,  સોશીયલ મીડીયાના માધ્યમથી, કોઈની પણ શેહશરમ રાખ્યા વીના કે, કોઈ પણ પ્રકારની કાપકુપ કર્યા વીના, રૅશનલ વીચારોને રજુ કરવાની શક્તી તમે ધરાવી શકો છો.

મીત્રો, નાતજાત કે ધર્મકોમના ભેદભાવથી પર રહીને, માનવધર્મને વરેલી વીચારસરણી રેશનાલીઝમનો પ્રચાર–પ્રસાર કરવા માટે, સોશીયલ મીડીયાનો સદ્ઉપયોગ કરીને બહુજન સમાજમાં સુખના વાતાવરણનું સર્જન કરી શકાય છે. આવો, આપણે સૌ સાથે મળીને આ મંચ પર તેની પ્રતીજ્ઞા લઈએ.

છેલ્લે, સુરતની અમારી ‘સત્યશોધક સભા’એ પોતાની વેબસાઈટ ‘સત્યાન્વેષણ ડૉટ કૉમ’ બનાવી છે. ત્યાં ‘સત્યાન્વેષણ’ના અંકો અપલોડ થાય છે. એ જ રીતે રૅશનાલીસ્ટ બીપીનભાઈ શ્રોફ પણ તેઓના બ્લોગ પર ‘વૈશ્વીક માનવવાદ’ના અંકો અપલોડ કરે છે. આ ‘નેટપ્રવૃત્તી’ની પણ નોંધ લેવી ઘટે. તે માટે ‘સત્યાન્વેષણ’ના સમ્પાદક પ્રા. સુર્યકાન્ત શાહસાહેબ તથા ‘વૈશ્વીક માનવવાદ’ના સમ્પાદક બીપીનભાઈ શ્રોફને હાર્દીક અભીનન્દન.

 તે સાથે હાલ વર્ધાસ્થીત ડૉ. જી. એન. વણકરસાહેબને યાદ કરીએ. તેમણે આપણાં એકેએક રૅશનલ સામયીકોના અલગ બ્લૉગ બનાવ્યા છે. આટલી વ્યસ્તતા અને દુરી છતાં, ત્યાં રહ્યે અંકો અપલોડ કરવાની સફળ કામગીરી તેઓ બજાવી રહ્યા છે. તે ‘નેટપ્રવૃત્તી’ની વીશષત: નોંધ લઈ, આપ સૌ વતી તેમનો આભાર વ્યક્ત કરું છું.

 

(શ્રોતાગણ)

 

કેટલાક રૅશનાલીસ્ટમીત્રો સોશીયલ મીડીયા પર રૅશનલવીચારો વહેંચે છે એટલું જ નહીં. તેના પર ચર્ચા પણ કરે છે. આ સર્વમીત્રોને દીલી અભીનન્દન.

કામ એટલું મોટું છે કે ‘અભીવ્યક્તી’ જેવા કેવળ રૅશનાલીઝમને વરેલા એક નહીં; સેંકડો બ્લૉગ હોવા ઘટે. જો કોઈ ઉત્સાહીને એવો બ્લૉગ શરુ કરવો હોય, તો બધી મદદ કરવાની મારી પુર્ણ તૈયારી છે. મારો અનુભવ છે કે, મારા બ્લૉગ પર પ્રસીદ્ધ કરવા માટે રૅશનલ લેખો, મને પુરતા પ્રમાણમાં મળી રહે છે.

રૅશનાલીઝમના પ્રચારપ્રસાર અંગેના મારા અનુભવોને આપ સૌએ શાન્તીથી સાંભળ્યા એટલે એરુનવસારીથી ગુજરાત વીદ્યાપીઠઅમદાવાદ સુધીની મારી યાત્રા લેખે લાગી છે. મને આમન્ત્રણ આપવા બદલ આયોજકોનો આભાર.

અન્તમાં રેશનાલીઝમ માટે હું એટલું જ કહીશ કે, અન્ધશ્રદ્ધાળુઓના આ દેશમાં, રૅશનાલીસ્ટોની વસતી ખુબ જ ઓછી છે. માઈક્રોસ્કોપીક માઈનોરીટીમાં છે એમ કહું તો તે ખોટું નથી. વળી રેશનાલીઝમનો માર્ગ પણ ઘણો કપરો છે. એમ સમજો કે કીડીએ હીમાલયની ટોચ પર પહોંચવાનું છે. રૅશનાલીઝમના પ્રચારપ્રસારમાં અનેક પ્રકારના અવરોધો આવતા હોય છે; કેમ કે લોકોની પરમ્પરાગત અન્ધશ્રદ્ધાને નીર્મુળ કરીને, તેને રૅશનાલીઝમ પ્રમાણે અપડેટ કરવાનું કામ ઘણું અઘરું છે એ ખરું; પણ અશક્ય નથી.

ટુંકમાં, ગાલીબની પંક્તીમાં થોડો ફેરફાર કરીને એમ કહી શકાય કે :

યે રૅશનાલીઝમ નહીં આસાં; બસ ઈતના સમજ લીજીયે…

યે કાંટોભરા શહર હૈ ઔર નંગે પેર જાના હૈ…!

મને સૌએ શાન્તીથી સાંભળ્યો તે માટે ફરીથી સૌનો આભાર… ખુબ ખુબ ધન્યવાદ…!!

­–ગોવીન્દ મારુ

વક્તા–સમ્પર્ક : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ કો – ઓ હાઉસીંગ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પ્રથમ ગેટ સામે, પોસ્ટ : એરુ એગ્રીકલ્ચર કોલેજ – 396 450. વીજલપોર. જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ ઈ–મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર ઈ–મેઈલ : uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 30–04–2018

Advertisements

વીવેકનીષ્ઠાથી જીવનવીકાસ

વીવેકનીષ્ઠાથી જીવનવીકાસ

લેખક : ગોવીન્દ મારુ ‘અભીવ્યક્તી

સંવાદ સંવર્ધક : રમેશ સવાણી

  પાત્ર પરીચય

  1. ગોવીન્દ : કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતો યુવક
  2. મમ્મી : ગોવીન્દની માતા
  3. ધનંજય, મયુર અને મીહીર : ગોવીન્દના મીત્રો, સહપાઠી
  4. મમ્મી : મીહીરની માતા
  5. પવન : મયુરના મોટા ભાઈ, ડૉક્ટર
  6. રુદ્ર દત્તજી : જ્યોતીષી

દૃશ્ય 1

(ચાર–પાંચ મીત્રો કૉલેજ જવા નીકળે છે)

ગોવીન્દ : મમ્મી! કૉલેજ જાવ છું.

મમ્મી : ઉભો રહે દીકરા. આ એક ચમચી દહીં ખાઈને જા.

ગોવીન્દ : દહીં ખાઈને, કેમ?

મમ્મી : કૉલેજનો પ્રથમ દીવસ છે. શુકન માટે.

ગોવીન્દ : મમ્મી! શુકન–અપશુકન એ બધી અન્ધશ્રદ્ધા છે!

મમ્મી : દીકરા એને શ્રદ્ધા કહેવાય. હું જ નહીં, લાખો લોકો એવું માને છે.

ગોવીન્દ : મમ્મી! લાખો લોકો માને છે, એટલે અન્ધશ્રદ્ધા– શ્રદ્ધા બની જતી નથી. શુકન–અપશુકનની વાત જ ખોટી. ગાય સામે મળે તો શુકન અને બીલાડી આડી ઉતરે તો અપશુકન? એક છીંક આવે તો અપશુકન અને બે છીંક આવે તો શુકન? મમ્મી આ બધું સ્વાર્થી લોકોએ ઉભું કરેલું ષડયન્ત્ર છે!

મમ્મી : જે હોય તે, દહીંમાં સાકર છે. મીઠું મોં કર્યા પછી જ જવું જોઈએ.

ગોવીન્દ : મમ્મી તારી લાગણી છે એટલે લાવ. બાકી શુકન–અપશુકનમાં હું માનતો નથી!

મમ્મી : દીકરા, તે મારી લાગણીની કદર કરી એ વીવેક કહેવાય. વીવેક તો બુદ્ધીશાળી લોકોનું ઘરેણું છે! (ગોવીન્દ મીઠું મોઢું કરે છે)

ધનંજય : ગોવીન્દ! જલદી કર. કૉલેજનો સમય થઈ ગયો છે.

મયુર : હા, ગોવીન્દ! જલદી આવ. બસનો પણ સમય થયો છે.

ગોવીન્દ : ચાલો, ચાલો. જલદી જઈએ.

ધનંજય : ગોવીન્દ! ઉભો રહે. બીલાડી આવે છે. અરે! બીલાડીએ આડી પડી!

મયુર : મારી મમ્મી કેહેતી હતી કે બીલાડી આડી ઉતરે તો અપશુકન થાય!

ગોવીન્દ : મયુર! બીલાડી કે ઉંદર સામે મળે કે આડા ઉતરે તો અશુભ ન થાય! જો સીંહ કે વાઘ સામા મળે તો જરુર અશુભ થાય!

ધનંજય : અરે ગોવીન્દ! બીચારી બીલાડી માટે જ આજ અશુભ દીવસ હશે! બીચારી ટ્રક નીચે કચડાઈ ગઈ!

ગોવીન્દ : એનો અર્થ એ થયો કે આપણને જોવાથી બીલાડીનો દીવસ અશુભ રહ્યો! (બધાં હસે છે) મીત્રો, શુભ અશુભની વાત જ ખોટી. શુભ ચોઘડીયું, અને અશુભ ચોઘડીયું! મને કહો, શુભ લગ્ન, અશુભ છુટાછેડામાં કેમ પરીણમે છે? કુંવારી કન્યા સામે મળે તો શુકન અને વીધવા બહેન સામે મળે તો અપશુકન? જમણી હથેળીમાં ખંજવાળ આવે તો ધનપ્રાપ્તી થાય, અને ડાબી હથેળીમાં ખંજવાળ આવે તો લક્ષ્મી જતી રહે? અમાસ અશુભ, અને પુનમ શુભ? તેરનો આંકડો અશુભ અને બાકીના આંકડા શુભ? કાળો રંગ અશુભ અને લાલ રંગ શુભ? મીત્રો, આ બધી અન્ધશ્રદ્ધા–વહેમ છે. એની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનીક કે તાર્કીક કારણો નથી. માનસીક ડરના કારણે લોકો આવી વાતો માને છે.

મયુર : દોસ્તો, આપણો મીત્ર મીહીર ઘણાં દીવસથી માંદો છે, એની ખબરઅન્તર પુછીએ!

ગોવીન્દ : કૉલેજ પુરી થયા પછી જઈશું!

દૃશ્ય 2

(ગોવીન્દ, ધનંજય અને મયુર, મીહીરના ઘેર પહોંચે છે)

ગોવીન્દ : દોસ્ત મીહીર! કેમ માંદો જ રહે છે? મયુરના મોટા ભાઈ પવનભાઈ  ડૉક્ટર છે. એ ખુબ જ સારા ડૉક્ટર છે. મીહીરને ડૉ. પવનભાઈની પાસે લઈ જઈએ!

મીહીરની મમ્મી : અરે ગોવીન્દ! કોઈ ડૉક્ટરથી સારું થાય તેમ નથી. કાળીયો ભુવો કહેતો હતો કે નડતર છે! અમે દાણા જોવડાવ્યા. મરઘો ચડાવ્યો. કદાચ સારું થઈ જાય!

ગોવીન્દ : અરે બા, તમે ભુવાના ચક્કરમાં ક્યાં ભેરવાયા? મીહીરને સારા ડૉક્ટર પાસે લઈ જવાની જરુર છે. ગમે તેવો સારો ભુવો પણ આમાં કઈ કરી શકે નહીં!

મીહીર : ગોવીન્દ! મને વીશ્વાસ છે કે કાળીયો ભુવો જ સારું કરશે. અમારા કુટુમ્બીજનો કાળીયા ભુવાની દવા લે છે!

મયુર : મીહીર! ગોવીન્દ સાચું કહે છે. ભુવો જ્યારે માંદો પડે છે ત્યારે તે ડૉક્ટરની દવા લે છે, અને આપણને ડૉક્ટર પાસે જવાની ના પાડે છે! આ તો છેતરપીડી છે!

ધનંજય : મીહીર, તારી અન્ધશ્રદ્ધાને કારણે તારી તબીયત બગાડી છે. સારું થતું નથી. આપણે ડૉ. પવન પાસે જઈએ. લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવીએ.

મીહીરની મમ્મી : દીકરાઓ! અમારી સ્થીતી સારી નથી. પારકાં કામ કરીને ઘર ચલાવું છું. ડૉક્ટર સાહેબની ફી અમને ન પોસાય. અમને કાળીયા ભુવાના આશરે જ છોડી દો.

ગોવીન્દ : બા, તમે ડૉક્ટરની ફીની ચીંતા ન કરો. અમારી સાથે ચાલો.

દૃશ્ય – 3

(ગોવીન્દ, ધનંજય અને મયુર­મીહીરને તેની મમ્મી સાથે ડૉક્ટર પાસે લઈ જાય છે)

મીહીર : ડૉક્ટર સાહેબ! પન્દર દીવસથી તાવ–ઉધરસ ખુબ જ છે.

ડૉક્ટર : મોડું થયું. વહેલાસર દવા લેવી જોઈએ.

ગોવીન્દ : ડૉક્ટર સાહેબ, મીહીર તો ભુવાની દવા લે છે. આ તો અમે સમજાવીને અહીં લાવ્યા છીએ.

ડૉક્ટર : સારું થયું. (મીહીરને તપાસીને) મીહીરને ટીબી થયો છે. તમે મોડા પડ્યા હોત તો મીહીરે જીવ ગુમાવવો પડત. નીયમીત દવા લેવાથી સારું થઈ જશે.

મીહીરની મમ્મી : ડૉક્ટર સાહેબ, તમે અમારી આંખ ખોલી નાખી. હવે ભુવા પાસે નહીં જઈએ.

દૃશ્ય – 4

ધનંજય : (છાપામાં જોઈને) મીત્રો! 151% ગેરંટી! રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીનો દાવો છે. નડતા ગ્રહો ફેરવી નાખે છે. નડતર દુર કરે છે. ધારેલી વ્યક્તી સાથે મીલન કરાવે છે. ઈચ્છા થાય તે હાજર કરાવે છે. ઈચ્છીત ફળ ન મળે તો પૈસા પાછા!

મયુર : રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પોતે જ પોતાનું ભાગ્ય કેમ પલટી નાખતા નથી? તેને છાપામાં જાહેરખબર કેમ આપવી પડે છે? જાહેખબર વીના એને ગ્રાહકો મળી જાય, તેવી વ્યવસ્થા કેમ કરતા નથી?

ધનંજય : રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પાસે ગ્રહોને તાબે કરવાની વીદ્યા છે કે નહીં, એની ચકાસણી કરવી જોઈએ!

ગોવીન્દ : ગ્રહોનું તુત છે. ગ્રહો ન નડે. રુદ્રદત્ત જેવા જ્યોતીષી જરુર નડે!

મયુર : ગોવીન્દ! મારી ઈચ્છા છે કે એક વખત રુદ્રદત્તને મળીએ. મારું મન વાંચવામાં લાગતું નથી. છોકરીના વીચાર આવ્યા કરે છે. બધું રંગીરંગીન  દેખાય છે!

ગોવીન્દ : મહેશ, તારી ઉમ્મર એવી છે કે તને બધું રોમેન્ટીક લાગે!

ધનંજય : ચાલો દોસ્તો, રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીની ચકાસણી કરીએ.

દૃશ્ય – 5

(દેરક મીત્રો રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી પાસે જાય છે)

ગોવીન્દ : પાય લાગુ રુદ્રદત્તજી! કૃપા કરો. અમને શું નડે છે તે કહો. નડતર દુર કરો.

ધનંજય : રુદ્રદત્તજી! મારે નોકરી અને છોકરીની જરુર છે! મહેનત કરવા છતાં બેમાંથી કોઈનો ભેટો થતો નથી! ચીંતા થયા કરે છે. હું કાયમ બેકાર જ રહીશ? વાંઢો જ રહીશ?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : (ધનંજયનો હાથ જોઈને) બેટા! તેરા ભવીષ્ય બહુત અચ્છા હૈ. અચ્છી નોકરી મીલેગી. લેકીન શાદી કા યોગ નહીં હૈ!

ધનંજય : શાદી ન થાય તો શું કામનું? કોના માટે નોકરી કરું?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ચીંતા મત કર. શાદી હો સકતી હૈ. વીધી કરની પડેગી. દસ હજાર કા ખર્ચ હોગા!

ધનંજય : રુદ્રદત્તજી, તમે જ કહ્યું કે મને સારી નોકરી મળશે. ત્યારે પૈસા આપીશ. વીધી અત્યારે જ શરુ કરો.

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા, બીના પૈસા વીધી શુરુ નહીં હો સકતી! વીધી કી અસર નહીં હોગી!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી, મારી હસ્તરેખા જોઈને કહો કે–

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા, તુમ્હારા નામ ક્યા હૈ?

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! તમે જ્યોતીષી છો. જોશ જુઓ છો. ભવીષ્ય જુઓ છો. શું નડે છે તે જુઓ છો. મારું નામ શું છે, એની તો તમને ખબર જ હોયને?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા! તુમ્હારા નામ જાનને કે લીએ મુઝે વીધી કરની પડેગી. વીધી કે લીએ ચાર્જ હોતા હૈ.

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! વીધીની જરુર નથી. મારું નામ ગોવીન્દ છે.

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : બેટા ગોવીન્દ! તુમ્હારા ગુરુ તુઝે પરેશાન કર રહા હૈ, ઔર શુક્ર તો તેરે ઉપર હી બૈઠા હુઆ હૈ!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! મારું શું થશે?

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ગોવીન્દ! ચીંતા મત કર. તુજે દસ હજાર કી વીધી કરની પડેગી. ફીર દેખ, ગુરુ ઔર શુક્ર તેરી સેવા કરેંગે!

ગોવીન્દ : રુદ્રદત્તજી! મારો મીત્ર મીહીર બીમાર છે. સારું થતું નથી. ડૉક્ટર કહે છે કે ટીબી છે!

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ગોવીન્દ! મીહીર કો શની ધોખા દે રહા હૈ. વીધી કરની પડેગી!

(એ સમયે, રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીના ઘરમાંથી ડૉ. પવન બહાર નીકળે છે)

ડૉક્ટર : રુદ્રદત્તજી! તમારી પત્નીને ન્યુમોનીયા થયો છે. મેં દવા લખી આપી છે. સમયસર લેવાની છે. હું નર્સને મોકલું છું તે ઈંજેક્શન આપી જશે. બે દીવસમાં સારું થઈ જશે!

રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી : ડૉક્ટર સાહબ! આભાર.

(ડૉક્ટર જાય છે. સૌ રુદ્રદત્ત જ્યોતીષીને તાકી રહે છે)

ગોવીન્દ : દોસ્તો! આ રુદ્રદત્ત જ્યોતીષી લોકોના જોશ જુએ છે. નડતા ગ્રહો દુર કરે છે. અને પોતાની પત્નીની સારવાર ડૉક્ટર પાસે કરાવે છે! આ જ્યોતીષી પોતાની સ્થીતી જ સુધારી શકતા નથી, અને લોકોની સ્થીતી સુધારવા માટે વીધી કરે છે! જ્યોતીષી પોતે પોતાને ઉપયોગી થઈ શકતો નથી, અને બીજાના નડતર દુર કરવાની ડંફાસ મારે છે! જ્યાં અન્ધશ્રદ્ધા હોય ત્યાં બાવા, બાપુઓ, શાસ્ત્રીઓ, શ્રીશ્રીઓ, પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરુપો, ભુવાઓ, મુંજાવરો, મૌલવીઓ, પાદરીઓ લોકોને ઠગતા રહેશે. મીત્રો! આપણી બંધરણીય ફરજ છે કે આપણે વૈજ્ઞાનીક અભીગમ અને વૈજ્ઞાનીક મીજાજ કેળવીએ. અન્ધશ્રદ્ધાથી મુશ્કેલીઓ દુર ન થાય, ઉલટાની વધે. વીવેકનીષ્ઠાથી જ જીવનવીકાસ થાય. જીવનમાં સારું કે ખરાબ જે થાય તેનો આધાર ગ્રહો ઉપર નથી, આપણા વીચારો અને કાર્યો ઉપર હોય છે. જેવું વીચારીએ તેવા થઈએ અને જેવું કરીએ તેવું પામીએ. અન્ધશ્રદ્ધાવાળા વીચારો અને કાર્યો જ મુશ્કેલી સર્જે છે, દુ:ખ આપે છે. વીવેકી અને બુદ્ધીનીષ્ઠ વીચારો અને કાર્યો સુખ અને આનન્દ તરફ લઈ જાય છે.

સમાપ્ત

લેખક : ગોવીન્દ મારુ ‘અભીવ્યક્તી

સંવાદ સંવર્ધક : રમેશ સવાણી

લેખકસમ્પર્ક : 

ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ કો. ઓ. હાઉસીંગ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પ્રથમ ગેટ સામે, પોસ્ટ : એરુ એગ્રીકલ્ચર કોલેજ – 396 450. વીજલપોર. જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 મેઈલ : govindmaru@gmail.com

સંવાદ સંવર્ધકસમ્પર્ક :

રમેશ સવાણી, e.Mail: rjsavani@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 16–03–2018

મા–બાપની વંદના ‘વીડીઓ’

મા – બાપની વન્દના

તા.02/06/2011ના રોજ સરદાર સ્મૃતીભવન, સુરત ખાતે ‘પુર્વાન્ત સ્નેહમીલન સમારોહ’ યોજાઈ ગયો. નવા યુગનો નવો સંદેશ આપતા કાર્યક્રમમાં પુજ્ય શામજીદાદાના સુપુત્ર, ચીન્તક, લેખક અને રૅશનાલીસ્ટ શ્રી વલ્લભભાઈ ઈટાલીયાઆપેલા પ્રભાવક પ્રવચનની ત્રણ વીડીયો આજે અહીં યુ–ટ્યુબના સૌજન્યથી પ્રસ્તુ કરું છું.. 

આશા છે કે ‘માવતરને જ જીવતા ભગવાન’ માનનાર સૌને તે ગમશે..

–ગોવીન્દ મારુ

Video: 1 Curtsy:  youtube


Video: 2 Curtsy:  youtube

Video: 3 Curtsy:  youtube


વક્તાસંપર્ક:

શ્રી વલ્લભભાઈ ઈટાલીયા, 74–બી, હંસ સોસાયટી, વરાછા રોડ, સુરત – 395 006, મોબાઈલ : 98258 85900 ઈ–મેઈલ: vallabhitaliya@gmail.com

  દર સપ્તાહે મુકાતા રૅશનલ વીચારો માણવા જોતા રહો મારો બ્લોગ: https://govindmaru.wordpress.com/

જીજ્ઞાસુઓ માટે અને આ રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા નવા વાચકો માટે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ ફાઈલોની મેં ઝીપફાઈલો બનાવી છે.. દરેક ઝીપમાં વીસ પીડીએફ છે.. જે વાચકોને સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે મીત્રોને મોકલવા માટે તેની જરુર જણાય તો મને મારી ઉપરોક્ત ઈ–મેઈલ આઈડી પર, પોતાનું નામ–સરનામું આપી, તેઓ એક મેઈલ મને લખે તો તેમને તે સઘળી ઝીપ ફાઈલ મોકલી આપીશ.. વીચારો વહેંચાયેલા અને વાગોળાયેલા સારા એમ મને લાગે છે..

 ♦ ગોવીન્દ મારુનવસારી – govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જરuttamgajjar@gmail.com

June 30, 2011

ભૌતીકવાદ – નૈતીકતા – અધ્યાત્મવાદ

‘માનવીને તેનું જીવન માત્ર એક જ વાર મળે છે – તો તેણે  તેની જીન્દગી એવી રીતે જીવવી જોઈએ કે તે મરતાં મરતાં સંતોષપુર્વક કહી શકે કે ‘મેં મારું સમગ્ર જીવન ઉદાત્તમાં ઉદાત્ત ધ્યેય પાછળ ખર્ચ્યું છે – અને તે છે સમસ્ત માનવજાતની મુક્તી’

–લેનીન


લેનીન ભૌતીકવાદી હતો, નાસ્તીક હતો, નીરીશ્વરવાદી હતો અને છતાં તેણે દુનીયાનાં તમામ ભૌતીક સુખ અને સગવડને ત્યાગી માનવજાતની મુક્તી અર્થે તેનું સમગ્ર જીવન અર્પ્યું હતું. બુદ્ધ નાસ્તીક હતા, નીરીશ્વરવાદી હતા, આત્મા પરમાત્માની ફીલસુફીમાં માનતા નહોતા અને છતાં તેઓએ સમગ્ર જીવન સમર્પીત કર્યું.

ભૌતીકવાદી સંપુર્ણપણે નૈતીક હોય છે, હોઈ શકે છે. તેને નૈતીક મુલ્યોનાં આચરણ માટે સ્વર્ગ, નર્ક, પાપ, પુણ્ય, આત્મા, પરમાત્મા, ધર્મ ઈત્યાદીનો આશરો લેવો પડતો નથી. તે નૈતીક મુલ્યોનું હાર્દ બુદ્ધીથી અને તર્કથી બરાબર સમજે છે અને તેથી તેના માટે નૈતીક આચરણ સહજ બની જાય છે.

ઈશ્વરવાદીઓ, આત્મા-પરમાત્મા અને પરલોકની ફીલસુફીમાં રાચનારાઓ અને ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવનારાઓ, કેવળ પોતાના જ આત્માના શ્રેય માટે મોટાભાગે સ્વકેન્દ્રી બની જાય છે. તેમને રહેવું છે આ લોકમાં, અને વાતો કરવી છે પરલોકની ! પરીણામે તેમના આચાર-વીચારમાં વીસંગતતા આવી જાય છે. તેમની આ વીસંગતતા નૈતીક મુલ્યોનાં આચરણમાં દંભના રુપે દેખા દે છે. ખાવું, પીવું ને પ્રસન્ન રહેવું એ આલોકવાદી માનવીની મુળભુત પ્રકૃતી છે. ભૌતીકવાદીઓ, માનવીની આ મુળભુત પ્રકૃતીનો સ્વીકાર કરે છે. તેનું અકુદરતી રીતે દમન કરતો નથી અને છતાં તે જ જીવનનું અંતીમ ધ્યેય છે એમ તે કદાપી માનતો નથી. તેનું અંતીમ ધ્યેય માનવજાતીની કષ્ટમુક્તી છે અને સર્વાંગી સુખાકારી જ છે. આ ધ્યેયની એરણ પર તેની દરેક પ્રવૃત્તી-ચીન્તનને તે વારંવાર ચકાસે છે. તેને તેની ખાવા-પીવા અને મોજ કરોની પ્રકૃતીને મારવા – મચકોડવાની આવશ્યક્તા રહેતી નથી. ઈશ્વરવાદીઓ, ધાર્મીક નેતાઓ, આધ્યાત્મવાદીઓ વગેરે માનવસહજ મુળભુત પ્રકૃતીથી પર તો નથી જ. તેઓ પણ  આ પ્રકૃતીને સંપુર્ણપણે આધીન હોય છે. પણ તેમની  પરલોકવાદી વીચારસરણી તેમને આ જીવનમાં તેમની આ મુળભુત પ્રકૃતીનો કુદરતી અને સહજ સ્વરુપે સ્વીકાર કરવામાં બાધારુપ બની જાય છે. પરીણામે મોટાભાગે તેઓ દંભનો આશરો લે છે. તેમની સ્વકેન્દ્રીય વીચારસરણીના પ્રતાપે તેઓ સમાજાભીમુખ નથી રહી શકતા. તેથી તેનો પડઘો તેમના દ્વારા રચાતા સાહીત્ય, સંગીત, કલા, સમાજશાસ્ત્ર, ફીલસુફી ઈત્યાદીમાં પડે છે.

સવાલ એ થાય છે કે ભૌતીકવાદ એટલે શું ? ‘ખાવું, પીવું અને મોજ કરવું’ એ ભૌતીકવાદ છે ? ના જી. ભૌતીકવાદ એટલે આ જગત જે છે તે સત્ય છે, મીથ્યા નથી – બલકે એ જ સત્ય છે.  અને બ્રહ્મ મીથ્યા છે – એક કલ્પના માત્ર છે.  આ જગત કોઈ પરમાત્મા – બ્રહ્માનું સર્જન નથી. ચાર્વાકની આવી ફીલસુફીએ તત્કાલીન વેદ, વેદાંત, ઉપનીષદની બ્રહ્મ, આત્મા, પરમાત્મા, ઈશ્વર, પુનર્જન્મ, પાપ, પુણ્ય, સ્વર્ગ, નર્ક, જ્યોતીષની વીચારસરણીનું ખંડન કર્યું. ચાર્વાકની ભૌતીકવાદની ફીલસુફીએ તત્કાલીન બ્રાહ્મણો, પુરોહીતો, ક્ષત્રીયોનાં સ્થાપીત હીતો પર સીધો ઘા કર્યો, જેના પ્રત્યાઘાત રુપે આ સ્થાપીત હીતોએ ચાર્વાકનાં પુસ્તકોનો નાશ કર્યો અને ‘ઋણ કરીને પણ ઘી પીઓ’ની ચાર્વાકની ઉક્તીનો મનઘડંત અર્થ તારવી ચાર્વાકની ફીલસુફીની ઠેકડી ઉડાડી.

જો આપણે ચાર્વાકની ફીલસુફી ‘ભૌતીકવાદ’નું યથાર્થ મુલ્યાંકન કરી તેને અનુસર્યા હોત, તો ભારત આજે  જ્ઞાન-વીજ્ઞાન-ટેકનોલૉજીમાં મોખરે હોત; પણ ‘જગત મીથ્યા છે. બ્રહ્મ સત્ય છે’ એવી અવળી–ઉલટી ફીલસુફીથી આપણો સમાજ સ્થગીત થઈ ગયો – નીજકેન્દ્રી થઈ ગયો. પરદેશીઓનાં આક્રમણનો સફળતાપુર્વક સામનો આપણો સમાજ કરી શક્યો નહીં. આજના  સંદર્ભમાં પણ ચાર્વાકની ભૌતીકવાદની ફીલસુફીની એટલી જ આવશ્યકતા છે. પરલોકની કલ્પના ત્યાગી, આજનું અહીંનું જીવન કેમ સ્વચ્છ, આરોગ્યપ્રદ, અભાવમુક્ત, સમરસ બને અને છેવાડાના માણસ સુધી સૌ સુવીધા અને સુખ સમાન રીતે પહોંચે તે જ આપણી નીસ્બત હોવી ઘટે. આપણે જો દુનીયાના વીકસીત દેશોની હરોળમા સ્વમાનભેર ઉભું રહેવું હોય તો ચાર્વાકની ભૌતીકવાદની ફીલસુફી આધારીત જ્ઞાન-વીજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજીનો સમુચીત વીનીયોગ અત્યંત આવશ્ય છે, અનીવાર્ય છે.

ગોવીન્દ મારુ નવસારી govindmaru@yahoo.co.in


ગુજરાતમીત્ર દૈનીક, સુરતના ચર્ચાપત્રવીભાગમાં પ્રકાશીત થયેલો મારો એક ચર્ચાપત્ર


દર સપ્તાહે મુકાતા રૅશનલ વીચારો માણવા જોતા રહો મારો બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/

ફેબુઆરી 27, 2010

ધર્મથી વીવેકનો હ્રાસ

વાસ્તવમાં શરીરથી અલગ કોઈ આત્મા નામના તત્ત્વની કલ્પના જ બધી મુસીબતોનું મુળ છે. જીવવીજ્ઞાન (બાયોલોજી)ની શોધો થવા અગાઉ આપણા શરીરમાં કેટલી નસ-નાડીઓ છે, તેમાં કેટકેટલાં અને કયાં કયાં પ્રકારનાં જીવાણુંઓ દરેક સમયે અસ્તીત્વ ધરાવે છે તેનું આપણને જ્ઞાન ન હતું. તો પછી આધ્યત્મવાદીઓએ કયાં એક્સ-રે મશીનથી શરીરની અંદર આત્મા નામની અદૃશ્ય ચીજને જોઈ ? પદાર્થની સ્વયં સંચાલીત પ્રક્રીયાને સમજવાના અભાવે જ આત્માની કલ્પના કરવામાં આવી હશે અને કોઈક માયાવી શક્તીની સાથે જોડી દેવામાં આવેલ હશે. આમ, જ્ઞાનના અભાવે લોકોએ શોર્ટકટ શોધી કાઢ્યો. અસલમાં સ્વત: સંચાલન સમજવાને બદલે આજ્ઞાપાલન વધારે સરળ લાગે છે. એટલે જ પોતાની બહારના કોઈ નીયંતાની તલાશ કરી લે છે. એ જ તો તેઓના વ્યવહાર નીર્દીષ્ટ કરે છે. આ નાયક અથવા હીરો તેઓના આદર્શોને અમલી કરે છે. જેને લઈને તમામ જહેમત અને તવાઈથી બચી જઈ પોતાના આદર્શોનો જાતે અમલ કરવાની મહેત કરવી ન પડે. નાયકપુજા (હીરોવરશીપ)ની પાછળ આ જ મનોવૈજ્ઞાનીક નબળાઈ કામ કરે છે. એ જ માનવીની આદીમ અવસ્થાની પરીચાયક છે.

આ જ નબળાઈના કારણે વ્યક્તી પોતાના વીવેક દ્વારા નીજને સંચાલીત કરીને વર્તવાનું જોખમ ખાસ કરીને ટાળે છે. વીકલ્પના સ્વરુપે ક્યારેક તો તે પોતાના સંચાલનની જવાબદારી કોઈ ધર્મગુરુના હાથમાં સોંપી દે છે, ક્યારેક કોઈ ડીક્ટેટરના હાથોમાં સોંપે છે. ‘મૅન, મૉરલ એન્ડ સોસાયટી’ પુસ્તકના મનોવૈજ્ઞાનીક લેખક મી. ફ્લુગલે ઉંડાણમાં ઉતરી ચર્ચા કરીને નીષ્કર્ષરુપે સીદ્ધ કર્યુ છે કે, આ રીતે પોતાના વીવેકનો આધાર લઈને વ્યક્તીએ પોતાની સમીક્ષાશક્તી જ ખોઈ નાંખી છે. વ્યકતીગત દાયીત્વબોધનો પણ લોપ થઈ જાય છે. અને વ્યક્તી એવા આદીમ વ્યવહારની કક્ષામાં પહોંચી જાય છે કે જેને વીવેકની કસોટી પર કસવામાં આવે તો માનવીનું મસ્તક શરમથી ઝુકી જાય છે. પ્રતીક જો ઝંડો હોય, કોઈ રંગ હોય કે પછી આદર્શ વાક્ય હોય અથવા પથ્થરનો કોઈ ટુકડો હોય આ ઠોસ પ્રતીકમાં જ વીવેકનું પ્રલંબન થઈ જાય. આ જ મનોવૈજ્ઞાનીક નબળાઈનો અનુચીત લાભ રાજકારણીઓ અને ધર્મગુરુઓ ઉઠાવી પોતનો સ્વાર્થ સીદ્ધ કરે છે ! વળી, કોઈક ગુરુથી પણ ઉપર કોઈ પારલૌકીક કાલ્પનીક આકૃતીનું સ્થાન આવી જાય છે. કારણ કે સાંસારીક યા લૌકીક ચીજોની તો સીમા પણ હોય છે. જેને જાણીને પણ નીરાશ થઈ શકાય છે. પરંતુ અંતીમ આશરો તરીકે માની લીધેલા ભગવાનના શરણમાં પહોંચીને સુરક્ષીતતા અનુભવવાનો વહેમ ઓઢી લે છે. આ રીતે કહેવાતા ભગવાનના હાથમાં લોકો વીવેકની સત્તા સોંપીને ધાર્મીક વ્યક્તી પોતાના નૈતીક કર્તૃત્વમાંથી છુટકારો મેળવી લે છે.

ગોવીન્દ મારુ નવસારી

‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીક, સુરતના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.14 જાન્યુઆરી, 2005ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ મારું એક ચર્ચાપત્ર

દર સપ્તાહે મુકાતા રૅશનલ વીચારો માણવા જોતા રહો મારો બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/


અતીતને વાગોળવામાં શો ભલીવાર ?

અતીતને વાગોળવામાં શો ભલીવાર ?

‘જ્યાં ન પહોંચે રવી ત્યાં પહોંચે કવી’– એ ન્યાયે મહર્ષી વાલ્મીકી અને વ્યાસે અનુક્રમે રામાયણ તથા મહાભારતની રચના કરેલી. રામાયણ તથા મહાભારતની રચના કરવામાં તેઓએ કલ્પનાને બહેલાવી છુટો દોર આપ્યો. પૌરાણીક પરી–કથાઓમાં કલ્પીત વાતોનું પ્રમાણ સવીશેષ હોય તે સ્વાભાવીક છે. હા, સાહીત્યની દૃષ્ટીએ મહાભારત અને રામાયણ ઉત્ત્તમોત્ત્તમ મહાગ્રંથો છે, તેનો કોઈ ઈનકાર કરી શકે તેમ નથી; પરંતુ આ આધાર પર એમ તારવવું કે, એ જમાનામાં આપણી પાસે આજના જેવાં જ શસ્ત્રો તથા વીમાનો હતાં અને તેનાં ઉડ્ડયનો/નીર્માણ આપણે કરી શકતા હતા, તે તો કેવળ મનને મનાવવાનું અને પોરસાવાનું બહાનું માત્ર જ છે. આ પ્રામાણીક/ વાસ્તવીક હકીકત નથી.

વળી કેટલાક તો લુલો બચાવ પણ કરે છે કે, ‘અંગ્રેજો અને જર્મનોએ આપણાં શાસ્ત્રો અહીંથી લઈ જઈ, તેનો અભ્યાસ કરીને તેઓએ આધુનીક વૈજ્ઞાનીક શોધો કરેલી છે, જે અસલમાં આપણી જ છે.’ ત્યારે પુછવાનું મન થાય છે કે, જે શાસ્ત્રો આપણી પાસે હજારો વર્ષથી હતાં, તો તે શાસ્ત્રોમાંથી આપણે કેમ કંઈ જ કરી ન શક્યા ? તે જ શાસ્ત્રોમાંથી અંગ્રેજ/જર્મન વગેરે પ્રજાએ ફક્ત બસો વર્ષમાં માનવને રાહતપુર્ણ જીવન બક્ષનારી સેંકડો/હજારો આધુનીક શોધો કરી જગતને ખોળે કેવી રીતે ધરી ? આ વાતે આપણે ગૌરવ લેવું જોઈએ કે શરમાવું જોઈએ ? હજારો વર્ષથી આપણી પાસે જો આજના જેવાં જ વીમાનો અને શસ્ત્રો આપણી પાસે હતાં પછી આપણે આ વીમાનો અને તે શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરીને, દેશ આખાને સદીઓ સુધી ગુલામ બનાવનાર પ્રજાઓ સામે ઝઝુમ્યા કેમ નહીં ? બસો વર્ષ સુધી મુઠ્ઠીભર અંગ્રેજોની ગુલામી આપણે શા માટે વેઠી હતી ? આપણા સાહીત્યમાં નીરુપાયેલા કલ્પનાના તોખાર સમું કશુંક નક્કર સ્વરુપનું આપણી પાસે હોત તો આજે આપણે ‘સુપર પાવર’ તરીકે દુનીયા પર આધીપત્ય ભોગવતા ના હોત ?

ગોવીન્દ મારુ નવસારી

24 December 2009

‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીક, સુરતના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.5/10/1992ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ મારું એક ચર્ચાપત્ર …

દર સપ્તાહે મુકાતા રૅશનલ વીચારો માણવા જોતા રહો મારો બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/

રૅશનાલીઝમ

શ્રી બી. જી. નાયક અને શ્રી આર. કે. મહેતા જેવા વીદ્વાનો રૅશનાલીઝમ વીશે પુર્ણતઃ સ્પષ્ટ ન થઈ શકે, ત્યાં આમજનતાને રૅશનાલીઝમ વીશે કૌતુક થાય, તેમાં શી નવાઈ ! જ્યારે કોઈ શબ્દ વીશે સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા ન આપી શકાય ત્યારે તે શબ્દ ‘ઉછળતા દડા’ જેવો બની જાય છે. આવા શબ્દનો જેને જેમ ફાવે તેમ ઉપયોગ કરે છે. ધર્મ, અધ્યાત્મ, ભગવાન વગેરે આવા ઉછળતા રહેતા ‘દડા’ શબ્દો છે. પરન્તુ રૅશનાલીઝમ એ ‘દડા’ શબ્દ નથી. તેની ચોક્કસ વ્યાખ્યા ન જાણનારા અને ન સમજનારાઓ તેના વીશે ધુંધળુ વાતાવરણ ખડું કરવાની કોશીશ કરે છે.

રૅશનાલીઝમની વ્યાખ્યા સુસ્પષ્ટ છે. રૅશનાલીઝમ એક એવો અભીગમ છે, જેમાં ‘રીઝન’ની સર્વોપરીતાનો બીનશરતી સ્વીકાર કરવામાં આવે છે અને જેનો હેતુ ફીલસુફી તથા નીતીશાસ્ત્રની એક એવી તરાહ સ્થાપવાનો છે કે જે કોઈ અધીકારી ગણાતી તમામ એક પક્ષીય ધારણાઓથી મુક્ત હોય અને વાસ્તવીક અનુભવ દ્વારા એ ચકાસી શકાતી હોય.

મનુષ્યના મગજમાં આવેલીરીઝન’ની શાખા (Faculty)ને લીધે જ તે અન્ય પ્રાણીઓથી જુદો પડે છે. ઉત્ક્રાન્તીની લાખો વર્ષોની કોશીશ અને ભુલ સુધારતા જવાની પદ્ધતી દરમ્યાન આ શાખાનો ઉદય થયો છે. પરન્તુ  આવી મહામુલી શાખાના (રીઝન)નો ઉપયોગ કરવો કે નહીં તે દરેક વ્યક્તીની મુનસફીની વાત છે. બીજા અર્થમાં માનવપ્રાણીએ મનુષ્ય તરીકે જીવવું કે પ્રાણી તરીકે જીવવું તે તેણે જ પસંદ કરવાનું હોય છે. આજના બહુમતી મનુષ્યપ્રાણીએ કોની પસન્દગી કરી છે તે આપણે જોઈ શકીએ છીએ.

માટીનો ઢગલો વર્ષોથી ગામના ખુણે પડેલો છે. પરન્તુ એક કુમ્ભકાર (કુંભાર) તેના પ્રયત્નો થકી તેમાંથી ઘડાઓ તથા જુદી જુદી વસ્તુઓ બનાવે છે. તેવી જ રીતે આપણી રીઝનની શાખા તો વર્ષોથી આપણા ભેજામાં પડેલી છે. તેને વીકસાવવાનું ભગીરથ કાર્ય આપણે કરવાનું છે. તેના વડે જ આપણો ઉત્કર્ષ સાધી શકીશું. આ રીઝનની શાખા વીકસાવવાનું કાર્ય આપોઆપ નથી થઈ જતું. પોતાના દરેકે દરેક અનુભવોને વાસ્તવીકતાની ચાળણીમાં ચાળવાના છે–કસોટીના પથ્થરે ચકાસવાના છે. એને માટે સક્રીય વીચાર–પ્રકીયાની જરુર પડે. એ પ્રક્રીયા નીર્દયતાથી, બીનપક્ષપાતી બની અને કડકાઈથી તર્કના ઉપયોગ વડે ચાલતી હોય. મતલબ કે સૌ પ્રથમ તો વ્યક્તીએ તર્કનો નીયમ શીખવો પડે. (અભણ વ્યક્તી પણ પોતાના તથા બીજાના અનુભવોને, વાસ્તવીકતાની ફુટપટ્ટી વડે માપવાનું શરુ કરે એટલે તે તર્કના નીયમો શીખતા જાય. આના માટે સ્કુલ-કૉલેજમાં જવાની જરુર નથી) અને ત્યાર બાદ દરેકે દરેક મુદ્દામાં તથા પસન્દગીઓમાં પોતાના જાગૃત કલાકો દરમ્યાન સમ્પુર્ણ માનસીક એકાગ્રતા રાખે.

ઘણી ખરી વ્યક્તીઓ અમુક ક્ષણો માટે કે અમુક મુદ્દાઓ પુરતો કે ચોક્કસ કટોકટીના સંજોગોમાં, સભાનતાથી રીઝનનો ઉપયોગ કરતા હોય છે. પરંતુ આ ક્ષણો, મુદ્દાઓ કે કટોકટી પસાર થઈ ગયા પછી તેઓ પોતાની સભાનતા (રીઝનની શાખા)ને કેઝ્યુઅલ લીવ પર ઉતારી મુકે છે ! આ કોઈ આંધળાપણું નથી. પરન્તુ ન જોવાનો અધીકાર છે. અજ્ઞાનતાથી પણ જાણવાનો ઈનકાર છે. મનુષ્યનો મુળભુત દુર્ગુણ જ આ છે. પોતાના મગજને ધુંધળું-અસ્પષ્ટ થવા દેવું અને ચાલુ પ્રવાહ જ્યાં પછાડે ત્યાં પછડાતા રહેવું એને બીનરૅશનાલીટી જ કહી શકાય. જ્યારે આનાથી વીરુદ્ધ, રૅશનાલીટી એ વ્યક્તીનો મુળભુત સદ્ ગુણ છે. જેમાંથી બીજા સદ્ ગુણો ઉદ્ ભવે છે. સદ્ ગુણો જન્મજાત કે વંશપરમ્પરાગત રીતે મળતા નથી તેને કેળવવા પડે, શીખવા પડે છે. રૅશનાલીટીનો સદ્ ગુણ પણ મનુષ્યે કેળવવો પડે છે.

ગોવીન્દ મારુ

‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીક, સુરતના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.14/04/1993ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ  આ  ચર્ચાપત્ર …

શુકન-અપશુકન

માનવ સમાજ માટે હાનીકારક એવા શુકન-અપશુકનના ખ્યાલે જનમાનસમાં અંધશ્રદ્ધાનું વ્યાપક સ્વરુપ પકડ્યું છે. ગાય, કુંવારી કન્યા વગેરે સામે મળે તો શુકન ગણાય; જ્યારે બીલાડી, વીધવા સ્ત્રી કે પછી કુદરતી હાજતેથી પાછી ફરતી કોઈ વ્યક્તી સામે મળે તો અપશુકન ગણાય. એવી આમજનતામાં અંધશ્રદ્ધા છે. આવી અંધશ્રદ્ધાએ ભારત સીવાયના અન્ય દેશોમાં પણ વ્યાપક સ્વરુપ પકડ્યું છે. જેમ કે બ્રીટનવાસીઓ 13ના આંકડાને શુભ માને છે; જ્યારે 87ના સ્કોરને તેઓ અશુભ ગણે છે. જાપાનમાં લોકો યાત્રા પર જતાં પહેલાં નખ નથી કાપતા. ક્યુબા નીવાસીઓ ચાંદનીને ખરાબ માને છે અને તેથી ચાંદની રાતોમાં ખુલ્લાં માથે નથી નીકળતા. એસ્કીમો હવાની દીશા બદલવા માટે ઢોલ વગાડે છે. પેરુમાં વરસાદ લાવવા માટે કાળા ઘેટાને મેદાનમાં ઉભું રાખી દેવાય છે અને જ્યાં સુધી વરસાદ ના આવે ત્યાં સુધી ઘેટાને ખોરાક આપવામાં નથી આવતો… વગેરે વગેરે.

શુકન-અપશુકન માટે મુહુર્ત જોવામાં આવે છે. પુરોહીતો અપશુકન નીવારણ માટે વીધી કરવાના ઓઠા હેઠળ રોકડી કરી લે છે. શુકન-અપશુકનના ખ્યાલને લીધે વીધવા સ્ત્રીઓ, દલીતો વગેરેને સામાજીક તીરસ્કાર મળે છે. અંધશ્રદ્ધાળુઓ સારા શુકન માટે દીવસો સુધી તકના ભોગે રાહ જોઈ બેસી રહે છે. શુકન-મુહુર્ત કે અન્ય ધાર્મીક વીધીઓ માટે બેફામ ખર્ચાઓ કરવામાં આવે છે. જે ખર્ચાઓ દેશની વીકટ સમસ્યાઓ નીવારવાને બદલે તેમાં વધારો જ કરે છે. આમ આર્થીક, સામાજીક, શારીરીક શક્તીઓનો દુર્વ્યય થવાને કારણે છેવટે તો માનવ સમાજનો સર્વાંગી વીકાસ અવરોધાય છે.

જે વસ્તુ પ્રીય લાગે તે શુકન અને જે વસ્તુ અપ્રીય લાગે તેને અપશુકન કહેવું/માનવું એ માનસીક અસ્વસ્થતા છે, તેનો પ્રભાવ હાનીકારક છે. જો શુકન-અપશુકનના ખ્યાલને સત્યની એરણ પર ચડાવવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થશે કે આવા ખ્યાલો ઉપજાવી કાઢેલા છે, વાહીયાત છે. માનવ સમાજમાં આ પ્રકારનો અંધવીશ્વાસ આદીકાળથી જ પ્રચલીત છે. જેને જડમુળથી ઉખેડી કાઢવા માટે અવીરત પ્રયત્નો કરવા જરુરી છે.

ગોવીન્દ મારુ

‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીક, સુરતના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.19/12/1992ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ આ  ચર્ચાપત્ર …

અતીધાર્મીકતા અને અતીહીંસા

છેંતાળીસ વર્ષીય આપણા યુવાન વીજ્ઞાનશીક્ષક અને ઉગતા ગઝલકાર (કવીતાનો ‘ક’) મીત્ર, શ્રી. સુનીલ શાહ એમ. ટી. બૉઈઝ ટૅકનીકલ હાઈ સ્કુલ, સુરતમાં સેવા કરતા હતા, તે જ હાઈ સ્કુલમાં તા. ૬ અક્ટોબર ૨૦૦૯ને મંગળવારથી આચાર્યનો હોદ્દો સ્વીકારશે.. આપણા સૌના એમને ખુબ ખુબ અભીનન્દન..

આજની આ પોષ્ટ આચાર્ય શ્રી સુનીલભાઈ શાહને અર્પણ કરું છું.

ગોવીન્દ મારુ


અતીધાર્મીકતા અને અતીહીંસા

‘દીકરા, તું ચેતન તરીકે ઓળખાતો હતો અને અનેક આસુરી તત્ત્વોને મારવાને બદલે, માતાજીના આ ભક્તોએ તને જ મારી નાંખ્યો…! અરેરેરે…!!’ કોઈ એક નામ માત્રથી ઓળખાવા બદલ, કોઈ પણ વાંકગુના વીના પાલરોડ, સુરતના એક કૉલેજ યુવાનનું ઢીમ ઢાળી દીધું. થોડા મહીના પહેલાં સીટીલાઈટ રોડ, સુરત પર અભણ, ગરીબ વૉચમેનનો,  શીક્ષીત-સંસ્કારી ગણાતા ઘોડદોડ રોડ, સુરતના નબીરાઓ કથીત અપમાન બદલ જીવ કાઢીને જ જંપ્યા ! શરમ, સંસ્કાર, પોલીસ અને કાયદા-વ્યવસ્થાની ઐસીકી તૈસી…!!

કોઈનો લાડકવાયો ચાલ્યો ગયો, કેટકેટલી આશા-અપેક્ષાએ ઉછેરેલાં સંતાનો !… આ સંસ્કારી-શીક્ષીત નગરી, જ્યાં મુલ્યો, વ્રતો, ઉપવાસો, વરઘોડા અને આધ્યાત્મીકતાની વાતો કરતા કોઈ થાકતું નથી. એક ખુબ મોટી યુનીવર્સીટી અને સેંકડો સ્કુલો-કૉલેજો, સંસ્કારભવનો અહીં છે; છતાં આ શું ?!

હમણાં જ તો શ્રાવણ-રમઝાન માસમાં ધાર્મીકતાનું પુર આવી ગયું. મળસ્કેથી જ અલ્લાહની સાથે ડાયરેક્ટ સંપર્ક કરતા અવાજોએ બધાની ઉંઘ હરામ કરી. ઉપવાસ કરવાના, વળી આત્મા અને મોક્ષ માટે અપાસરા ગમી દોડાદોડી અને પવીત્ર થવા ઉપવાસની, યાચનાના ફોટાઓ, દશેરાને દીવસે રામાયણના દૃશ્યો ભજવાયાં અને શૈતાન ગણાતા રાવણનું પુતળાદહન ટોળેટોળાંની હાજરીમાં જ થયું ! ‘અવેરે જ શમે વેર’ની રામાયણની શીખ તો પોથીમાંનાં રીંગણાં જ ને ! મારા, મારા મહોલ્લાના, મારી જ્ઞાતી-પેટા જ્ઞાતીના, મારા ધર્મના કહેવાતા અપમાન બદલ, ચામડાના પટ્ટા, દોરડાં, ચપ્પાં, દંડા અને તલવારો લઈને યુવકો બહાર નીકળી પડે અને કોઈને મોતથી જરા પણ ઓછી સજા તેઓ કરતા નથી ! ચપટી વગાડતાં જ બધા તૈયાર ! હીંસા આચરવામાં કોઈ પાછું વળીને જોતું નથી.

અરે, સુધારાવાદી વીર નર્મદના ઘરની નજીક જ, ચાર દીવસ પર, ગોપીપરા, સુરતમાં એક ટોળામાંથી પુરુષો પોતે આગળ આવી, કેડ પર દોરડા વીંઝાવી પોતાની બાધા મુકે છે !

સવાલ એ થાય છે કે અતીધાર્મીકતા અને અતીહીંસા આટલી બધી જોડાજોડ કેવી રીતે નભતી હશે ? આખા ગુજરાતની બધી બહેનો નવરાત્રી દરમીયાન ઉપવાસ કરીને માતાજીની ભક્તી કરવા હીલોળે ચડે છે, તો બીજી તરફ એ જ ગુજરાતમાં વધતા જતા બળત્કાર, સ્ત્રીઓનાં અગ્નીસ્નાન, આપઘાત, કૌટુંબીક હીંસા અને વીવીધ પ્રકારની અવમાનના ! આ અતીશક્તીમાન માતાજીના આટલા બધા ભક્તીભાવ પછી પણ હીંસા સામે સ્ત્રી સાવ ની:સહાય કેમ?

આપણા જાહેર અને સામાજીક જીવનમાં હીંસા રગેરગમાં પેસી ગયેલી જણાય છે. સંસ્કાર, નીતી, શીક્ષણ, મુલ્યો વગેરેની બધી વાતો બકવાસ પુરવાર થઈ રહી છે. માનવતાનો સહેજ પણ છાંટો હોત તો ચેતન ઉર્ફે દીનેશ કે પેલા વૉચમેનભાઈ કે પૈસા વાંકે પોલીસે ન છોડેલા પાંડેસરા, સુરતના રાજેશ પાટીલ જીવ ગુમાવત નહીં, અને આ સમાચાર વાંચી સાવ મુંગામંતર, ચુપ, નીષ્ઠુર અને સંવેદનશુન્ય શીક્ષીતોને અને કટારલેખકોને શું કહીશું ?!

પ્રા. બાબુભાઈ ધી. દેસાઈ, સુરત

(અંધશ્રદ્ધા, વહેમ અને ચમત્કારોનો પર્દાફાશ કરતી સંસ્થા ‘સત્યશોધક સભા’, સુરતના મંત્રી અને નીવૃત્ત પ્રાધ્યાપક છે. આ જ સંસ્થાનું રૅશનલ સામયીક ‘સત્યાન્વેષણ’ ના સહતંત્રી/સહસંપાદક પણ.)

સંપર્ક: 3–અભીનવ પાર્ક, ઘોડદોડ રોડ, સુરત– 395 001

Mobile – 92279 06656 ઈ મેઈલ: professorbddesai@yahoo.com

સુરતના દૈનીક “ગુજરાતમીત્ર”ના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.3/10/09ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ આ ચર્ચાપત્ર; ચર્ચાપત્રી–લેખક તેમ જ ‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીકના સૌજન્યથી સાભાર…

વીજ્ઞાની સાધુબાવાઓ

‘ભગવાન કેવો દયાળુ છે કે તેણે પૃથ્વીને સુર્યથી બરાબર સાડા આઠ કરોડ માઈલ દુર ગોઠવી છે. જો થોડીક નજીક હોત તો આપણે બળીને ભસ્મ થઈ ગયા હોત’ એમ કોઈ સ્વામીજીએ તેમના પ્રવચનમાં ભાવીકજનોને કહ્યું, અને પ્રા. રમણભાઈ પાઠકે કાનોકાન સાંભળ્યું. (સંદર્ભ: ‘રમણભ્રમણ’ “ગુજરાતમીત્ર” દૈનીક, સુરત તા. ૧/૦૮/૧૯૯૨) આ સ્વામીજીને વીજ્ઞાનનો કક્કો કદાચ નહીં આવડતો હોય, પણ નામાંકીત વીજ્ઞાનીઓ પણ આવી વાતો કરે ત્યારે તેમને શું કહેવું ?

બ્રીટીશ વીજ્ઞાનીઓ પૌલ ડેવીસ (જેનો ઉલ્લેખ ડૉ. ગુણવંત શાહે તેમના પુસ્તક ‘અસ્તીત્વનો ઉત્સવ’માં કરેલો છે) તેમના પુસ્તક ‘એક્સીડન્ટ યુનીવર્સ’માં લખે છે કે, ‘‘જો ગુરુત્વાકર્ષણનો આંક જરા ઓછો વત્તો હોત તો વીશ્વનું સર્જન જ ન થયું હોત. એ જ રીતે બીજા ભૌતીક આંકો (Physical Constants- આવા આંકો 25 જેટલાં છે. તેમનું મુલ્ય વીશ્વની ઉત્પત્તી થઈ ત્યારે જે હતું, તે આજે પણ છે- અને ભવીષ્યમાં પણ તે જ રહેશે- એટલે આ અંકો અચળ- Constants કહેવાય છે)નાં મુલ્યોમાં જરા સરખી વધઘટ થઈ હોત, તો વીશ્વનું સર્જન જ ન થયું હોત’’ તેમની ગણતરી સાંગોપાંગ સત્ય છે; પણ છેવટે જ્યારે તે વીજ્ઞાની મટી ફીલસુફી કરવા બેસે છે ત્યારે તે આવું તારણ કાઢે છે કે, “ભગવાન કેટલો બુદ્ધીશાળી છે કે તેણે આ બધા આંકોનું ગણતરીપુર્વક નીર્માણ કર્યું છે કે જેથી વીશ્વની ઉત્પત્તી થાય” (ઉપરોક્ત સ્વામીજીની જેમ)

વીશ્વની ઉત્પત્તી થઈ ત્યાર પછી ગુરુત્વાકર્ષણ અસ્તીત્વમાં આવ્યું, એટલે તેના આંકનું નીર્માણ વીશ્વના અસ્તીત્વની સાથે સુસંગત હોવું જોઈએ. ધારો કે તેનું મુલ્ય ‘ક્ષ’ છે- તો ‘ક્ષ’ના મુલ્યમાં જરાસરખી વધઘટ થાય તો વીશ્વનું સર્જન ન થાય એ દેખીતું છે. એ જ પ્રમાણે સઘળા ભૌતીક આંકો વીશે કહી શકાય.

જેમ્સ જીન્સ બહુ મોટા ગજાનો બ્રીટીશ ખગોળવીજ્ઞાની હતો. તેમણે તેમના પુસ્તક “Mysterious Universe” ના છેલ્લા પ્રકરણમાં એવું તાત્ત્વીક (Philosophical) તારણ કાઢ્યું કે ‘ભગવાન સર્વ શ્રેષ્ઠ ગણીતજ્ઞ છે. શા માટે ? ૧૯મી સદીના વીજ્ઞાનીઓ તેમની થીયરી સમજાવવા માટે Physical Models રજુ કરી શકતા; પણ વીસમી સદીના વીજ્ઞાનને સમજાવવા આવા Physical Models શક્ય નથી. સમય અને અવકાશ સંકલીત છે, પ્રકાશ તરંગમય અને કણમય છે, ઈલેક્ટ્રોન કણમય છે તો તરંગમય પણ છે.’ આવી આધુનીક વીજ્ઞાનની વાતો ઉચ્ચતમ ગણીતથી જ સમજી શકાય. એટલે જેમ્સ જીન્સ કહે છે કે, વીશ્વની ગતીવીધીનું સંચાલન સર્વશ્રેષ્ઠ ગણીતજ્ઞ કરતો હોવો જોઈએ.

વીજ્ઞાનમાં પુર્વગ્રથીત માન્યતાને કોઈ સ્થાન નથી. કારણ કે વીજ્ઞાન જ્ઞાતના આધાર પરથી ‘અજ્ઞાત’ને પામવા મથે છે. તે ‘અજ્ઞાત’ને કોઈપણ પાયા વગર સ્વીકારી લેતા નથી. હા, તેઓ  ‘Hypothesis’ અવશ્ય ઘડે છે, તેની ચકાસણી કરે છે, તેમાં જરા સરખો અપવાદ નીકળે તો તેઓ તરત જ એ ‘Hypothesis’ને તીલાંજલી આપે છે.

પૌલ ડેવીસ કે જેમ્સ જીન્સ આ બધું જાણવા છતાં શા માટે ભગવાન સર્વ શ્રેષ્ઠ બુદ્ધીશાળી છે, ગણીતજ્ઞ છે એવી પાયા વગરની વાતો કરતા હશે ? આર્થર એડીંગટન, વ્હાઈટહેડ, ટયલર કે કાપ્રાનાં લખાણોનું વીશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનાં લખાણોમાં કાં તો આવી પુર્વગ્રથીત માન્યતા હોય છે, અથવા વીજ્ઞાનનું પ્રયત્નપુર્વક અવળું અર્થઘટન કરવામાં આવેલ હોય છે. દા.ત.: કાપ્રાએ અણુ પરમાણુમાં Consciousness સભાનતા છે, એવી વાતો કરેલ છે, જેનું કોઈ પ્રમાણ નથી એટલે કે આ પ્રમાણ વગરની વાત થઈ- અર્થાત્ વીજ્ઞાનનું અવળું અર્થઘટન છે.

સંસ્કૃતીના ઉદયકાળથી તે આજ સુધી બહુજન સમાજને ઈશ્વર, આત્મા, પરમાત્મા, પુર્વજન્મ, પુનર્જન્મ, પાપ, પુણ્ય, સ્વર્ગ, નરક, જ્યોતીષ જેવી તદ્દન કપોળકલ્પીત વાતોથી ઘેનમાં રાખવાનો પ્રયાસ એક યા બીજા સ્વરુપે કરવામાં આવે છે. આ વીજ્ઞાનનો યુગ છે. વીજ્ઞાનીઓ પણ જાણ્યે–અજાણ્યે બહુજન સમાજનએ ‘ઈશ્વર’ની વાતો વીજ્ઞાન દ્વારા ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આપણા બૌદ્ધીકો પણ તેમના પ્રચારથી ભરમાઈ જાય છે. બૌદ્ધીકો વીચારશે ખરા ???

આર. કે. મહેતા અને ગોવીન્દ મારુ

સુરતના દૈનીક “ગુજરાતમીત્ર”ના ‘ચર્ચાપત્ર’ વીભાગમાં તા.૧૪/૦૮/ ૧૯૯૨ના રોજ પ્રકાશીત થયેલો આ એક ચર્ચાપત્ર.