ડૉ. બી.એ. પરીખ

મન્ત્ર–યન્ત્ર–તન્ત્રનું અવીજ્ઞાન

1

પ્રાસ્તાવીક

–ડૉ. બી.એ. પરીખ

મન્ત્ર, યન્ત્ર, તન્ત્રને લોકબોલીમાં મન્તર, જન્તર, તન્તર કહેવામાં આવે છે. વીશ્વના દરેક પ્રકારના ધર્મ તેમ જ સમ્પ્રદાયોમાં તેમ જ જેમનો કોઈ સ્પષ્ટ ધર્મ નથી એવી આદીમ જાતી(Primitive Tribe)માં પણ એક યા બીજા રુપમાં મન્તર, જન્તરની પ્રણાલીકાઓ પ્રવર્તે છે. આપણા હીન્દુ ધર્મમાં તો એવી ઘણી કથાઓ છે જે પ્રતીપાદીત કરે છે કે જન્તર, મન્તર, જપ–જાપનો ઘણો મહીમા અને પ્રતાપ છે. દા.ત. રામાયણમાં વાલીયા લુંટારાને નારદ મુનીએ ‘રામ’ના મન્ત્રનો જાપ કરવાનું કહ્યું અને વર્ષોના રામમન્ત્રના જપ–તપથી વાલીયો લુંટારુ વાલ્મીકી ઋષી બની ગયો. અને રામાયણની કથા આલેખી. જપ–તપ કરવાથી સીદ્ધી પ્રાપ્ત કરવાની, ધાર્યું ફળ મેળવવાની ઘણી કથાઓ છે.

હીન્દુ ધર્મમાં તો દરેક દેવ, દેવી, ગ્રહો અને માતાજીઓના પાઠ કરવાના મન્ત્રો છે. તેમની પુજા–અર્ચના કેવી રીતે કરવી તેનાં તન્ત્રો, વીધી–વીધાનો છે. શ્રી કૃષ્ણ શરણમ્ મમ કે ગાયત્રી મન્ત્રની રોજ માળાઓ ફેરવવાનો, ‘ગીતાપાઠ’ કરવાનો નીયમ ઘણા ચુસ્તપણે પાળે છે. આપણા સાધુ, બાપુ–બાવાઓ મન્ત્ર ભણીને, પાણીને ‘પવીત્ર’ જળ બનાવી શકે છે. આ અભીમન્ત્રીત જળ હવે સાદું પાણી રહેતું નથી એ જળ જાતજાતની શારીરીક, વ્યાવહારીક મુશ્કેલીઓ, તકલીફો માટેનો અક્સીર ઈલાજ છે. આ અભીમન્ત્રીત જળના આચમનથી ભલભલા ‘રોગ’ દુર થઈ જાય છે. નાણાકીય આફતો ટળે છે. આ મન્ત્ર, તન્ત્ર કેવળ હીન્દુ ધર્મમાં જ પ્રવર્તમાન રુઢી છે એવું નથી. જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ હમ્મેશાં ધ્યાન રાખે છે કે, તેમના નીવાસસ્થાન જૈન દેરાસરની નજીકમાં જ હોય, રોજ સવારે માત્ર એક સફેદ ઉપરણું પહેરીને પુજા, મન્ત્ર જાપ કરવા જવાનો નીયમ. બૌદ્ધ સાધુઓ સતત ‘બુદ્ધમ શરણમ્ ગચ્છામી’નો મન્ત્ર પઢતા રહે છે. આવો કોઈને કોઈ જાપ મન્ત્રનો કર્મકાંડ ખ્રીસ્તી, ઈસ્લામ, શીખ દરેકે દરેક ધર્મમાં તેમ જ તેમાંથી પ્રગટેલા સામ્પ્રદાયીક ફાંટાઓમાં છે જ. સામાન્યત: આ જાપ તો ઈશ્વર, અલ્લાહ, ગૉડની પ્રાર્થના–પુજા રુપે, તેમની મહેરબાની આશીર્વાદ મેળવવા તેમ જ આ ભગવાન આપણને આપત્તીઓમાંથી ઉગારે, સુખ, સમ્પત્તી આપે તે માટે હોય છે; પરન્તુ આપણે આગળ જોઈશું કે આ મન્ત્ર–તન્ત્રનો ઉપયોગ દુશ્મનનું કાસળ કાઢવા, કોઈનું અનીષ્ટ કરવા, કૉર્ટ કચેરીના કેસ જીતવા માટે પણ કરવામાં આવે છે.

આ મન્ત્ર, યન્ત્ર, તન્ત્ર ત્રણેય રચનાઓ એક બીજા સાથે અંતર્ગત રીતે સંકળાયેલી છે. યન્ત્ર કે તન્ત્ર, જન્તર–તન્તર કરવા માટેના દરેક કર્મકાંડમાં કોઈને કોઈ પ્રકારના મન્ત્રો તો સંકળાયેલા હોય છે.

આ મન્ત્ર, યન્ત્ર, તન્ત્રની વ્યવસ્થા, રચનાનું તેમાં રહેલા વૈવીધ્યનું વીવરણ સમજુતી આપી; પછી આ રીતે મન્ત્ર–તન્ત્રથી ખરેખર કોઈ કાર્યસીદ્ધી પ્રાપ્ત થતી જ નથી એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ મન્ત્ર–તન્ત્ર દ્વારા આપણી પરીસ્થીતી, અન્ય વ્યક્તીઓ તેમ જ સમસ્યાઓ ઉપર કંઈ અસર કરી ઉપજાવી શકાતી નથી જ. આજના યુગમાં આપણે સૌ આપણા વ્યવસાય–કામગીરીમાં બહુ વ્યસ્ત હોઈએ છીએ એટલે આ મન્ત્ર–તન્ત્રની ઝંઝટ જાતે કરવાનો સમય ન હોય અને તેથી આ કર્મકાંડ નાણાં આપીને ખાસ બ્રાહ્મણ–પુજારીઓ દ્વારા કરાવવાની વ્યવસ્થા પણ વીકસી છે. પ્રશ્ન એ પણ ઉપજે છે કે માણસે પોતાની સમસ્યા ઉકેલવા માટે જાતે જ પ્રયત્નો કરવાના હોય કે તેના બદલે તે બીજા પાસે કરાવે તો પરીણામ આવે ખરું?

વળી, નાણાં આપી ભાડે રોકેલા આ પુજારીઓ તમારા વતી મન્ત્ર–પુજા ખરેખર કરે છે ખરા? પુજારીને ખરેખર પુછશો, તપાસશો તો જાણવા મળશે કે તેઓ કશું કરતા જ નથી. શા માટે કરે?

આપણા તમામ ધર્મના ગ્રંથોમાં મન્ત્ર–તન્ત્ર, તપ, પાઠ, પુજા દ્વારા સમસ્યા ઉકેલ મેળવવા આપત્તી કટોકટીમાંથી હેમખેમ બહાર નીકળી ગયાના, વરદાન મળવાની કથાઓ છે. એટલે કોઈને પણ તેની સમસ્યા ઉકેલ માટે આ મન્ત્ર–તન્ત્ર કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ઘણા માણસો તેમની સમસ્યોથી એવા ઘેરાયેલા હોય છે કે તેમને તેમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ ઉપાય, રસ્તો સુઝતો નથી. ત્યારે ‘લાગ્યું તો તીર; નહીં તો તુક્કો’, આમ કરવામાં શું નુકસાન છે? એમ વીચારી મન્ત્ર–તન્ત્રનો ઉપાય અજમાવે છે. મન્ત્ર–તન્ત્રના માળખામાં સપડાઈને ઘણા માણસો ખુવાર થાય છે, છેતરાય છે, મુર્ખ બનાવાય છે. એવા અનુભવો થવા છતાં પણ મન્ત્ર–તન્ત્રનો ઉપયોગ અટકતો કે ઘટતો નથી. એવું નથી કે માત્ર અભણ, ઓછી બુદ્ધીવાળા, ગરીબ, ગ્રામીણ, સ્ત્રી–પુરુષો જ આ મન્ત્ર–તન્ત્રના કારસ્તાનમાં જોડાય છે. વાસ્તવમાં તે કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વગર તમામ પ્રકાર, વર્ગ કોટીના માણસો જોડાય છે.

અત્રે આ મન્ત્ર–યન્ત્ર–તન્ત્રનું માળખું શું છે, તે શાથી, કેવી રીતે અમલમાં આવ્યું અને હજી ચાલુ રહ્યું છે, તેમ જ તેનાથી પરીણામો, સફળતા, કાર્યસીદ્ધી મળવાની જે વાતો, કથાઓ છે તેમાં ખરેખર શું, કેટલું તથ્ય છે વગેરેનું વીવરણ, વીશ્લેષણ કરી મન્ત્ર–યન્ત્ર–તન્ત્રની નીરર્થકતા, અવૈજ્ઞાનીકતા સમજાવવાનો આ પુસ્તીકામાં પ્રયાસ કર્યો છે. આપણામાં સાદી સમજ છે કે હોજમાં તરવું હોય તો હોજમાં કુદકો મારી પડવું જ પડે. તરવાનો મન્ત્ર કે તરવાની રીતનું રટણ કરવાથી ‘તરતાં’ ન આવડે. નાણાં કમાવા હોય તો કામ–મહેનત કરવી જ પડે. નાણાનો મન્ત્ર બોલવાથી કે લક્ષ્મીની પુજા, તન્ત્ર કરવાથી નાણાં વરસતાં નથી જ. આતંકવાદીને દુર કરવો હોય તો એને માટે ‘મારણમન્ત્ર’ બોલવાથી કે કાળો જાદુ, ટુચકો કરવાથી તેનો વાળ પણ વાંકો ન થાય. બાળકની માંદગી તેની નજર ઉતારવાથી ન મટે; તબીબી ઉપચાર જ કરવા પડે. આમ ભલે, આપણે આપણી ધર્મ, સંસ્કૃતી અનુસાર મન્ત્ર, તન્ત્ર, યન્ત્ર કરીએ; પરન્તુ તેથી કોઈ કાર્ય સફળ થાય જ નહીં. આ સમજાવવાનો પ્રયાસ આ પુસ્તીકામાં કર્યો છે તે સમજો અને જાત મહેનત કરો.

–ડૉ. બી.એ. પરીખ

ડૉ. બી. એ. પરીખ(મનોવીજ્ઞાનના આ અધ્યાપકે, પ્રૉફેસર, પી. જી. ટીચર, એમ. ટી. બી.  કૉલેજ ઓફ આર્ટ્સના પ્રીન્સીપાલ, વીનયન વીદ્યાશાખાના અધ્યક્ષ, સીન્ડીકેટ સભ્ય અને વીર નર્મદ દક્ષીણ ગુજરાત યુનીવર્સીટીના કુલપતી તરીકે સેવાઓ આપી છે. સત્યશોધક સભા, સુરતની સ્થાપના તેમણે કરી હતી અને હાલ તેના પેટ્રન સભ્ય છે.)ની મનોવીજ્ઞાનીક સુઝ ધરાવતી આ રોચક પુસ્તીકા ‘મન્ત્રયન્ત્રતન્ત્રનું અવીજ્ઞાન’ પ્રકાશીત થઈ છે. (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, બાવા સીદી, પંચોલી વાડી સામે, ગોપીપુરા, સુરત – 395 001 ફોન નંબર : (0261) 259 7882/ 259 2563  પૃષ્ઠ : 48, મુલ્ય : રુપીયા 50/-)માંથી લેખકના અને પ્રકાશકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સંપર્ક :

ડૉ. બી.એ. પરીખ, 154, સર્જન સોસાયટી, પાર્લે પોઈન્ટ, સુરત–395 007 સેલફોન : 99241 25201 ઈ–મેઈલ : bhanuprasadparikh@yahoo.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/  વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ :  govindmaru@gmail.com

પુસ્તક સૌજન્ય અને પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ :  18/05/2018

Advertisements
મીત્રોનાં લેખો / કાવ્યો

બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓના ઘોડાપુરમાં રૅશનાલીઝમનું ધોવાણ

બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓના ઘોડાપુરમાં

રૅશનાલીઝમનું ધોવાણ

– પ્રા. સુર્યકાન્ત શાહ

અન્ધકારયુગમાં ફરી જવા માટે સમાજે જે તેજ રફ્તાર પકડી છે તે સમક્ષ રૅશનાલીસ્ટો ધીમાને ધીમા પુરવાર થતા જાય છે. તેઓ આધુનીકતા અને માનવવાદનો આગ્રહ કરે છે; પણ પુન: પુરાણા થઈ જવા માંગતા સમાજ સમક્ષ તેઓ અપ્રસ્તુત બનતા જાય છે. અત્યાર સુધી તેઓ સામા પુરે તરવા માટે ફાંફા મારતા હતા, હવે પૌરાણીકતાની સુનામી સમક્ષ તેઓ ફંગોળાઈ જાય તેવી પરીસ્થીતી પેદા થઈ છે. કેટલાક શ્રદ્ધાળુ બૌદ્ધીકો શ્રદ્ધા અને અન્ધશ્રદ્ધા વચ્ચેની પાતળી ભેદરેખાને કેન્દ્રમાં રાખીને દલીલ કરતા હોય છે કે શ્રદ્ધા રાખવામાં કશું ખોટું નથી. અન્ધશ્રદ્ધા નહીં હોવી જોઈએ. ઈશ્વર, ખુદા કે ગૉડનું અસ્તીત્વ પુરવાર થયું નથી; છતાં તે હોવાનું માનવું તે બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓની દૃષ્ટીએ અન્ધશ્રદ્ધા છે! રૅશનાલીસ્ટો દલીલ કરે છે કે ઈશ્વર અને ભુત બન્નેનું અસ્તીત્વ પુરવાર થયું નથી. તેથી બન્નેના અસ્તીત્વમાં માનવામાં કોઈ તાત્વીક તફાવત પડતો નથી. આથી શ્રદ્ધા અને અન્ધશ્રદ્ધા બન્ને એક જ છે. બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓના ઝીણા કાંતણને રૅશનાલીસ્ટો આ દલીલથી રફેદફે કરે છે. અત્યાર સુધી આ શ્રદ્ધાળુઓ રૅશનાલીસ્ટોના આ ચાળાને સહન કરતા હતા. તેઓ નવેસરથી બૌદ્ધીક વ્યાયામ કરી જરાક જુદી રીતે શ્રદ્ધા અને અન્ધશ્રદ્ધાનો તફાવત પાડે છે. પુન: એમની રૅશનાલીસ્ટો સાથેની ચર્ચા શરુ થાય છે, જામે છે. બન્ને એકબીજાથી વીરુદ્ધ મતને સહન કરીને ચર્ચા કર્યા કરે છે. કેટલીકવાર તો એવું લાગે કે, આ ચર્ચા અનન્ત જ રહેશે. દરેક પક્ષ પોતાના મતને દૃઢતાપુર્વક વળગી રહેશે અને જુદા–જુદા સ્વરુપે એકની એક દલીલો કર્યા કરશે. એનાથી બહેતર તો એ છે કે બન્ને પક્ષકારો એ મુદ્દા પર સમ્મત થઈ જાય કે તેઓ પરસ્પરની દલીલો ને મુદ્દાઓ પર અસમ્મત છે અને અસમ્મત જ રહેશે! ટુંકમાં, તેઓ ઈશ્વર, ખુદા, ગૉડના અસ્તીત્વને સ્વીકારે કે નહીં સ્વીકારે; પરન્તુ તેઓ એટલે કે બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓ અને રૅશનાલીસ્ટો એકબીજાના અસ્તીત્વને સ્વીકારશે. સામાન્ય અને બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે અને રૅશનાલીસ્ટો નગણ્ય સંખ્યામાં છે. આથી, શ્રદ્ધાળુઓ રૅશનાલીસ્ટોને ‘સહન’ કરી લેવાનું પણ નક્કી કરીને અત્યાર સુધી તો બેઠા હતા. આમ, અત્યાર સુધી કોઈકવાર શાંત તો કોઈકવાર ઉગ્ર ચર્ચા અન્ધશ્રદ્ધાને કેન્દ્રમાં રાખીને થતી રહી છે. બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓ એમણે આંકેલી વ્યાખ્યા અનુસાર અન્ધશ્રદ્ધાળુ બનવા માંગતા નથી; પણ શ્રદ્ધાળુ રહેવાનો આગ્રહ તો કરે જ છે.

અન્ધશ્રદ્ધા અને અસહીષ્ણુતા

રૅશનાલીસ્ટો આમ સહનશીલ બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુ સાથે શ્રદ્ધા અને અન્ધશ્રદ્ધાની ચર્ચા કરે છે. બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓ સહનશીલ છે એટલે માત્ર પ્રકાશ પાથરતી ચર્ચા ચાલે છે. છેલ્લા ચાર–પાંચ વર્ષથી આ અભીગમમાં આમુલ પરીવર્તન આવવા માંડ્યું છે. એ તો હકીકત છે જ કે શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યા રૅશનાલીસ્ટો કરતાં ઘણી વધારે છે. એક સર્વેક્ષણ એમ જણાવે છે કે ભારતમાં માંડ ત્રણ ટકા લોકો નાસ્તીક અને તેનાથી આગળ વધીને રૅશનાલીસ્ટ છે. બાકીના સત્તાણુ ટકા શ્રદ્ધાળુઓ છે. શ્રદ્ધાળુઓનું સંખ્યાબળ જ એટલું વધારે છે કે તેઓ ધારે ત્યારે રૅશનાલીસ્ટોને માત્ર બોલતાં જ બન્ધ નહીં કરી દે; પરન્તુ આગળ વધીને તેઓ રૅશનાલીસ્ટોને મસળી નાંખી શકે એમ છે. આમ રૅશનાલીસ્ટોએ સ્વીકારવું જ પડે એમ છે કે એમનું અસ્તીત્વ શ્રદ્ધાળુઓની સહનશીલતા પર આધાર રાખે છે. હકીકત ભલે એ હોય કે ઈશ્વર જેવા કોઈ તત્ત્વનું અસ્તીત્ત્વ પુરવાર થયું જ નથી; પણ અસહીષ્ણુ બહુમતી લોકો જો એ હકીકત સ્વીકારવાનો ઈનકાર કરે તો એ હકીકતની ઐસીતૈસી જ થઈ જાય! બહુમતી લોકો જો જવાબદાર અને સહીષ્ણુ નાગરીક બનવાનો ઈનકાર કરે અને બેજવાબદાર તેમ જ જંગલી બનવાનું નક્કી કરે તો એ આત્મઘાતી રસ્તા તરફ દોડતી બહુમતી પ્રજાને અટકાવી શકાતી નથી. આ બહુમતી પ્રજા એકવાર નક્કી કરે કે એ ચૌદમી સદીમાં પુન: પરત જવા માંગે છે, એ મધ્ય–પુર્વના દેશોની જેમ અન્દરોઅન્દર દાયકાઓ સુધી લોહી રેડવા માંગે છે અને તેમાંથી તાલીબાની સંસ્કૃતી પેદા થાય તો તેને એ આવકારશે તો તેને કોઈ સંસ્કૃતીસભર કાનુન, બીનસામ્પ્રદાયીકતા, અદાલતો કે બન્ધારણ અટકાવી શકતાં નથી. આવી અસહીષ્ણુ અને જંગાલીયત સ્વીકારતી બહુમતી પ્રજાને શ્રદ્ધાથી પેદા થતા બુદ્ધીના લકવામાં અને પ્રકાશના એક પણ કીરણ વીનાના પ્રગાઢ અન્ધકારમાં જીવવામાં આનન્દ મળે છે!

આથી ચર્ચા ઉપાડતી વખતે રૅશનાલીસ્ટોએ સતર્ક રહેવાની જરુર છે કે, બહુમતી શ્રદ્ધાળુ લોકો એમની વાતો સાંભળવાને તૈયાર છે એના મત કરતાં તદ્દન વીરુદ્ધનો મત હોવા છતાં તે એમને સહન કરવાને તૈયાર છે અને તેઓ પ્રામાણીકપણે પોતાનો મત વ્યક્ત કરી શકશે કે કેમ આ સન્દર્ભે છેલ્લાં ચાર–પાંચ વર્ષથી આપણા દેશમાં જે પરીવર્તન આવ્યું છે તેને રૅશનાલીસ્ટો બરાબર સમજવાનો પ્રયત્ન કરે. અનેક બનાવો રૅશનાલીસ્ટોને ચેતવણી આપે છે કે બહુમતી શ્રદ્ધાળુઓની સહનશીલતા ઓછી થવા માંડી છે. રૅશનાલીસ્ટો એમના પ્રામાણીક મતને નીર્ભયતાપુર્વક વ્યક્ત કરે એવી શક્યતાની માત્રા ઘટવા માંડી છે. નરેન્દ્ર દાભોલકર અને એવા અન્ય રૅશનાલીસ્ટો અને કર્મશીલોની હત્યા એના પુરાવા છે. બબ્બે–ત્રણ–ત્રણ વર્ષ નીકળી ગયા છતાં પોલીસ અને સીબીઆઈ ગુનેગારોને પકડતી નથી. પોલીસ અને સીબીઆઈના લાંબા હાથ જોતાં એમને મન ગુનેગારોને પકડવાનું ઘણું સહેલું છે; પરન્તુ સત્તાધીશોની આંખ લાલ થશે તે તેઓ જાણે છે એટલે ગુનેગારોને પકડવામાં આવતા નથી. આ અને આવા અનેક બનાવો પુરવાર કરે છે કે સત્તાધીશો પોતે જ અસહીષ્ણુ છે અને બહુમતી પ્રજા અસહીષ્ણુ બને તેવા ઈશારા એમના તરફથી સતત થતા રહે છે. બહુમતીમાંની જે વ્યક્તીઓ અને જુથો આ ઈશારા સમજે છે. તેઓ ગૌમાંસ, લવજેહાદ અને ગૌરક્ષાના નામે અસહીષ્ણુતાની આગને પવન આપે છે. દેશદ્રોહીના લેબલ લગાડે છે.

રૅશનાલીસ્ટો એકવાર બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુઓની દલીલને સ્વીકારવા ખાતર સ્વીકારીને માત્ર કહેવાતી અન્ધશ્રદ્ધાનો વીરોધ કરે તો પણ તેમને માથે જોખમ વધી જાય તેમ છે. કારણ કે સત્તાધીશોના પ્રચ્છન્ન ટકા હેઠળ બહુમતી પ્રજા ધીમે–ધીમે અન્ધશ્રદ્ધાના સ્ટેશનથી આગળ વધીને અસહીષ્ણુતાના સ્ટેશન તરફ ધપવા માંડી છે. ગાયના પુછડામાં એકાધીક દેવો હોવાની માન્યતા ભલે અન્ધશ્રદ્ધા હોય છતાં કોઈ રૅશનાલીસ્ટ નહીં; પણ બૌદ્ધીક શ્રદ્ધાળુ પણ એ માન્યતાને અન્ધશ્રદ્ધા હોવાનું જાહેર કરે તો એ શ્રદ્ધાળુનો જાન પણ જોખમમાં આવી પડે તેવી પરીસ્થીતીનું સર્જન થઈ રહ્યું છે. અસહીષ્ણુતાના ભડકા એવા બળવા માંડ્યા છે કે અન્ધશ્રદ્ધાનો તાપ તો જાણે શીતળતા આપતો હોય એવું લાગે છે! ખરેખર રૅશનાલીસ્ટો માટે કપરા દીવસો આવ્યા છે. એમની પણ એક શ્રદ્ધા હતી કે તેઓ હકીકત અને સત્યના પક્ષે છે તેથી તેઓ ચર્ચા, સમજાવટ અને પુરાવા દ્વારા આજે નહીં તો કાલે રૅશનલસમાજની રચના કરી શકશે. એ શ્રદ્ધા પણ આસ્તીકોની શ્રદ્ધા જેવી જ પોકળ પુરવાર થવા માંડી છે. હવે તો પાંચ–પચ્ચીસ માણસો શેરીઓમાં આવી કોઈ પણ એક હાકોટો પાડે તો એ હજારોનાં ટોળાં એકઠાં કરી શકે છે. સાર્વજનીક અને અંગત મીલકતોનાં એમના તરફથી થતાં નુકસાન તો દેખાય છે; પરન્તુ લાંબાગાળાનું ગમ્ભીર નુકસાન–સમાજને બાંધતા તાણા–વાણાનું તુંટવું દેખાતું નથી. આ બહુ મોટું નુકસાન છે. સૌથી વધારે આ નુકસાન અસહીષ્ણુ થતી બહુમતી પ્રજાને જ થાય છે.

જેઓ શાંતીથી જીવવા માંગે છે; છતાં પોતાની શક્તીનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે તેઓ દેશ છોડી દે છે. બહુ મોટાપાયા પર બુદ્ધીની નીકાસ થાય છે. રૅશનાલીસ્ટો સમાજના જ્યોતીર્ધર થવાનું માંડી વાળે છે. તેઓ જો માંડી નહીં વાળે તો કાં તો એમના મૌનને વરેલું માનવામાં આવે છે અથવા બળ પ્રયોગથી બોલતા બંધ કરવામાં આવે છે. સમાજને જેનાથી સૌથી વધારે લાભ થાય છે તે વૈજ્ઞાનીક અભીગમને સ્વીકારવાનો રસ્તો જ બંધ થઈ જાય છે. બહુમતી પ્રજા સતત ઉશ્કેરાયેલી રહે છે. ‘મર’ નહીં તો મારનાર લાવ!ના નીયમે એમની લોહી તરસી આંખો સતત કોઈને કોઈ ‘બકરો’ શોધતી હોય છે. એવા નીર્દોષ બકરાને હલાલ નહીં કરે ત્યાં સુધી એનો ઉશ્કેરાટ શાંત પડતો નથી. કાયદો અને અદાલતો માત્ર અપ્રસ્તુત બનતાં નથી, નીષ્પ્રાણ થઈ જાય છે. ‘મારે તેની તલવાર’નો જંગલી કાયદો અમલમાં આવે છે. પરીણામે બહુમતી પ્રજા પોતે જ સતત ભયના ઓથાર નીચે જેમ તેમ અસ્તીત્વ ટકાવતી થાય છે. ક્યારે કોના પર કોણ હુમલો કરશે એની આગાહી જ કરી શકાય નહીં એવી પરીસ્થીતી પેદા થાય છે. બહુમતી પ્રજાની સહીષ્ણુતા, ધીરજ અને વીરોધી વીચારોને સાંભળવા અને સમજવા તેમ જ એમાંથી જે સ્વીકારવા યોગ્ય હોય તે સ્વીકારી સતત સુધારતા રહેવાનો અભીગમ જ બહુમતી પ્રજા માટે ઉપકારી છે એવું તે જેટલું જલદી સમજી લે એટલું એના લાભમાં છે. રૅશનાલીસ્ટો, અલગ મત અને માન્યતા ધરાવતી લઘુમતીઓ અને સહીષ્ણુ શ્રદ્ધાળુઓ ભલે મોતના ઘાટ ઉતરીને સાફ થઈ જાય; પરન્તુ તેમ થતાં બહુમતી શ્રદ્ધાળુ લોકો પોતાના સર્વનાશનો રસ્તો તૈયાર કરી રહ્યા છે– તે એમને બને એટલું વહેલું સમજી લેવું જોઈએ. અસહીષ્ણુતાના સ્ટેશન તરફ દોડવાનું માંડી વાળીને સાચાખોટા વીવેકબુદ્ધીને સ્વીકારવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

–પ્રા. સુર્યકાન્ત શાહ

‘ગુજરાત ગાર્ડીયન’ દૈનીકમાં પ્રગટ થયેલો લેખ, તેઓની કૉલમ ‘વીસ્તરતી ક્ષીતીજો’ (તા. 14 એપ્રીલ, 2018)માંથી, લેખકના અને ‘ગુજરાત ગાર્ડીયન’ના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખકસમ્પર્ક :

PROF. SURYAKANT SHAH, 17, Gayatri Ganga Nagar, Near Makanji Park, Adajan, Surat 395009. Mobile: 98793 65173 eMail: suryasshah@yahoo.co.in

Editor of ‘Satyanveshan’http://satyanveshan.com/ – Monthly magazine & President of ‘SatyaShodhak Sabha’, Surat (GUJARAT)

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, ઈ.મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 18–05–2018

   

મીત્રોનાં લેખો / કાવ્યો

એમને સુશીક્ષીત કેવી રીતે કહેવાય?

એમને સુશીક્ષીત કેવી રીતે કહેવાય?

વર્ષા પાઠક

ત્રીસ વર્ષ પહેલાં લગ્ન કરીને અત્યારે સુખી ઘરસંસાર માણતી અપર મીડલક્લાસ ગૃહીણીનો આ કીસ્સો છે. એનાં ‘અરેન્જ્ડ’ મેરેજ હતાં. નાની વયે પીતા ગુમાવી દેનાર છોકરી અઢાર વર્ષની થઈ કે તરત માતા, મામા અને બીજા પરીવારજનોએ મળીને જ્ઞાતીમાંથી જ શોધી કાઢેલા છોકરા સાથે પરણાવી દીધી. પરન્તુ જોવાનું એ કે પરમ્પરાવાદી ગણાતા હોવા છતાં, આ લોકોમાંથી કોઈને જન્માક્ષર મેળવવાની જરુર નહોતી લાગી. છોકરો બહુ ભણેલો, સારું કમાતો હતો. છોકરી બહુ સુન્દર હતી. બન્નેની ઉમ્મરમાં ઝાઝો ફરક નહોતો, પરીવાર એકમેકને ઓળખતાં હતાં.. આટલું આ જોડી જમાવી દેવા માટે પુરતું હતું. જન્મકુંડળી જોવાનો સવાલ જ નહોતો ઉઠ્યો. આજે લગભગ ત્રણ દાયકાનું એમનું લગ્નજીવન બહુ સુખી છે.

જેમને ખરા અર્થમાં Happily married કહેવાય, એવું આ યુગલ છે. ગૃહીણીને રોજ સવારે છાપામાં સોનાનો ભાવ અને ભવીષ્યવાણીની કૉલમ વાંચવાની ટેવ છે. ઘરમાં આ રમુજનો વીષય છે; કારણ કે આ તબક્કે એને નવી જ્વેલરી ખરીદવામાં ખાસ કોઈ ઈન્ટરેસ્ટ નથી. એના જ શબ્દોમાં કહીએ તો ‘જેટલું છે, એટલું પણ પહેરાતું નથી’ અને જ્યોતીષશાસ્ત્રમાં એને ખાસ શ્રદ્ધા નથી. પોતાનાં લગ્ન જેવા મહત્ત્વના પ્રસંગે પણ એ છોકરીએ કે એની માતાએ જ્યોતીષીને કન્સલ્ટ કરવાની તસ્દી નહોતી લીધી. એમની એકની એક દીકરીના જન્મકુંડળી પણ એમણે નથી બનાવી. પણ હવે આટલાં વર્ષે, એમના જીવનમાં જન્માક્ષર નામની ઝંઝટનો પ્રવેશ થયો છે.

એમાં થયું એવું કે થોડા વખતથી એમણે દીકરીનાં લગ્ન માટે યોગ્ય પાત્ર શોધવાની શરુઆત કરી. એન્જીનીયરીંગની ડીગ્રી ધરાવતી છોકરી સારી જૉબ કરે છે, સ્માર્ટ ઍન્ડ ગુડ લુકીંગ છે; પણ સારો હસબન્ડ શોધવાની જવાબદારી એણે માબાપ પર નાખી દીધી. એકના એક સન્તાન માટે સારું પાત્ર શોધવા નીકળેલાં માબાપને નાતજાતનો છોછ તો પહેલેથી નહોતો. મેટ્રીમોનીયલ સાઈટ્સ અને અપમાર્કેટ ગણાતા મૅરેજ બ્યુરોમાં પણ એમણે રજીસ્ટ્રેશન કરાવી દીધું. જન્માક્ષરમાં માને નહીં; પણ છોકરીની પ્રોફાઈલમાં જન્મનો દીવસ, સમય જેવી માહીતી લખવાની હોય, એ લખી. અને પછી એક છોકરાવાળાએ કહ્યું ત્યારે ખબર પડી કે છોકરીને મંગળ છે. આ કારણસર પહેલીવાર ના આવી તો એમણે ઝાઝી પરવા ન કરી. ઉલટું રાહત અનુભવી કે આવા બધા તુતમાં માનતા ઘરમાં આપણી છોકરી ન જાય એ જ સારું. પરન્તુ શોધ શરુ થયાને લગભગ છ મહીના થવા આવ્યા છે, ત્યારે એમણે કડવી વાસ્તવીકતા સ્વીકારવી પડી છે કે છોકરો અને એનાં માબાપ ભલે ગમે તેટલાં એજ્યુકેટેડ હોય, મોટા શહેરના પોશ વીસ્તારમાં રહેતાં હોય, પોતાને મૉડર્ન એન્ડ બ્રૉડ માઈન્ડેડ ગણાવતાં હોય, હાઈ સોસાયટીમાં ફરતાં હોવાનાં ફાંકા મારતાં હોય; પણ લગ્નની વાત આવે ત્યારે એ લોકો અડધુંપડધું ભણેલા જ્યોતીષીના શબ્દ પર વીશ્વાસ રાખે છે. પોતાની અક્કલ તડકે મુકે છે. અને કમનસીબે સમયની સાથે આવા અગડંબગડંમાં માનનારાની સંખ્યા ઘટવાને બદલે વધતી જાય છે. ડૉક્ટર, એન્જીનીયર થયેલા છોકરા સાયન્સના સબ્જેક્ટમાં હોશીયાર હશે એવું માની લઈએ; પણ પછી એ પરણતી વખતે મંગળબુધની વાત કરે તો શું કહેવું?

ત્રણચાર જગ્યાએ મંગળ નડ્યો, ક્યાંક વળી કુંડળીમાં ગુણ મળતા નથી એવું સાંભળ્યું ત્યારે છોકરીને વીચાર આવ્યો કે, મમ્મીપપ્પાની જન્મકુંડળી ચેક કરીએ. એ આટલાં સુખી છે તો એમનાં જન્માક્ષર પરફેક્ટલી મૅચ થતાં હશે. મા–દીકરીએ મળીને એમના ફોન પર જ્યોતીષશાસ્ત્રને લગતી એક ઍપ ડાઉનલોડ કરીને પતીપત્નીની બધી ઈન્ફર્મેશન ફીડ કરી તો મળેલું પરીણામ આશ્ચર્યજનક હતું. જન્માક્ષર કહેતાં હતાં કે આ બે પાત્રના છત્રીસમાંથી માત્ર દસ ગુણ મળે છે, એમાંય એક જણને તો મંગળ છે, એટલે આ બે જણનાં લગ્ન કરાય જ નહીં, અને થાય તો ભાંગી પડે કે મોટું દુઃખ ત્રાટકે. ગૃહીણી કહે છે કે, સારું થયું, અમારાં લગ્ન વખતે કુંડળી મેળવી નહીં. જ્યોતીષ વચ્ચે પડ્યા હોત તો અમારાં લગ્ન થાત જ નહીં. એ કહે છે, હું માત્ર અગીયારમું ધોરણ પાસ છું, અને મારી મમ્મી તો મારાથીયે ઓછું ભણેલી પણ અમે જન્માક્ષરની લપ નહોતી કરી. પરન્તુ આજે એન્જીનીયર થયેલી મારી દીકરીનાં લગ્નમાં જન્માક્ષર આડા આવતા હોવાની વાત સાંભળું છું ત્યારે લાગે છે કે આપણાં કરતાં આપણી આગલી પેઢી વધુ સેન્સીબલ હતી.

આ ગૃહીણીની વાત સાથે હું પણ સહમત છું. આસપાસ નજર નાખો. ભણેલાંગણેલાં લોકોમાં પણ શ્રદ્ધાને નામે ધતીંગનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે, અને માત્ર લગ્નની બાબતમાં નહીં, વાસ્તુશાસ્ત્ર ભલે સેંકડો વર્ષ પ્રાચીન ગણાય, પણ એના નામે જે દુકાનો ચાલે છે એની તો કલ્પના પણ આપણા પુર્વજોએ નહીં કરી હોય. વધુ મૉડર્ન ગણાતાં લોકો ફેંગ શુઈવાળું ફારસ ચલાવે છે. પોતાનું ભાગ્ય બદલવા માટે પોતાના નામનો સ્પેલીંગ બદલનારાની સંખ્યા તો અગણીત છે. જન્મતારીખ જોઈને ડાયેટ એન્ડ એક્સરસાઈઝ સુચવવાનાં રૅકેટ્સ ધમધોકાર ચાલે છે. જોવાનું એ કે આ બધું કથીત એજ્યુકેટેડ લોકો કરે છે અને એ જ પાછાં ગ્રામ્યવીસ્તારોમાં પ્રવર્તતી માન્યતાઓની ટીકા કરે છે. હૉસ્પીટલમાં સીઝેરીયનથી પ્રસુતી કરાવવાની ફરજ પડે ત્યાં પણ શ્રીમન્તો મુહુર્ત જોવડાવે છે. છાશવારે કોઈને કોઈ નવા દેવદેવીનું નામ અને વ્રત ફુટી નીકળે છે. ટીવી પર ભુતપ્રેત અને નાગીનવાળી સીરીયલ્સનો રાફડો ફાટ્યો છે. ધાર્મીક કથાઓ કરનારાની ડીમાન્ડ અને પોપ્યુલરીટી કોઈ ફીલ્મસ્ટારને પણ ઈર્ષ્યા કરાવે એવી હોય છે.

‘નવી પેઢીમાં ધાર્મીકતા વધી છે’ એવું ઘણાં બહુ ખુશ થઈને કહે છે. જાહેર કથાઓમાં યુવાપેઢીની સંખ્યા વધી છે, એ વાત ફરીફરીને કહેવાય છે. પણ જરા વીચારો તો ખરા કે, આમાં ખુશ થવા જેવું શું છે? કૉમન સેન્સ કહે છે કે, લોકોમાં અસુરક્ષીતતાની લાગણી વધે, ત્યારે ધર્મના નામે ચાલતી પ્રવૃત્તીઓ વધે. માણસને પોતાની જાતમાં ભરોસો ઘટે ત્યારે એ પુજાપાઠ, કર્મકાંડ જેવી ટેકણલાકડીનો સહારો શોધે. કથામાં યુવાનોની સંખ્યા વધે ત્યારે ચીંતા થવી જોઈએ કે આનન્દ? કોઈને થોડો સમય શાંતી, રાહત મળે તો હજીયે સમજ્યાં; પણ સુખી થવામાં એ માન્યતાઓ જ આડી આવવા લાગે તો શું ફાયદો?

જે ગુરુને ચરણે પડો, એ તમને ગ્રહદશા બદલવા માટે વીધીઓ કરાવે, નામની જોડણી અને ઘરના બારીબારણાંની દીશા બદલી નાખવા કહે એને પગે પડનારા કયા મોઢે પોતાને સુશીક્ષીત, સુધરેલાં ગણાવતાં હશે? અને હા, જન્માક્ષર જોવડાવીને લગ્ન કરનારાં બધાં સુખી થઈ જાય છે?

વર્ષા પાઠક

‘દીવ્ય ભાસ્કર’, દૈનીક, સુરતની તારીખ 18 ઓગસ્ટ, 2017નું  ‘અભીવ્યક્તી’ પેજમાં વ્યક્ત થયેલ એમના લેખમાંથી.. લેખીકા બહેનના અને ‘દીવ્ય ભાસ્કર’ના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખીકા સમ્પર્ક : વર્ષા પાઠક, સીનીયર પત્રકાર અને નવલકથાકાર ઈ.મેઈલ : viji59@msn.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે બપોરે 2.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુમેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 14–05–2018

 

રમેશ સવાણી, I.G.P.

માળાના મણકામાં પત્ની!

માળાના મણકામાં પત્ની!

–  રમેશ સવાણી

“ભુવાજી! મારું નામ સીદ્ધાર્થ દેગામી છે. મારી સાથે મધુભાઈ કાકડીયા, ગુણવંત ચૌધરી, શાંતીલાલ ગવરીયા, રામભાઈ પંચાલ અને મનીષભાઈ પ્રજાપતી છે. અમે સૌ પાલનપુરથી આવીએ છીએ.”

“સીદ્ધાર્થભાઈ! કામ બોલો.”

“ભુવાજી! લોકમુખે તમારી મેલીવીદ્યાની વાહ–વાહ સાંભળીને અમે અહીં આવ્યા છીએ. તમે સન્તાનપ્રાપ્તી, ખોવાયેલ વ્યક્તીની શોધ અને અસાધ્ય રોગોનો ઈલાજ ખાતરી સાથે કરો છો, એવો દાવો કેટલાક લોકો કરી રહ્યા છે, એ સાચું?”

“શ્રદ્ધા હોય તો પરીણામ મળે!”

“ભુવાજી! અમે શ્રદ્ધાપુર્વક તમને પુછવા માંગીએ છીએ.”

“સીદ્ધાર્થભાઈ, મનમાં હોય તે કહો. માતાજીને કામ કરવું પડશે!”

“ભુવાજી! આ મધુભાઈને વીચીત્ર બીમારી વળગી છે. કામકાજ કરવાને બદલે બાપુઓની કથામાં બેસી રહે છે. ભક્તીના નામે લોકોને દીશાહીન, નીરાશાવાદી, નીષ્ક્રીય અને મહત્ત્વકાંક્ષા–હીન બનાવનાર કથાકારો અન્યાયના પુરસ્કર્તા છે! કથાના આયોજન પાછળ સાધનશુદ્ધીનો કોઈ આગ્રહ રખાતો નથી. કથા પાછળ જંગી ખર્ચ થાય છે તે કરચોરો, સંઘરાખોરો, અસામાજીક તત્ત્વો, બીજાની જમીન–મકાન હડપ કરનારાઓ પાસેથી એકત્ર કરવામાં આવે છે. કથાના પાયામાં જ આટલો ભ્રષ્ટાચાર હોય તે કથામાં અપતા ઉપદેશોનું મુલ્ય કેટલું? સમાજમાં નૈતીક મુલ્યોનું સ્થાપન થાય તે હેતુથી કોઈ મન્દીરનીર્માણ કરીએ અને તે મન્દીરનું ખર્ચ કાઢવા તેના કમ્પાઉન્ડની ઓરડીઓ દારુ–જુગારના અડ્ડા માટે ભાડે આપીએ તો તેનો અર્થ શો? બાપુઓ, શાસ્ત્રીઓ ઉપદેશમાં શુરા છે; પણ સાધન–શુદ્ધીમાં સાવ અશુદ્ધ છે! એક બાજુ કથાકારો ઉપદેશનો ધોધ વહાવે છે, તો બીજી બાજુ સમાજ શુદ્ધ થવાને બદલે વધુ પ્રદુષીત થતો જાય છે! આ બધું અમે મધુભાઈને સમજાવીએ છીએ છતાં તે કથામાં બેસી રહે છે. આનો કોઈ ઉકેલ છે?”

“સીદ્ધાર્થભાઈ! મધુભાઈનો રોગ હું સમજી ગયો. મધુભાઈને બાપુઓની, કથાકારોની નજર લાગી ગઈ છે! નજર ઉતારવી પડશે!”

ભુવાજીનું નામ હતું શમ્ભુભાઈ પટેલ (ઉમ્મર : 40). તે શમ્ભુમહારાજ તરીકે પ્રખ્યાત હતા. મજબુત બાંધો. મોટી આંખો. કાળી વેશભુષા. હાથમાં સતત ફરતી માળા. સુરતના કતારગામ વીસ્તારમાં નીલકંઠ સોસાયટીમાં રહેતા હતા. ઘરમાં માતાજીનું સ્થાનક બનાવી લોકોના દુઃખ દર્દ દુર કરતા હતા. ભુવાજીએ પોતાના મદદનીશ પાસેથી થાળીમાં હળદરવાળું પાણી મંગાવ્યું. પછી તેણે મધુભાઈના માથા ઉપર પાંચેક મીનીટ સુધી હાથ ફેરવ્યા અને મન્ત્રોચ્ચાર કર્યા. ભુવાજીએ પોતાના બન્ને હાથ હળદરવાળા પાણીમાં મુક્યા અને ચમત્કાર થયો! હળદરવાળું પાણી લાલ થઈ ગયું! ભુવાજીએ કહ્યું : “સીદ્ધાર્થભાઈ, મેં નજર ઉતારી દીધી છે. હવે મધુભાઈ કથામાં નહીં જાય!”

મધુભાઈએ ભુવાજીના ચરણસ્પર્શ કર્યા. સીદ્વાર્થભાઈએ કહ્યું : “ભુવાજી! તમે મધુભાઈનો માનસીક અન્ધાપો દુર કરીને મોટી સેવા કરી છે! હવે તમે ગુણવન્ત ચૌધરીની સમસ્યા દુર કરો!”

“બોલો, શું સમસ્યા છે? માતાજીને કામ કરવું પડશે!”

“ભુવાજી! ગુણવન્તભાઈના પત્ની એક મહીના પહેલા, કહ્યા વીના ઘરેથી જતા રહ્યા છે. ઘણી શોધખોળ કરી. પોલીસને જાણ કરી પણ પત્તો મળતો નથી! જ્યોતીષી પાસે ગયા પરીણામ મળ્યું નહીં!”

સીદ્ધાર્થભાઈ! જ્યોતીષીઓ પાસે જવાથી ભ્રામક શાંતી મળે છે; પણ સમસ્યા દુર ન થાય! જ્યોતીષીની પોતાની દીકરી પ્રેમી સાથે નાસી જાય કે તેના ઘરમાં ચોરી થાય ત્યારે અમારી પાસે આવે છે! જ્યોતીષી પોતાનું શું થવાનું છે, તે જાણી શક્તો નથી, તે બીજાને શું ઉપયોગી થાય?”

ભુવાજીએ આંખો બન્ધ કરી. મન્ત્રોચ્ચાર કર્યા. હાથમાં માળા ફરતી હતી. મણકા પછી બીજો મણકો પસાર થવા લાગ્યો. ભુવાજીએ કહ્યું : “ગુણવન્તભાઈ, માળાના મણકામાં તમારી પત્ની મને દેખાય છે!”

“ભુવાજી! મને કેમ દેખાતી નથી?”

“ગુણવન્તભાઈ, ગુઢવીદ્યાને કારણે હું તેને જોઈ શકું છું! તમારી પત્ની નારાજ છે, તેનું કારણ શું?”

“ભુવાજી! લગ્ન થયાને દસ વર્ષ થયા. સન્તાનપ્રાપ્તી ન થઈ. ઘરમાં કંકાસ રહ્યા કરે છે!”

“ગુણવન્તભાઈ! ચીંતા ન કરો. તમારી પત્ની હાલે વલસાડમાં છે. તેને મારી પાસે લાવો. એકાંતવીધી કરીને તમારા ઘરનો કંકાસ દુર કરી આપીશ!”

ગુણવન્તભાઈએ ભુવાજીના ચરણસ્પર્શ કર્યા. એ સમયે મધુભાઈએ કહ્યું :

ભુવાજી, મારે નજર ઉતારવી છે! તમને માળાના મણકા વચ્ચે ગુણવંતભાઈની પત્ની દેખાય છે; પણ મને ત્યાં તર્કટ દેખાય છે!”

“મધુભાઈ, તમે શું બોલી રહ્યા છો? તમે મારું નહીં, પણ માતાજીનું અપમાન કરી રહ્યા છો! તમારામાં ત્રેવડ હોય તો નજર ઉતારો!”

ભુવાજીની આંખો ક્રોધથી અંજાઈ ગઈ. તેના રુવાંડા ઉભા થઈ ગયા. તેણે પોતાના મદદનીશને થાળીમાં હળદરવાળું પાણી લાવવા કહ્યું. થાળી આવી. ભુવાજી કહ્યું : “મધુભાઈ! તમારે મારી નજર ઉતારવી છે ને? ઉતારો!”

મધુભાઈએ ડર કે સંકોચ વીના ભુવાજીના માથા ઉપર ચાર–પાંચ વખત હાથ ફેરવ્યા. મન્ત્રોચ્ચાર કર્યા. ભુવાજી મધુભાઈની ચેષ્ટાને તાકી રહ્યા. સૌ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. મધુભાઈએ પોતાના બન્ને હાથ હળદરવાળા પાણીમાં મુક્યા અને ચમત્કાર થયો! પાણી લાલ થઈ ગયું! ભુવાજીની આંખો ફાટી ગઈ!

મધુભાઈએ કહ્યું : “ભુવાજી! તમારું તર્કટ પકડાઈ ગયું છે! નજર કોઈની લાગતી નથી! માળાના મણકામાં પત્ની દેખાતી નથી! અમે પાલનપુરથી નથી આવ્યા. સુરતની ‘સત્યશોધક સભા’ના અમે સૌ કાર્યકર છીએ. પાખંડનું પગેરું મેળવવાનું અમારું કામ છે! હું ક્યારેય કોઈ બાપુની કથા સાંભળવા ગયો નથી! ગુણવંતભાઈના પત્ની ઘરે હાજર છે! અને તેમને બે સંતાન છે. કોઈ કંકાસ નથી!”

ભુવાજી શંભુ મહારાજ થોડીવાર વીચારશુન્ય બની ગયા! પરીસ્થીતી પામી ગયેલા ભુવાજી, સત્યશોધક સભા’, સુરતની ટીમના પગમાં આળોટવા લાગ્યા. ભુવાજીએ તારીખ 22 મે, 2001ના રોજ, માળાના મણકામાં તર્કટ જોવાનો ધંધો બન્ધ કરવાની લેખીત ખાતરી આપી!

–રમેશ સવાણી

‘સંદેશ’ દૈનીકમાં પ્રગટ થતી એમની રૅશનલ કટાર ‘પગેરું’(12, એપ્રીલ, 2017)માંથી.. લેખકશ્રીના અને ‘સંદેશ’ દૈનીકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સમ્પર્ક :  શ્રી. રમેશ સવાણી e.Mail : rjsavani@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ :  govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 11–05–2018

દીનેશ પાંચાલ

શ્રદ્ધાના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યા નથી!

34

શ્રદ્ધાના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યા નથી!

– દીનેશ પાંચાલ

ચન્દ્રગ્રહણ ક્‍યારે થવાનું છે… વરસાદ ક્‍યારે પડવાનો છે… સમુદ્રી તોફાનોની શક્‍યતા છે કે નહીં તે માણસ જાણી શકે છે. માતાને બાળક કઈ તારીખે જન્‍મશે તે પણ ડૉક્‍ટરો કહી શકે છે. પણ પોતાની ભીતર ધબકતું હૃદયરુપી એન્‍જીન ક્‍યારે બન્ધ પડી જવાનું છે તેની માણસને જાણ થઈ શકતી નથી. પ્રશ્ન થાય છે પ્રખર જ્ઞાની કહેવાતા માણસની એ મર્યાદા કોને આભારી છે? કોની એ કરામત છે કે માણસના આયુષ્‍યના ભાથામાં હજી કેટલાં તીર બાકી રહ્યાં છે તેની એને ખબર પડતી નથી? એક વૃદ્ધ તરેહ તરેહના રોગનો ભોગ બન્‍યો હોવા છતાં 95 વર્ષ સુધી જીવે છે અને એક બાળક જન્‍મ્‍યા બાદ પુરા પાંચ કલાક પણ નહીં એવું કેમ? દરેક ગૅસ સીલીન્‍ડરમાં એક જ સ્‍થળેથી, એક જ કમ્પનીનો, એક સરખો ગૅસ ભરાય છે, છતાં હૃદયનું એક સીલીન્‍ડર 95 વર્ષ સુધી જવાબ આપે છે અને બીજું પાંચ કલાક પણ નહીં એનું કારણ શું? ડૉક્‍ટરો તપાસીને જણાવે છે એના બધાં રીપોર્ટ નોર્મલ હતાં છતાં તે શા માટે મૃત્‍યુ પામ્‍યો તેનો જવાબ ડૉક્‍ટરો પણ આપી શક્‍તાં નથી.

આપણે ત્‍યાં બે પ્રકારના લોકો છે. એક વર્ગ ભગવાનનું નામ આવતાં જ નકારમાં ડોકું ધુણાવીને ઉભો થઈ જાય છે. એવા નાસ્‍તીકો સામે સ્‍વયમ્‌ ભગવાન હાજર થાય તો તેને સ્‍વીકારવાની પણ તેમની તૈયારી હોતી નથી. તેમણે એક પક્ષીય રીતે નક્કી કરી લીધું હોય છે કે ઈશ્વર નથી એટલે નથી જ! એ સંજોગોમાં ઈશ્વરના હોવા અંગેના જડબેસલાક પુરાવાઓ પ્રાપ્‍ત થાય તો પણ તેને તેઓ બુદ્ધીની એરણ પર ચકાસવા તૈયાર હોતા નથી. ઈશ્વર નથી એવું અન્ધાધુન્ધ પ્રચાર્યા બાદ ઈશ્વર કદાચ હોય પણ શકે એમ કહેવું પડે એ વાતને તેઓ તેમનો બૌદ્ધીક પરાજય સમજે છે. અલ્‍પબુદ્ધીના અન્ધશ્રદ્ધાળુઓથી સમાજને જે નુકસાન થઈ શકે છે તેવું જ નુકસાન જડ રૅશનાલીસ્‍ટોથીય થઈ શકે છે.

બીજો વીશાળ વર્ગ આસ્‍તીકોનો છે. તેમનું વૈચારીક વલણ બીલકુલ સામા છેડાનું હોય છે. ઈશ્વરના મામલામાં તેઓ નાસ્‍તીકોથી ચાર ચાસણી ચઢે એવા ઝનુની હોય છે. ઈશ્વર અંગે તેમની પાસે વીચારો કરતાં ઝનુન વીશેષ હોય છે. આ બન્‍ને અન્તીમો વચ્‍ચે એક ત્રીજો વર્ગ અસ્‍તીત્‍વ ધરાવે છે. તેઓ માને છે ઈશ્વર હોય પણ શકે… કદાચ ન પણ હોય; પરન્તુ માણસના જીવન મરણને ઈશ્વરના હોવા ન હોવા સાથે કશો સમ્બન્ધ નથી. માણસ ઈશ્વરને ભજે ન ભજે એ તેના વૈચારીક સ્‍વાતન્ત્ર્યનો મુદ્દો છે; પણ એક આદર્શ માનવી તરીકે ઈમાનદારી અને માનવતાપુર્વક જીવવાનું આસ્‍તીક નાસ્‍તીક બન્‍ને માટે ફરજીયાત છે. આ દુનીયામાં સૌ સુખશાંતીથી જીવી શકે એવા માનવ ઉપયોગી કામો તેણે કરવા જોઈએ. ઈશ્વરભક્‍તી કરતાંય માનવકલ્‍યાણના કામોને તેણે અગ્રીમતા આપવી જોઈએ.

અમારા એક વીદ્વાન મીત્ર કહે છે, ‘ઈશ્વર ન હોવાની સાબીતીઓ કરતાં હોવાની સાબીતીઓનું પ્રમાણ વધારે છે. ઈશ્વર નથી એ માણસનો બૌદ્ધીક મનોવ્‍યાપાર છે. જે કેવળ ચૈત્તસીક છે; પણ ઈશ્વર હોવાનું પ્રમાણ કુદરતની વીશાળ પ્રકૃતીમાં ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. કેટલાંક બૌદ્ધીકો એવું પ્રચારે છે કે ‘આ દુનીયા કેવળ એક અકસ્‍માત છે. દુનીયાની સર્વ ઘટનાઓ આકસ્‍મીક રીતે બને છે. બધું જ આકસ્‍મીક રીતે સર્જાય છે અને નાશ પામે છે. તેમાં ઈશ્વર જેવી કોઈ શક્‍તીનો હાથ નથી. બલકે ઈશ્વર જેવી કોઈ શક્‍તી છે જ નહીં!’ આવી વૈચારીક્‍તા થોડા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

ભગવાનદાસકાકા કહે છે– ‘પૃથ્‍વીના ત્રણ ભાગમાં પાણી અને એક ભાગમાં માનવ વસતી છે. પૃથ્‍વી પાણી સહીત સમગ્ર માનવસૃષ્ટીને લઈને પોતાની ધરી પર તો ફરે જ છે; પણ સુરજની આસપાસ પણ ફરે છે. અને છતાં સુપડું ઉંચુ નીચુ કરવાથી ચોખા એકમેકમાં ભળી જાય છે તેમ પાણી માણસ પર ફરી વળતું નથી, કે માણસ પાણીમાં ફંગોળાઈ જતો નથી. ગુરુત્‍વાકર્ષણ અને એવા બીજા અનેક કુદરતી નીયમો વડે એ શક્‍ય બન્‍યું છે. પ્રશ્ન એ ઉદ્‌ભવે છે કે એ ગુરુત્‍વાકર્ષણ કોણે બનાવ્‍યું… શા માટે બનાવ્‍યું? ગુરુત્‍વાકર્ષણ વીના જે નુકસાન થઈ શકે એમ હતું તે કોને પરવડે એમ ન હતું? માણસ પ્રયોગરુપે પૃથ્‍વીના હજારમાં ભાગ જેટલા નાના સુર્ય અને પૃથ્‍વી બનાવી ત્રણ ભાગમાં પાણી ભરેલી પૃથ્‍વીને સુર્યની આસપાસ ફેરવે તો સફળ થઈ શકે ખરો? જો ન થઈ શકે તો કેમ ન થઈ શકે? પૃથ્‍વી શા માટે પોતાની ધરી પર અને સુરજની આસપાસ પણ ફરે છે? આ બધી વ્‍યવસ્‍થા કોણે અને શા માટે ગોઠવી? સુરજ પ્રકાશે છે તેથી ધરતી પર જીવન ધબકે છે. એ સુરજ કોના હુકમથી સ્‍ટ્રીટ લાઈટની જેમ રોજ ચોક્કસ સમયે પ્રકાશે છે. એક જ મોટા ગોળામાંથી સુર્ય, ચન્દ્ર, તારા વગેરે છુટા પડ્યા હોવા છતાં કોઈ સ્‍વપ્રકાશીત અને કોઈ પરપ્રકાશીત એવું શાથી હોય છે? બ્રહ્માંડમાં સદીઓથી કરોડો ગ્રહો, ઉપગ્રહો નક્ષત્રો અને તારાઓ પરસ્‍પર વચ્‍ચે ચોક્કસ અંતર રાખી ઘુમતા રહે છે. ભાગ્‍યે જ કોઈ તારો બીજા તારા સાથે ટકરાય છે. સરકસમાં પાંચ ખુરશી પર અધ્‍ધર ઉભેલા જોકરને જોઈ આપણે આશ્ચર્યચકીત થઈ જઈએ છીએ; પણ ઉપરવાળાએ બ્રહ્માંડના સરકસમાં આવા ઘણાં કરતબો કર્યા છે. આપણે તેનાથી ખાસ આશ્ચર્ય પામતા નથી.

ભગવાનદાસકાકાની ઉપર્યુક્‍ત પ્રશ્નોત્તરી સાંભળી મનેય એક પ્રશ્ન થયો. માણસને જીવાડવા ઑક્‍સીજન મહત્‍વનો ભાગ ભજવે છે. વૃક્ષ એ ઑક્‍સીજન આપે છે. ભગવાનદાસકાકાની શૈલીમાં કહું તો વૃક્ષ કોના હુકમથી માણસ પર એ મહેરબાની કરે છે? ઍચટુઓ(H2O) અર્થાત્‌ બે ભાગ હાઈડ્રોજન અને એક ભાગ ઑક્‍સીજનના સંયોજનથી પાણી પેદા થઈ શકે એવું માણસે શોધ્‍યું; પરન્તુ તેથી પાણીનું ફક્‍ત રાસાયણીક બન્ધારણ જાણવા મળ્‍યું. એ બન્ધારણ મુજબ વીપુલ માત્રામાં પાણી બનાવી શકાતું નથી. જો એ રીતે પાણી બનાવવાનું સહેલું હોત તો દેશમાં દુષ્‍કાળની સમસ્‍યા હમ્મેશ માટે હલ થઈ શકી હોત! વસ્‍તુતઃ માણસે પાણીનું બન્ધારણ ઍચટુઓ શોધ્‍યું એ માટીનું સફરજન બનાવવા જેવી ઘટના છે. માટીનું સફરજન ખાઈ શકાતું નથી. ખાવા માટે તો ઝાડ પર ઉગેલું અસલી સફરજન જ કામ આવી શકે છે.

એ જ રીતે માણસ લોહી બનાવી શક્‍યો હોત તો આજે પ્રતીદીન હજારો બૉટલ રક્‍તની જરુર પડે છે તે માટે  લોકોને ટહેલ ના નાખવી પડતી હોત? દરદીને કીડનીની જરુર પડે છે ત્‍યારે અન્‍યની કીડનીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માણસે ખુબ પ્રગતી કરી છે; પણ કીડની રીલાયન્‍સની ફેક્‍ટરીમાં બનાવી શકાય એટલી પ્રગતી એ કરી શક્‍યો નથી. માણસ કીડી નથી બનાવી શકતો અને કીડની પણ નથી બનાવી શકતો. એ સામર્થ્‍ય હજી કુદરતના હાથમાં જ અકબન્ધ રહ્યું છે. મેડીકલ સાયન્‍સે ‘પેસમેકર’ (કૃત્રીમ હૃદય) બનાવ્‍યું; પણ દીલ બનાવી શકયું નથી. તે પ્રેમ અનુભવી શકે છે; પણ પ્રેમ અનુભવવાની ક્ષમતા તેનું મૌલીક સર્જન નથી. માણસે કૃત્રીમ આંખો બનાવી પણ ક્‍યારેક બન્ધ આંખે સાત સમન્દર પારના દૃશ્‍યો એને દેખાય છે તેવા દીવ્‍યચક્ષુનું દુરબીન એ નથી બનાવી શક્‍યો. ઈયરફોન બનાવી એ કાનની બહેરાશ દુર કરી શક્‍યો; પણ માણસની મુંગી જબાનને એ વાચા આપી શક્‍યો નથી.

દેહના બધાં અંગોની બેંક માણસે ખોલી છે. રક્‍તબેંક… ચક્ષુબેંક… શુક્રાણુબેંક… વગેરે; પરન્તુ હજી દીલની બેંક ખોલી શકાયી નથી. કોઈના દીલમાં તમારું ખાતું હોય શકે પણ દીલની બેંકો હોતી નથી. માનવજીવનમાં દીલનું અનેરું મહત્ત્‍વ છે. પ્રતીરોજ દીલના સ્‍ટૉકઍક્ષ્ચેંજમાં લાગણીઓના લાખોના ચેકોની ઉથલપાથલ થાય છે. આજે ખુબ કમાવી આપતો શૅર આવતી કાલે કોડીનો થઈ જાય એવું બને છે; પણ માણસના દીલના શૅરબજારમાં ભગવાનના ભાવ હજી ગગડ્યાં નથી. માણસને ભગવાન વીના ચાલ્‍યું નથી અને ચાલશે પણ નહીં. ઈશ્વર સૃષ્ટીનું અવીભાજ્‍ય અંગ છે. તે માણસ માટેનું ચાલક બળ છે. તેના વીના માણસનું જીવવું મુશ્‍કેલ છે. માણસ મરી શકે પણ તેની શ્રદ્ધાના સંવર્ધન ખાતર ભગવાનને મરવાનું પરવડે એમ નથી.

એક બીજો મુદ્દો વીચારવા યોગ્‍ય છે. ઈશ્વરે સૃષ્ટીમાં સર્વ પ્રકારના સુખો અને આનન્દો સર્જ્‍યા; પણ તે સર્વમાં સ્‍ત્રી પુરુષનો પ્રેમ…, સ્‍ત્રી પુરુષનું જાતીય સુખ… એ માનવજીવનનો સર્વોત્તમ આનન્દ છે. એમાં પુરા કદનું ઐશ્વર્ય સમાયું છે. સ્‍ત્રી અને પુરુષ ભેગા મળે એ ઘટના આ મૃત્‍યુલોકના મન્દીરમાં ઈશ્વરની સાચી પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા છે! નીર્જીવ પથ્‍થરમાં શ્રદ્ધાની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થતાં મુર્તી જીવન્ત બની જાય છે તેમ સ્‍ત્રીના ગર્ભમાં પુરુષના પ્રેમની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થતાં તેમાંથી એક બીજો જીવ આકાર લે છે. કદાચ એથી જ રવીન્‍દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું છે– ‘આ પૃથ્‍વી પર બાળકો જન્‍મે છે ત્‍યાં સુધી ઈશ્વર વીશેની આશા આપણે છોડી દેવા જેવી નથી!’ સ્‍ત્રીપુરુષના સંસર્ગથી માના પેટમાં બાળકની પ્રાણપ્રતીષ્‍ઠા થાય એવી ઘટના હજી આજેય વીજ્ઞાનની પહોંચની બહાર છે. વીજ્ઞાન ટેસ્‍ટટ્યુબ બેબી પેદા કરી શક્‍યું છે તેની ના નહીં; પણ એતો કેવળ સ્‍થળ બદલાયું… વાનગી નહીં! અર્થાત્‌ માણસ ટેસ્‍ટટ્યુબ બનાવી શક્‍યો… બેબી નહીં! બેબી માટે તો એને ઈશ્વરે બનાવેલા ગર્ભાશયની (અને બીજની) જ જરુર પડે છે. એમ કહો કે માણસ પેસમેકર બનાવી શક્‍યો; પણ હૃદય નહીં. પેસમેકર હૃદય જેવું કામ આપી શકતું હોત તો મરી ગયેલા માણસને ફરીથી જીવતો કરી શકાતો હોત!

ઘરમાં નવી વહુ આવે ત્‍યારે સાસુમા તેને ઘરની થોડી ચાવીઓ આપી દે છે; પણ જ્‍યાં સુધી તે સમ્પુર્ણ પાવરધી ના થાય ત્‍યાં સુધી ઘરનો પુરો કારભાર તેના હાથમાં સોંપતી નથી. માનો યા ના માનો પણ કુદરતે કેટલીક ચાવીઓ હજી પોતાના કબજામાં રાખી છે. એ સઘળી ચાવીઓ હસ્‍તગત કરવા માણસે સમ્પુર્ણ પાવરધા બનવાનું હજી બાકી છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/-)માંનો આ 34મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 116થી 1119 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી-12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. 

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 07/05/2018

વીક્રમ દલાલ

આપણું બેવડું અસ્તીત્ત્વ

4

આપણું બેવડું અસ્તીત્ત્વ

        –વીક્રમ દલાલ

નવજાત માનવબાળ અને પ્રાણીના બચ્ચા વચ્ચે શરીરની રચના સીવાય ઝાઝો તફાવત હોતો નથી. સમય જતાં આસપાસ થતી ઘટનાઓ વીશે બાળક સભાન થતું જાય છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં આવી સભાનતા કદી આવતી નથી. તે માત્ર વૃત્તીથી જ જીવે છે તેથી માનવીની માફક તેમને ઈશ્વરની કલ્પનાની કે કુદરતના અભ્યાસની જરુર પડતી નથી.

આપણે એકસાથે બે દુનીયામાં જીવીએ છીએ – ભૌતીક અથવા બહારની અને માનસીક અથવા મનની કે અન્દરની. જીવનને સમઝવા માટે આ બે વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સમઝી લેવો જરુરી છે.

ભૌતીક દુનીયામાં આપણું અસ્તીત્ત્વ શરીર મારફત છે. વ્યક્તીની ઓળખ ચહેરા મારફત થતી હોય છે. તેથી ચહેરાને એક નામ આપવામાં આવે છે. જ્યાં વ્યક્તીનું નહીં; પણ શરીરનું મહત્ત્વ હોય ત્યાં નમ્બર આપવામાં આવે છે. આ દુનીયાનું ભાન આપણને શરીરની પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રીઓ મારફત થાય છે. પદાર્થ, ઉર્જા અને અવકાશ (Matter, Energy and Space)થી બનેલા ભૌતીક જગતનું વર્ણન ગીતાએ આ આ પ્રમાણે કર્યુ છે – પદાર્થનાં ત્રણ સ્વરુપો ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ માટે અનુક્રમે પૃથ્વી, જળ અને વાયુ, ઉર્જા માટે ‘અગ્ની’ અને અવકાશ માટે ‘આકાશ’ (7/4 પૈકી).

આ દુનીયામાં દેખાવ, સગવડ, પ્રતીષ્ઠા, સત્તા, ચાલાકી, ન્યાત, સમ્પ્રદાય, દમ્ભ, આડમ્બર, હરીફાઈ, બહુમતી, નાણાં અને વીજ્ઞાનનું ચલણ ચાલે છે. તેમાં ગુનો થાય ત્યારે ફરીયાદી, તહોમતદાર, સાક્ષી અને ન્યાયાધીશ એ ચારેય વ્યક્તીઓ જુદી હોઈને કાયદાકીય ચાલાકીથી ‘હોંશીયાર’ ગણાતા વકીલો સત્યને છુપાવી કે ગુંચવી શકે છે. અને તેથી ઘણા ગુન્હેગારોને શકનો લાભ આપીને છોડી મુકવા પડે છે. ઘણીવાર તો આવી રીતે છટકી ગયેલાઓ સમાજમાં પાછા મોટાભા થઈને ફરતા હોય છે. પૈસા, સત્તા અને કીર્તી એ વ્યક્તીને તેની બહારની દુનીયામાં મળેલી ‘સફળતા’ માટે સમાજે આપેલા એવા પ્રમાણપત્રો છે કે જે ખોટા રસ્તે પણ મળી શકે છે.

સામાન્ય માણસો પણ સારા દેખાવા માટે માવતર આગળ, જીવનસાથી આગળ, સંતાનો આગળ, મીત્રો આગળ, ઑફીસમાં, ધર્મસ્થાનમાં અને ક્લબમાં જરુરત મુજબ જુદાંજુદાં મહોરા પહેરે છે. રાવણનાં દસ માથાં એ આ મહોરાઓનું પ્રતીક છે. મહોરાઓને અકબન્ધ રાખવાની વેતરણમાં જ જીવનનો એટલો બધો સમય અને શક્તી વેડફાઈ જાય છે કે ભૌતીક દુનીયામાં રાચનારાઓ પાસે અન્દરની દુનીયામાં ડોકીયું કરવા માટે સમય બચતો નથી (2/44) – જેમ પોતાના વ્યવસાયમાં ગળાડુબ રહેતા લોકોને કુટુમ્બ માટે સમય રહેતો નથી તેમ.

માનસીક દુનીયા એ લાગણી, બુદ્ધી અને ‘હું’નો પ્રદેશ છે (7/4 પૈકી). એ દુનીયામાં આપણે એકલા અટુલા અને તદ્દન ઉઘાડા હોઈએ છીએ. ભૌતીક દુનીયાની સીદ્ધીઓનું તેમાં કોઈ મુલ્ય કે ચલણ નથી. તેમા ચલણ છે વીશ્વાસનું અને માત્ર વીશ્વાસનું જ. વીશ્વાસ એ બે વ્યક્તીઓને જોડતો સીમેન્ટ છે માટે તે સુખ અને પ્રેમનું ઉદ્ ભવસ્થાન છે. અવીશ્વાસને કારણે માતા અને સંતાનના સૌથી ઘનીષ્ટ અને કુદરતી સમ્બન્ધમાં પણ તીરાડ પડી જતી હોય છે. તેથી બીજા સાથેના સમ્બન્ધોમાં પણ તેમ જ થાય તે સમઝવું અઘરું નથી. પ્રેમ, આનન્દ અને સન્તોષ એ વ્યક્તીની અન્દરની દુનીયામાંથી મળતા જીવનની સફળતાના પ્રમાણપત્રો છે. આ પ્રમાણપત્રો કદીએ ખોટી રીતે મળી શકતા નથી અને માટે ભરોસાપાત્ર છે.

બન્ને દુનીયામાં પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. બહારના પ્રશ્નો અગવડો ઉભી કરે છે જ્યારે આંતરીક પ્રશ્નો દુ:ખ ઉત્પન્ન કરે છે. સુખી થવું હોય તો બહારના પ્રશ્નો કરતાં આંતરીક પ્રશ્નો ઉકેલવા વધારે જરુરી છે. માણસની ખરી મુશ્કેલી એ છે કે ભૌતીક દુનીયાના ચલણને માનસીક દુનીયામાં ચલાવવાની ગમે તેટલી સીફતપુર્વકની કોશીશ કરવામાં આવે; પણ તેમાં હમ્મેશાં નીષ્ફળતા જ મળે છે. કારણ કે માનસીક દુનીયામાં ફરીયાદી, અપરાધી, સાક્ષી અને ન્યાયાધીશ એ ચારેય આપણે પોતે જ હોઈને બચાવ પક્ષના ચાલાક વકીલ જેવા ‘મન’નું કશું ઉપજતું નથી. મહોરાઓ બદલી બદલીને સમાજ આખાને છેતરી શકતો માણસ પોતાની જાતને કુદરતને છેતરી શકતો નથી. તેથી ચીંતા અને ભયને કારણે મનમાં તનાવ અને શોક પેદા થાય છે. તનાવની કીમ્મત હતાશા જેવા માનસીક રોગો દ્વારા ચુકવવી પડે છે. જ્યારે મહોરાની જાળવણી માટે સત્યને ગુંગળાવવામાં આવે ત્યારે પ્રૅશરકુકરની રુન્ધાયેલી વરાળની માકફ તે અન્દરથી સતત દબાણ કરીને મનને કોસે છે એટલે માણસનું મન અશાંત રહે છે. ગીતા કહે છે, ‘અશાંત (માણસ)ને સુખ ક્યાંથી હોય?’ (2/66). ગીતાનો આ માત્ર એક જ વાક્યનો ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’ ભૌતીક દુનીયાની દૃષ્ટીએ ‘સુખી’ ગણાતા માનવીના મહોરાને ઉડાવી લઈને તેની આંતરીક ગરીબાઈનું દારુણ દર્શન કરાવે છે.

સુખી થવા માટે સૌ તનતોડ પ્રયત્નો કરે છે; છતાં એવું કેમ થાય છે કે લગભગ દરેક માણસ દુ:ખી જણાય છે? સ્પષ્ટ છે કે જ્યાં સુધી માનસીક દુનીયાના ‘સુખ’ નામનો પદાર્થ મેળવવા માટે ભૌતીક દુનીયાના ચલણની નીષ્ફળતાની ચોક્કસ ખાતરી માણસને થઈ ન જાય ત્યાં સુધી તે ગુંચવાયેલો અને અશાંત રહે છે (5/22). સાચા સંતો સમાજમાં આવી સભાનતા લાવવાની કોશીશ કરતા હોય છે; પરન્તુ તેઓ ‘ચીંથરે વીંટેલાં રતન’ હોઈને લોકોમાં બહુ જાણીતા થતા નથી. બીજી બાજુ જો ‘સગવડ’ અને ‘સુખ’ વચ્ચેનો તફાવત સમઝવા જેટલી સમાજમાં સમઝણ પેદા થઈ જાય તો ભક્તોના પૈસાથી ઐશ્વર્યમાં રાચતા અને ધર્મને નામે ધતીંગ ચલાવીને બહુજનસમાજને આંજી નાખતા દમ્ભી ધર્મગુરોનું હીત જોખમાય, તેથી તેઓ ધન્ધાદારી રીતરસમો અજમાવીને ‘સત્સંગ’ના નામે ગુંચવાયેલાઓનાં ટોળાંને સાબીત ન થઈ શકે તેવી ગોળગોળ વાતોથી વધારે ગુંચવે છે. જેમ ગુંચવણ વધારે તેમ શોષણ સરળ. ધર્મનું બજારીકરણ કરવાની આવડત ધરાવતા પ્રદર્શનકારી ગુરુઓ ગુંચવાયેલા ધનીકોને લાડકા ભક્તો બનાવીને તેમની કોણીએ સુખનો ગૉળ લગાડે છે. ભોટ બનવામાં પણ ધન્યતા અનુભવતા ધનીક ભક્તો સમાજમાં ગુરુનો મહીમા વધારવા માટે સામાન્ય લોકોને ગુરુ સુધી પહોંચવા ન દઈને તથા ગુરુના ચમત્કારો કે શક્તી વીષે ગપગોળા ચલાવીને ગુરુનું મુલ્ય કુત્રીમ રીતે વધારે છે. આવા વીષચક્રને કારણે દમ્ભી ધર્મગુરુઓના અનુયાયીઓની સંખ્યા વધતી જાય છે.

યાત્રાધામો, કાળાનાણાંનાં દાન વડે ઠેકઠેકાણે બન્ધાતાં આલીશાન ધર્મસ્થાનો અને આશ્રમો, પાનના ગલ્લાની માફક રસ્તા ઉપર રાતોરાત આડેધડ ઉભી થઈ જતી દેરીઓ. ક્લબો, ધાર્મીક પ્રવચનોમાં જામતી ભીડ, ક્રીયાકાંડ, બેસણામાં ‘મરેલાનો શોક ન કરવો’ એમ સમજાવતી ગીતાની ટેપ વગાડવી, નશીલા પદાર્થોનું સેવન, બાધા–આખડી, શુભ–અશુભ ઘટનાઓ, ચોઘડીયાં, શુકન–અપશુકન, વહેમ, જ્યોતીષ, એકના ડબલ થઈ શકે કે ગણેશની મુર્તી દુધ પીએ તેવી અન્ધશ્રદ્ધા, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને ફેંગશુઈ, છાપામાં આવતી શ્રદ્ધાંજલીની જાહેરખબરો, એ બધાં ગુંચવાયેલા સમાજનાં લક્ષણો છે. સમાજમાં ગુંચવાયેલાંઓની બહુમતી રહેતી હોય છે; કારણ કે મોટા ભાગનાં બાળકોના ઉછેરમાં સમઝણને બદલે માર, ધમકી, બીક, લાલચ અને જુઠાણાંનો આશરો લેવામાં આવતો હોય છે. જ્યારે માવતર (અને શીક્ષક) પોતે જ ચુંચવાયેલા હોય ત્યારે કોરી સ્લેટ જેવા બાળકને સમઝણ આપવાની તેમની ક્ષમતા કેટલી? પેઢી દર પેઢી આ વીષચક્ર ચાલ્યાં જ કરે છે. અકસ્માત જો ‘કાગનું બેસવું અને ડાળનું તુટવું’ જેવી એકાદ પણ ઘટના બને તો વહેમના કુંડાળાને ભેદવું લગભગ અશક્ય થઈ પડે છે.

–વીક્રમ દલાલ

દરેક પ્રશ્નને ખુલ્લા દીલથી અને બધી બાજુએથી તપાસનારા રૅશનાલીસ્ટ અને વડીલ લેખકમીત્ર વીક્રમ દલાલે 12 સંજ્ઞાઓ ઓછી શીખવી પડે તથા જોડણી યાદ રાખવી ન પડે તેવી સરળ લીપીમાં પ્રગટ કરેલી પુસ્તીકા રૅશનાલીસ્ટની દૃષ્ટીએ ગીતાનો સંદેશ(પાનાં : 40, મુલ્ય : મફત)નો આ ચોથો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 19થી 21 ઉપરથી, લેખક અને પ્રકાશકશ્રી વીક્રમભાઈના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : 

શ્રી. વીક્રમ દલાલ, 2/15, કલ્હાર બંગલોઝ, શીલજ ગામ પાછળ, અમદાવાદ – 380 058 ફોન : (02717) 249 825 મેઈલ : inkabhai@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/  વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ   મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 04–05–2018

દીનેશ પાંચાલ

ઈશ્વરના નહીં માણસના અસ્‍તીત્‍વની ચીંતા કરીએ

33

ઈશ્વરના નહીં માણસના અસ્‍તીત્‍વની ચીંતા કરીએ

– દીનેશ પાંચાલ

એક બાળકે એના પીતાને પ્રશ્ન કર્યો– ‘ડૅડી, ભગવાન દેખાતો કેમ નથી?’ જેનો જવાબ જગતના મહાન જ્ઞાની, પંડીતો કે વીજ્ઞાનીઓ પાસે પણ નથી હોતો તે સાધારણ માણસ પાસે ક્‍યાંથી હોય? પણ ગણદેવી (ધનોરી)ના હાસ્‍યનારાયણ શ્રી. ઠાકોર જોષી ઘણીવાર તેમના કાર્યક્રમમાં એ પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે. ‘ભગવાન એટલા માટે નથી દેખાતો કે તેણે આ દુનીયા એવી વીચીત્ર બનાવી છે કે તે કોઈને મોઢુ બતાવવાને લાયક રહ્યો નથી!’ ભગવાનની અદૃષ્ટ સ્‍થીતી પર આ રીતે હસી લીધા પછીય મુળ પ્રશ્ન ત્‍યાં જ રહે છે. ઈશ્વર દેખાતો કેમ નથી?

થોડા વર્ષો પુર્વે સુરતીઓની બેદરકારી અને ગંદકીને કારણે પ્‍લેગ ફાટી નીકળ્‍યો હતો ત્‍યારે સુરતીઓ મોઢા પર માસ્‍ક(મહોરું) પહેરીને ફરતા હતા. હાસ્‍ય કલાકાર શ્રી. રમેશ ચાંપાનેરી ત્‍યારે રમુજમાં એ મતલબનો જ ઉત્તર વાળતા– ‘સુરતીઓ મોઢું ઢાંકતા નથી, મોઢું છુપાવે છે. સુરતમાં પ્‍લેગ પેદા કરીને તેમણે એવો અપરાધ કર્યો છે કે તેઓ કોઈને મોઢું બતાવવાને લાયક રહ્યાં નથી!’ સુરતના તે વખતના કમીશનર શ્રી. રાવે સુરતીઓના મોઢા પરથી ગંદકીનું મહોરું ઉતારી સુરતના ગળામાં સ્‍વચ્‍છતાનો મેડલ પહેરાવ્‍યો હતો. ઈશ્વર અંગે માણસે પણ પોતાની જરીપુરાણી વૈચારીક્‍તા પરથી અબૌદ્ધીક્‍તાનું મહોરું ઉતારીને થોડા બુદ્ધીનીષ્‍ઠ બનવાની જરુર છે.

ઈશ્વરની અદૃશ્‍યમાન સ્‍થીતી અંગે આપણે ગમે તેટલા આંખ આડા કાન કરીશું તોય ઈશ્વરનું અદૃષ્ટ સ્‍વરુપ તેના અસ્‍તીત્‍વ અંગે ઘેરી શંકા ઉપસ્‍થીત કરે છે. અમારા બચુભાઈ કહે છે– ‘ઈશ્વરે શા માટે અદૃશ્‍ય રહેવું જોઈએ? સમગ્ર સૃષ્ટીના પાલનહારની એવી કઈ મજબુરી છે જે તેને છુપાઈ રહેવા મજબુર કરે છે? ઘરનો વડીલ બુરખામાં રહી ઘરના સૌથી મો છુપાવે એ ઉચીત કહેવાય ખરું?’

એ જે હોય તે પણ સદીઓથી ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ શંકાસ્‍પદ રહ્યું છે. અને તેના અદૃશ્‍યપણાથી એ શંકા વધુ મજબુત બને છે. એ સંજોગોમાં સૌને એવી અપેક્ષા જન્‍મે છે કે ઈશ્વરે કાંઈ નહીં તો નાસ્‍તીકોને ચુપ કરી દેવા માટે પણ તેના અસ્‍તીત્‍વનો દાર્શનીક પુરાવો આપવો જોઈએ. બાકી હાલ તો સુરજ, ચન્દ્ર, ધરતી, આકાશ કે હવા જેવી વચગાળાની સાબીતીઓ દ્વારા શકનો લાભ આપીને તેના અસ્‍તીત્‍વને સ્‍વીકારવું પડે એવી સ્‍થીતી છે.

એક તરફ ઈશ્વરનું અદૃશ્‍યપણું તેના અસ્‍તીત્‍વ સામેનો સૌથી મોટો માઈનસ પોઈન્‍ટ બની ચુક્‍યું છે, તો બીજી તરફ આસ્‍તીકોની દલીલો પણ ધ્‍યાન ખેંચે એવી છે. કેટલીક જુની દલીલો  સર્વવીદીત છે. હવા નથી દેખાતી તેથી તેનું અસ્‍તીત્‍વ નથી એમ કહી શકાતું નથી. માણસને બહુ બહુ તો તેના પાંચમા છઠ્ઠા દાદા પરદાદાઓનું નામ યાદ હોય છે. તે પછીના પુર્વજોનું નામ યાદ હોતું નથી. તેને તેમણે જોયા પણ હોતા નથી, છતાં તેનું અસ્‍તીત્‍વ નહોતું એમ કહી શકાતું નથી.

અમારા એક વડીલે ઠપકો આપતાં કહ્યું– ‘તું ઈશ્વર વીશે કશું જાણતો નથી ને લખ લખ કર્યે રાખે છે. દેશના રાષ્ટ્રપતીની કારમાં એવો કાચ લગાડ્યો હોય છે કે તેઓ કોઈ રાજ્‍યની મુલાકાતે જાય છે ત્‍યારે તેમને કોઈ જોઈ શકતું નથી. રાષ્ટ્રપતી માટે એવી ગુપ્‍તતા જરુરી હોય તો સૃષ્ટીપતી માટે કેમ નહીં? માત્ર ન દેખાવાથી કોકની હસ્‍તી મટી જતી નથી. એક દાખલો આપું. માન કે ચાર દીવસ માટે તારે બહાર ગામ જવાનું થયું. આવીને તું ઘર ખોલે છે, અને જુએ છે કે ઘરની બારીના સળીયા તુટ્યા છે. ઘરની તમામ ચીજવસ્‍તુઓ ઉથલપાથલ થઈ ગઈ છે. તીજોરીનું તાળુ તોડવાની કોશીષ થઈ છે. કબાટે મારવામાં આવેલું તાળુ પણ છુંદી નાખવામાં આવ્‍યું છે. આ બધું જોઈને તને એ સમજાતાં વાર લાગતી નથી કે ઘરમાં ચોર આવ્‍યો હતો. તું ચોરને જોઈ શકતો નથી છતાં તેના અસ્‍તીત્‍વ વીશે તને શંકા ઉપજતી નથી. તો ઈશ્વર વીશે કેમ ઉપજે છે? કુદરતની વીશાળ પ્રકૃતીમાં (તીજોરીના તુટેલા તાળાની જેમ) ઈશ્વરની પણ સીધી આડક્‍તરી અનેક સાબીતીઓ છે. આ પૃથ્‍વી, સમુદ્ર, સુરજ, ચન્દ્ર, તારા વગેરે જોઈને તને એમ નથી થતું કે એનો સર્જક પણ કોઈ હશે જ…!’ વડીલની વાત પ્રથમ નજરે ગળે ઉતરે એવી હતી; પણ બુદ્ધીની એરણ પર ટકી શકે એવી નહોતી. ચોર પોતાના કુકર્મોથી બચવા મોઢું સંતાડે છે. ભગવાનને એવી કોઈ મજબુરી નથી. વળી કાળક્રમે ચોર તો પકડાઈ પણ શકે છે… ભગવાન કેમ પકડાતો નથી? એક અન્‍ય આસ્‍તીક મીત્રે એવો જ બીજો દાખલો આપતાં કહ્યું– ‘આકાશમાં અત્‍યન્ત ઉંચે પહોંચેલા પતંગની દોરી માણસને દેખાતી નથી છતાં પતંગનું અસ્‍તીત્‍વ નથી એમ કહી શકાતું નથી. ઈશ્વરે પણ આ દુનીયાના પતંગની ફીરકી પોતાના હાથમાં રાખી છે. આપણને કેવળ પતંગ દેખાય છે, ચગાવનારો દેખાતો નથી. એ ક્‍યારેક ઢીલ મુકે છે… ક્‍યારેક ગુંલાટ ખવડાવે છે!’

બચુભાઈના હમ્મેશાં એવા પ્રયત્‍નો રહે છે કે ઈશ્વર હોય કે ન હોય તેના વીશેની ચર્ચામાં ગરમાટો આવવો જોઈએ. એથી એઓ આસ્‍તીકોને ઉશ્‍કેરવા તેજાબી દલીલો કરે છે. તેમણે કહ્યું : ‘અલ્‍યાભાઈ…, તમારા ઈશ્વરને ન તો પતંગ ચગાવતા આવડે છે ન એના દોરામાં ભલીવાર છે. સાચી વાત એ છે કે એક પછી એક ઈશ્વરના કેટલાંય પતંગો વીજ્ઞાને કાપી નાંખ્‍યા છે. હવે મનુષ્‍યનો જીવ બનાવવાનું એક માત્ર કામ વીજ્ઞાન માટે બાકી છે. એમ કહો કે ઈશ્વર જોડે માણસનો એ છેલ્લો પૅચ લાગ્‍યો છે. જે દીવસે માણસના દેહમાં ધબકતી હૃદયની ઘડીયાળનો આયુષ્‍યરુપી સેલ વીજ્ઞાન બનાવી શકશે તે દીવસે ઈશ્વરનો પતંગ ભર દોરીએ કપાયો સમજો…! અને ત્‍યારે દુનીયાના લાખો નાસ્‍તીકો ચીલ્લાઈ ઉઠશે– ‘કાઈપો… કાઈપો…!’

વીચારીશું તો સમજાશે કે આજપર્યન્ત માણસે ઈશ્વરને કેટલાંય ટન લોબાન ચઢાવ્‍યો હશે. ગાંસડીઓની ગાંસડી ફુલો ચઢાવ્‍યા હશે. અબજો ટન અબીલ, ગુલાલ અને કંકુ વાપર્યા હશે. મન્દીરોમાં સળગાવવામાં આવતી અગરબત્તીઓની રાખનો ઢગલો કરવામાં આવે તો આકાશ જેટલો ઉંચો થાય… કેટલાંય ગૅલન ઘી તેલના કુવાઓ ખતમ થયા હશે. નારીયેળોય ફુટ્યાં ને માથાય ફુટ્યાં… એક ભગવાન ક્‍યાંયથી ના ફુટ્યાં…! આપણે એકવીસમી સદીમાં પ્રવેશી ચુક્‍યા છીએ. હવે શું કરવું છે? ઈશ્વર જોડેનો આ વનવે ટ્રાફીક ક્‍યાં સુધી ચાલુ રાખવો છે? યાદ રહે, સતીયુગ કે સંતયુગ કરતાં વીજ્ઞાનયુગે માણસને સુખી કરવામાં કાંઈ બાકી રાખ્‍યું નથી. ઈશ્વરનું અસ્‍તીત્‍વ શંકાસ્‍પદ છે; પણ માણસના અસ્‍તીત્‍વ વીશે બેમત નથી. ચાલો એ ન દેખાતા ઈશ્વર પાછળની ગાંડી દોટ છોડી સમગ્ર માનવજાતની સુખશાંતી અને સમૃદ્ધીની જ વાત વીચારીએ!    

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 33મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 113થી 115 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 30/04/2018

રચના નાગરીક

સમ્પ્રદાયો માનવગૌરવનો ભંગ કરે છે

સમ્પ્રદાયો માનવગૌરવનો ભંગ કરે છે

રમણ પાઠક (વાચસ્પતી)

ભારત દેશમાં નાનાંમોટાં સાત લાખથીય વધુ ગામો. અને પ્રત્યેક ગામમાં ઓછામાં ઓછું એક દેવસ્થાન તો હશે જ. યાત્રાધામોમાં તો મન્દીરોનો વસતીવધારો અનેક ગણો હોય છે. એ જોતાં, આ દેશમાં પચીસેક લાખ મન્દીરો તો ઓછામાં ઓછાં ખરાં જ. અને છતાં, મન્દીરોની આ વીરાટ સંખ્યાથી દેશને કશો લાભ થયો કે નહીં? આવું સર્વેક્ષણ કોઈ દેશભક્તે કે પ્રભુભક્તે કે સરકારે કેમ હાથ ધર્યું નહીં? આ પ્રશ્ન અકળ ગણી છોડી દઈએ, તોય, હજી વળી નવું મન્દીર ચણવાનું સાહસ કોઈને સુઝે, ત્યારે થોડુંક વીચારવાની આપણી ફરજ ન ચુકાય. વાસ્તવમાં તો બધાં જ ધર્મસ્થાનો સ્થાપીત હીતોના અડ્ડા તથા શોષણકેન્દ્રો જ છે એવું દૃષ્ટીસમ્પન્ન વ્યક્તી સહેજે જોઈ શકે છે. આ સ્થીતીમાં જાગ્રત વર્ગ પાસે તો પડકારની જ અપેક્ષા રાખી શકાય.

જે ગામમાં લાખ રુપીયા ખર્ચીને મન્દીર નામની મીથ્યા ઈમારત ઉભી કરવાનું વીચારાય છે ત્યાં મેં જોયું કે ગામના કાચા અને ધુળીયા રસ્તાની બન્ને બાજુએ ખુલ્લી હાજતોમાંથી ભારે દુર્ગન્ધ ઉડી રહી હતી. ભગવાનનું ઘર બાંધવા કરતાં વંચીતો માટે, માણસ માટે, પાકાં સગવડભર્યાં રહેઠાણો બાંધવાં એ અનેકગણા વધુ પુણ્યનું કાર્ય છે. એક ગામમાં એક કરોડના ખર્ચે અતીરુદ્ર યજ્ઞ યોજાઈ ગયો. આવું ગામેગામ થાય : હોમહવનો, યજ્ઞો, શતકુંડી કે સહસ્ત્રકુંડી, નવચંડી કે શતચંડી, પ્રાણપ્રતીષ્ઠા અને જીર્ણોધ્ધાર, અમૃતમહોત્સવો અને કૃતજ્ઞતા સમારોહો, અશ્વમેધ, છપ્પનભોગ અને મહાભોગ વગેરે ચાલ્યા જ કરે છે! ક્યારેક કોઈ દેવ દુધ પી જાય, ક્યાંક માતાજી પ્રગટે અને વંધ્યાનેય સગર્ભા બનાવે, મુર્તી ઉપર ચોખ્ખા ઘીનો અભીષેક થાય અને ધુળીયા મહોલ્લામાં ઘીની નદીઓ વહે, આવા પ્રત્યેક પ્રયોગ માટે વીશ્વશાંતી તથા વૈજ્ઞાનીક આધારથી ઓછો દાવો પણ નહીં! આપણે એક એવા મસીહા કે ફરીશ્તાની પ્રતીક્ષા કરવી રહી કે જે એક જ મન્ત્ર આપે : મન્દીર નહીં, સંડાસ બાંધો! એક કરોડ રુપીયાથી તો એક નહીં, અનેક ગામોની સીકલ ફરી જાય. લગભગ જાહેરમાં, ઉભડક તથા ભયભીત હૈયે, અપાર અગવડો અને ગંદકી વચ્ચે, કુદરતી હાજતે બેઠેલી આપણી કરોડો બહેનોને સ્વચ્છ, શાંત–અકાંત તથા નીશ્ચીત સંડાસ મળે તો હજારો મન્દીરો બાંધવા જેટલું પુણ્ય મળે જ!

સમ્પ્રદાયો તમારી પાસે શું માગી લે છે એ ખરેખર સમજવાની જરુર છે. તમારા ચીત્તને સમ્પુર્ણપણે અમારા શરણે ધરી દો એ જ તેની માગ છે; જે સાધુસંતો, શાસ્ત્રીઓ, યોગીઓ, બાપાઓ, સ્વામીઓની ફોજ દ્વારા તેઓ ઉઘરાવતા હોય છે, પછી તમે સુખી થાઓ કે દુ:ખી, એની તેઓને લેશમાત્ર પરવા હોતી નથી; કારણ કે ‘સુખ શું?’ એની વ્યાખ્યા પણ એ લોકો જ તમારે માટે પ્રસ્તુત કરતા હોય છે અને એ વીચારશક્તીની શરણાગતીને પરીણામે, એ જ વ્યાખ્યા સ્વીકારી લેવા તમે મજબુર બનો છો. સ્વમાની આત્મગૌરવવાળો મનુષ્ય કદાપી આધ્યાત્મીકતાને શરણે જતો નથી. અધ્યાત્મવાદી વ્યક્તીઓ આત્મગૌરવવીહોણી, અન્ય દ્વારા હંકારાતી જમાત છે; જેમાં માનવપણાને કે માનવગૌરવને કોઈ સ્થાન નથી. જો ખરેખર આપણે એક માનવી તરીકેના ગૌરવથી જીવવું હોય તો, કોઈના વીચાર કે મત સમક્ષ શરણાગતી સ્વીકાર્યા વીના જ આપણી વીવેકશક્તીને આધારે જીવન ઘડવું પડશે.

રમણ પાઠક

લેખીકા રચના નાગરીકના કંઠીમુક્ત વીચારલેખોની પુસ્તીકા બૈઠ પથ્થર કી નાવ (પ્રકાશક : [1] માનવવીકાસ ટ્રસ્ટ, 9, મહાકાન્ત કૉમ્પલેક્ષ, વી. એસ. હૉસ્પીટલ સામે, એલીસબ્રીજ, અમદાવાદ – 380 006, [2] વૈશ્વીક માનવવાદ, 1–એ, કલ્પના સોસાયટી, મહેમદાવાદ – 387 130 જીલ્લો : નડીયાદ અને [3] નયા માર્ગ, ખેત ભવન, હરીજન આશ્રમની પાસે, અમદાવાદ – 380 027 પાનાં : 64, મુલ્ય : રુ. 40/)માંની આ તૃતીય પ્રસ્તાવના, પુસ્તીકાનાં પાન 8થી 9 ઉપરથી, લેખીકા અને પ્રકાશકોના સૌજન્યથી સાભાર..

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન :  ગોવીન્દ મારુ મેઈલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 27–04–2018

દીનેશ પાંચાલ

સૃષ્‍ટીનું સર્જન… અકસ્‍માત કે આયોજન…?

32

સૃષ્‍ટીનું સર્જન… અકસ્‍માત કે આયોજન…?

– દીનેશ પાંચાલ

માણસ કેવી રીતે જન્‍મે છે તેનું જ્ઞાન માણસને પ્રાપ્‍ત થઈ શક્‍યું છે; પણ તે શા માટે જન્‍મે છે તેનો જવાબ હજી તેને જડ્યો નથી. પ્રશ્ન થાય છે ગર્ભાશયમાં સ્‍ત્રી–પુરુષના બીજના સંયોજન વડે ગર્ભધારણની પ્રક્રીયા થવી એ કામગીરી કોની છે? કોણ ઈચ્‍છે છે કે સ્‍ત્રી–પુરુષોના મીલનથી પ્રજોત્‍પત્તી થવી જોઈએ. એથીય મહત્‍વનો પ્રશ્ન એ છે કે માણસે શા માટે જન્‍મવું જોઈએ? માણસ ન જન્‍મે તે કોને પરવડે એમ નથી? સદીઓથી સ્‍ત્રીનું ગર્ભાશય સ્‍વયંસંચાલીત યન્ત્રની જેમ પ્રજોત્‍પત્તી કરતું રહ્યું છે. એ ઘટના પાછળ કોનો હાથ છે? માણસે આવા ઘણા પ્રશ્નોનો તાતણો પકડી મુળ પુણી સુધી પહોંચવાની કોશીષ કરી છે. તે આખા પ્રોસેસમાંથી શ્રદ્ધાનો જન્‍મ થયો છે.

શ્રદ્ધાળુઓને ઉદ્‌ભવતા થોડાક વધુ પ્રશ્નો જોઈએ. પુરુષ કરતાં સ્‍ત્રીનું દૈહીક બન્ધારણ નાજુક અને સૌંદર્યમંડીત હોય છે. પુરુષ દૈહીક રીતે થોડો સખત અને સ્‍વભાવે બરડ હોય છે. બન્‍નેના દેખાવથી માંડી પ્રકૃતી અને મનોશારીરીક લક્ષણો વચ્‍ચે આટલો ગાઢ તફાવત શા કારણે છે? કોણે રાખ્‍યો છે એ તફાવત? એવી ભીન્‍નતા રાખવાનો આશય શો હોય શકે? પુરુષોને બરછટ દાઢી આપી અને સ્‍ત્રીનો ચહેરો કોમળ બનાવ્‍યો. શું એ કેવળ એક અકસ્‍માત હશે? સ્‍ત્રી થકી બાળકનું પેદા થવું એ સ્‍વયમ્‌ એક અત્‍યન્ત અદ્‌ભુત અને ઐશ્વર્યમય ઘટના છે. (અલબત્ત વસતીવીસ્‍ફોટને કારણે ઉદ્‌ભવેલી ગમ્ભીર પરીસ્‍થીતીને કારણે હવે એ પ્રકારના ઐશ્વર્યનો આપણે સૌએ ઈન્‍કાર કરવો રહ્યો. એવી નાસ્‍તીક્‍તામાં જ માણસજાતનું ભલું છે!)

સૃષ્ટીમાં રોજબરોજ એવી ઘટના બને છે જેમાં માણસને પરમેશ્વરનો પરીચય થાય છે. કેટલાંક સાધારણ પ્રશ્નો જોઈશું તો સમજાશે કે સૃષ્ટીનું સર્જન કરનાર કોણ છે તે આપણે જાણતા નથી; પણ તેની પ્રત્‍યેક રચનામાં બુદ્ધીપુર્વકનું આયોજન જોઈ શકાય છે. જેમ કે બાળકના જન્‍મની જવાબદારી સ્‍ત્રીને માથે નાખીને એણે પુરુષને સ્‍તન આપ્‍યાં હોય એવું અળવીતરું કર્યું નથી. અથવા સ્‍ત્રી પુરુષ, બન્‍નેને સરખાં જનન અવયવો આપવાની ભુલ કરીને પ્રજોત્‍પત્તીની શક્‍યતાના દ્વાર બન્ધ કરી દીધાં હોય અવુંય કર્યું નથી. બીજો પ્રશ્ન એ છે કે સ્‍ત્રી પુરુષ ભેગાં થવાથી શા માટે બાળક પેદા થાય છે? વીજ્ઞાન બાળક પેદા થવાની તમામ કુદરતી પ્રક્રીયાઓનો તાગ મેળવી શક્‍યું છે. બલકે હવે તો વીજ્ઞાને કુદરતની એ પ્રક્રીયાનું અનુકરણ કરીને ટેસ્‍ટટ્યુબ બેબી જન્‍માવવામાં પણ સફળતા મેળવી છે; પણ બાળકો શા માટે પેદા થાય છે એનો જવાબ વીજ્ઞાન પાસે નથી. ઋતુ ઋતુના મોસમી પરીવર્તનો અને પ્રકૃતીની લીલાઓ જોતાં એવું અવશ્‍ય લાગે છે કે આ બધું સાવ કારણ વગર થયું નથી. પ્‍લાનીંગ વગર થયું નથી. અકસ્‍માતે ઉત્‍પન્‍ન થઈ ગયું નથી. કોકની બુદ્ધી એ બધામાં વપરાઈ છે.

સર્જનહારના અદ્દલ સ્‍વરુપનો ખ્‍યાલ આવતો નથી; પણ માણસની દરેક શોધોમાં ચોક્કસ કાર્યકારણના વૈજ્ઞાનીક સીદ્ધાંતો સમાયેલા હોય છે, તેમ સૃષ્‍ટીના સર્જન પાછળ પણ કોઈકનું ભેજુ વપરાયું હોય એવું પ્રતીત થાય છે. કોકે ચોક્કસ હેતુ માટે ચોક્કસ ચીજવસ્‍તુઓનું સર્જન કર્યું છે. ઠંડી, ગરમી, વરસાદ જેવી ઘટના જ નહીં હવા, પાણી, પ્રકાશ, ખોરાક, ઑક્‍સીજન જેવી અનેક જીવનજરુરીયાતની વ્‍યવસ્‍થા પાછળ કોઈકનું આયોજન છે. કોકનો હેતુ છે. કોકનો કશોક ઈરાદો છે. નહીંતર સદીઓથી માણસજાત વ્‍યવસ્‍થીતપણે જન્‍મે છે અને મરે છે. અકસ્‍માતે કોઈ માણસ ત્રણસો વર્ષ કેમ જીવતો નથી? અકસ્‍માતે કોઈ માણસ અમર કેમ થઈ જતો નથી? કોના અદ્રશ્‍ય દોરી સંચારથી એ બધું થાય છે? એ કીમીયાગર કોણ છે… ક્‍યાં છે… કેવી રીતે તે આ બધું કરે છે… શા માટે કરે છે… તે કેમ દેખાતો નથી એવા અનેક પ્રશ્નો આસ્‍તીકોને થાય છે. જે કદાચ સદીઓ સુધી અનુત્તર રહેવાના છે. કેમ કે ઈશ્વર પોતે જ એક ‘અનઆન્‍સરેબલ ક્‍વેશ્ચન’ છે. વીજ્ઞાને દરેક ક્ષેત્રમાં અદ્‌ભુત પ્રગતી કરી છે; પણ હજી ઘણા ક્ષેત્રોમાં ઈશ્વરનો એકહથ્‍થુ ઈજારો રહ્યો છે. માણસે અત્તર બનાવ્‍યું; પણ અન્તર બનાવી શક્‍યો નહીં. માણસ હજાર ગણા સારા કૃત્રીમ હાથપગો બનાવી શકે છે; પણ તેમાં કુદરતી અંગો જેવી સ્‍પર્શ અનુભુતી હોતી નથી. કોઈ કોલેજ કન્‍યાના હાથ પર તેનો પ્રેમી ચુમ્બન કરે છે ત્‍યારે છોકરીના હાથના રુંવાડા ખડા થઈ જાય છે. એ હાથ લાકડાનો હોય તો એવું થઈ શકે ખરું?

કબીરજીની એક સુંદર પંક્‍તીનું સ્‍મરણ થાય છે. ‘કસ્‍તુરી મૃગમેં બસે મૃગ ઢુંઢે બનમાંહી… વૈસે ઘટઘટ રામ બીરાજે દુનીયા દેખે નાહીં…!’ અલબત કબીરે ઉપર્યુક્‍ત વાત ધર્મના દૃષ્ટીકોણથી કરી છે; પણ વીજ્ઞાનના દૃષ્ટીકોણથીય એ વાત સાચી છે. માણસ ઈશ્વરની શોધ માટે નાહક બહાર ભટકે છે. ભગવાન તેની નસેનસમાં ધબકે છે.  સ્‍વામી સચ્‍ચીદાનન્દજીના ઉદાહરણથી આ વાત ઠીક રીતે સમજાશે. સ્‍વામીજી કહે છે– ‘કોઈ ડૉક્‍ટર કદી નાસ્‍તીક ના હોય શકે. કેમ કે તે દેહની ભીતર પહોંચી તેના પ્રત્‍યેક ફંક્‍શનો નજરે નીહાળે છે. હૃદયની ધડકન, રુધીરાભીસરણ, શ્વાસોચ્‍છ્‍વાસ, ખોરાકનું પાચન અને તેના સત્‍વોનું દરેક અંગોમાં પહોંચવું એ તમામ ઘટનાના મીકેનીઝમમાં ઈશ્વરને બહુ નજીકથી જોઈ શકાય છે! માણસનું હૃદય એ ઈશ્વર નામના એંજીનીયરે બનાવેલી અત્‍યન્ત સફળ ડીઝાઈન છે!’ વીનોબાભાવે કહેતા– ‘જો આપણને હાથ, પગ, અને મો–માથાવાળા ઈશ્વરની અપેક્ષા ના હોય તો પ્રકૃતીમાં ચોમેર પ્રભુના દર્શન થઈ શકે છે!’

માણસે રંગબેરંગી વસ્‍ત્રો બનાવ્‍યા પણ ચામડી બનાવી શક્‍યો નથી. અન્‍ન પકવ્‍યું પણ અન્‍નનળી બનાવી શક્‍યો નથી. રોબો બનાવ્યો પણ રોબોની આંખમાં હર્ષ અને આનન્દના ઝળઝળીયાં આવી શકતાં નથી. માણસ સમયની ગતીવીધી માપી શક્‍યો પણ સમયને થમ્ભાવી શકે એવી બ્રેક બનાવી શક્‍યો નહીં. માણસે માઈક્રોફોન બનાવ્‍યું; પણ અવાજ બનાવી શક્‍યો નહીં. અવાજ ચાલ્‍યો જાય છે ત્‍યારે તે મુંગો બની જાય છે. કદાચ મુંગા માણસના મૌનમાં ઈશ્વરના અસ્‍તીત્‍વની ખામોશ સાબીતી છે. માણસે સેંકડો મન્દીરો બાંધ્‍યા; પણ ભગવાનને બાંધી શક્‍યો નહીં. એ કરવા ધારે તો નદી, પર્વત કે સમુદ્રનો ક્ષણમાં નાશ કરી શકે; પણ તેની પુનઃરચના કરવાનું તેનું ગજુ નથી. માણસ કાંડાઘડીયાળ બનાવી શકે છે; પણ કાંડુ નહીં! માણસ લોખંડ બનાવી શકે છે; પણ લોહી માટે તો એણે ઈશ્વરે બનાવેલા માનવલોહીનો જ ઉપયોગ કરવો પડે છે. ભવીષ્‍યમાં એ કદાચ દાંતના ચોક્‍ઠાંની જેમ જીભનું ચોક્‍ઠુંય બનાવી શકશે; પણ તે કૃત્રીમ જીભ સ્‍વાદ માણી શકશે ખરી? રોબોના મોઢામાં બરફીનો ટુકડો મુકો તો તે ઝુમી ઉઠતો નથી!

દેહના પ્રત્‍યેક અંગો પાસેથી ચોક્કસ પ્રકારનું કામ લેવાનું કુદરતનું વ્‍યવસ્‍થીત આયોજન હોય છે. આ કારણે કુદરતે નખને સખત બનાવ્‍યા અને જીભને કોમળ. દાંતને જીભ જેવી કોમળતા ન બક્ષી કેમ કે દાંતે ઘંટીના પડીયા જેવું સખત કામ કરવાનું હતું. આંખ નાજુક અંગ છે. એને સુરક્ષાની જરુર હોવાથી આંખને ગોખલામાં ગોઠવી. હૃદયને વળી એથીય વીશેષ સુરક્ષાની જરુર હોઈ તેનું સ્‍થાન છાતીની પાંસળીઓના બખ્‍તર વચ્‍ચે રાખવામાં આવ્‍યું. આવું બુદ્ધીપુર્વકનું આયોજન એ કેવળ અકસ્‍માત ના હોઈ શકે.

મન ક્‍યાં આવેલું છે? તે શી રીતે વીચારી શકે છે? દીલમાં લાગણી કેવી રીતે પેદા થાય છે? નફરત, ક્રોધ, પ્રેમ, કરુણા, માયા, આશા, નીરાશા અને ભય જેવી લાગણીઓ શું કેવળ અકસ્‍માત છે? અને બુદ્ધી? એ ક્‍યાં અને કેવી રીતે પેદા થાય છે? માણસ બુદ્ધીવર્ધનના વ્‍યવસ્‍થીત ટ્રેનીંગ ક્‍લાસ ચલાવે તોય આઈનસ્‍ટાઈન કે સૉક્રેટીસ જેવા બુદ્ધીશાળી માણસો પેદા કરી શકાતા નથી. પ્રશ્ન થાય છે– આ બુદ્ધી કોની દેન છે? બધાં માણસો સરખાં બુદ્ધીશાળી કેમ હોતા નથી? એક માતાના બે દીકરાઓની દીમાગી ક્ષમતા કેમ જુદી હોય છે? વીચાર એ કયું તત્ત્‍વ છે? માણસ શી રીતે વીચારી શકે છે? ગાય, બળદ, ભેંશને વીચારો કેમ આવતા નથી?

માણસ ઑક્‍સીજન બનાવી શક્‍યો; પણ વૃક્ષનું સર્જન કોઈ લેબોરેટરીમાં થઈ શકતું નથી. કરોડો માઈલની ઝડપે હવામાં મોજા ફેલાય છે. તે વડે માણસે ટીવી જેવા દૃશ્‍યશ્રાવ્‍ય યંત્રોની શોધ કરી; પણ ક્‍યારેક બન્ધ આંખે સેકન્‍ડના છઠ્ઠા ભાગમાં વીદેશમાં બેઠેલા સ્‍વજનનું મુખારવીંદ મનના ટેલીવીઝન પર ઉપસે છે એ કરામત કેવી રીતે શક્‍ય બને છે? માણસનું મન પ્રતીસેકન્‍ડે અબજો માઈલોની ઝડપે દોડે છે. એ દોડ કોણે શક્‍ય બનાવી? માણસ હાડ, ચામડુ અને માંસનો બન્‍યો છે; પણ એ કેવળ હાડ, ચામડુ અને માંસ નથી. એમાં એક ત્રીજું અનીવાર્ય તત્ત્‍વ છે– તે જીવ છે. વીજ્ઞાન હાડ અને માંસ ભેગું કરી તેમાં પોતાનું પેસમેકર નાંખી જીવતો માણસ બનાવી શકતો નથી. તેમાં ચૈતન્‍ય કે લાગણી પ્રગટાવી શકતો નથી. માણસે દેહના બધાં અંગો બનાવ્‍યા; પણ માણસની અન્દર ધબકતું હૃદય બનાવી શક્‍યો નહીં. રોબો બનાવી શક્‍યો; પણ રોબોને બનાવી શકાય એવું મગજ બનાવી શક્‍યો નહીં. પેસમેકર બનાવી શક્‍યો; પણ લાગણીથી ભીનું ભીનું થઈ શકે એવું દીલ બનાવી શક્‍યો નહીં. બળ પેદા કરી શક્‍યો; પણ બુદ્ધી ઉત્‍પન્‍ન કરી શક્‍યો નહીં.

માણસે વીજ્ઞાનની મદદથી ઘણી ચીજવસ્‍તુઓ બનાવી; પણ જીવ અને ચૈતન્‍ય ઉત્‍પન્‍ન કરી શક્‍યો નહીં. જીવ ક્‍યાંથી આવે છે– ક્‍યાં જાય છે? આજ સુધી વીજ્ઞાન એ જાણી શક્‍યું નથી. એ માટે સામાન્‍ય માણસની જેમ વીજ્ઞાન પાસે પણ એક જ જવાબ છે–‘ભગવાન જાણે!’ પ્રશ્નોનો પાર નથી. એવી અગણીત બાબતો છે જેને કારણે લાગે છે કે કંઈક એવું છે જે હજી માણસની પકડની બહાર છે. ઔશ્વર્યની અનુભુતી થઈ શકે છે; પણ ઈશ્વર હાથમાં આવતો નથી. સદીઓથી માણસ તેની શોધમાં છે; પણ હજી તેનું સંપુર્ણ સાચું સ્‍વરુપ માણસ જાણી શક્‍યો નથી. આસ્‍તીકોના આ તમામ મનોવ્‍યાપારો પર વીજ્ઞાને અને ખાસ તો નાસ્‍તીકોએ ચીંતન કરી સત્‍યની પ્રતીતી કરાવવી જોઈએ. આસ્‍તીકોને એવી અપેક્ષા રહે છે.

– દીનેશ પાંચાલ

લેખકમીત્ર શ્રી. દીનેશ પાંચાલનું મુલ્યવાન રૅશનલ પુસ્તક ચાલો, આ રીતે વીચારીએ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 126, મુલ્ય : રુપીયા 90/–)માંનો આ 32મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 109થી 112 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : શ્રી. દીનેશ પાંચાલ, સી–12, મજુર મહાજન સોસાયટી, ગણદેવી રોડ, જમાલપોર, નવસારી – 396 445 સેલફોન : 94281 60508 ઈ.મેઈલ : dineshpanchal.249@gmail.com બ્લોગ : dineshpanchalblog.wordpress.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 23/04/2018

મીત્રોનાં લેખો / કાવ્યો

ભક્તી અને શ્રદ્ધા

ભક્તી અને શ્રદ્ધા

–રશ્મીકાન્ત ચ. દેસાઈ

ભક્તી અને પ્રાર્થના પવીત્ર અને સાત્ત્વીક પ્રવૃત્તીઓ મનાય છે; પણ શું આપણે તેમનું હાર્દ સમજ્યા છીએ ખરાં?

માણસાઈના દીવા પ્રગટાવનાર હૃદયસ્થ રવીશંકર મહારાજે ભક્તીને વરાળની ઉપમા આપી હતી. વરાળ તો બધે જ હોય. રણમાં, અલ્પ માત્રામાં ભલે હોય; પણ છે ખરી. તે સર્વવ્યાપી વરાળ એટલી બધી ઉપયોગી નથી નીવડતી. જ્યારે બૉઈલરમાં પુરાયેલી વરાળ તો લાંબી લાંબી આગગાડીઓને તેમજ મોટા મોટા જહાજોને કે કારખાનાઓને ચલાવી શકે છે. શરત એટલી જ કે બોઈલરમાં છીદ્ર ન હોવું જોઈએ. નહીં તો જરુરી દબાણ પેદા ન થાય. તેવી જ રીતે ભક્તીરુપી વરાળની શક્તી પેદા કરવા માટે આપણા મનના બોઈલરમાં છીદ્ર ન હોવું જોઈએ. રવીશંકર મહારાજ અનુસાર આ છીદ્ર હતા– ગાયન, નર્તન અને પ્રદર્શન; કારણ કે ધ્યાન તેમાં ફંટાઈ જાય છે.

ભક્તી એટલે જીવાત્મારુપી પત્નીનો પરમાત્મારુપી પતી માટેનો ઉત્કટ પ્રેમભાવ. તે જાહેરમાં કે સમુહમાં કરવાની ના હોય; છતાં તેને માટે કેટકેટલાં મન્દીરો, ચર્ચો, સીનાગોગો, મસ્જીદો, ગુરુદ્વારાઓ વગેરે બાંધવા અને નીભાવવામાં આવે છે! આ બધા સામાજીક જીવન માટે જરુરી ખરાં; પણ ભક્તી કરવા માટે નહીં. ત્યાં ન જનારી બધી વ્યક્તીઓને દુષ્ટ કે નાસ્તીક ન ગણી શકાય.

કેટલાક મીત્રો ભક્તી કરવા માટે બીજાઓને પ્રોત્સાહીત કરવાની પ્રવૃત્તી કરે છે; પણ ભુલી જાય છે કે ભક્તી તો થઈ જાય, કરવાની ન હોય. ખાસ તો તેને માટે અગાઉથી સ્થળ સમય નક્કી ન કરી શકાય. વળી કોણે ક્યાં, કઈ ભાષામાં, કયા શબ્દોમાં, ક્યારે, કેવી રીતે પ્રાર્થના કરવી તે જે તે વ્યક્તીની પસન્દગી પર છોડવું જોઈએ. તેને બદલે ગુરુઓ તેમના અનુયાયીઓની પ્રાર્થનાનું નીયન્ત્રણ કરતા હોય છે તે કેટલે અંશે યોગ્ય છે?

શ્રદ્ધા વીના ભક્તી ન થઈ શકે; પણ શ્રદ્ધા એટલે શું? જે માન્યતા સાચી કે ખોટી સાબીત ન થઈ શકે તેને સાચી માનવી તેનું નામ શ્રદ્ધા. કોઈ વાત માનવા માટે કારણ આપીએ તો તે શ્રદ્ધાની વાત નથી રહેતી. જેમ કે કોઈ ધર્મપુસ્તકમાં લખ્યું હોય કે પૃથ્વી સપાટ છે તો તે વાતને,  ધર્મપુસ્તકમાં લખ્યું છે તેથી જ સાચી માનવી તે શ્રદ્ધા નથી.

આવો, થોડા દાખલા વડે સ્પષ્ટ કરીએ. નીચે લખેલા પ્રસંગો ખરેખર બનેલા છે, આ લખનારે ઉપજાવી કાઢેલા નથી.

એક સજ્જનને તેમના ગુરુ પ્રત્યે ઘણી શ્રદ્ધા છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે તેમના ગુરુએ તેમને બઢતી અપાવી હતી. તેમની સરકારી નોકરીમાં તો વરીષ્ઠતા (સીનીઓરીટી) પ્રમાણે જ બઢતી મળતી હતી. હવે જો તેમનો વારો હતો જ તો ગુરુકૃપા વીના પણ બઢતી મળી હોત. અને વારો ન હોવા છતાં ગુરુકૃપાને લીધે તે બઢતી મળી હોય તો બીજા કોઈને અન્યાય થયો. ગુરુજીએ કોઈ વીદ્યા શીખવી હોય જેને લીધે તેમની આવડત વધી હોય અને વધુ સારી નોકરી મળી હોય તો તે સાચી અને સારી ગુરુકૃપા ગણી શકાય.

એક ખુબ ધાર્મીક વડીલે કહેલું, ‘તલાટીની નોકરીમાં તો શું પુરું થાય; પણ ઈશ્વરકૃપાથી ઉપરની આવક સારી છે તેથી ગાડું ગબડે છે.’ ઈશ્વર જો કૃપા જ કરવાનો હતો તો તેમને ભણવામાં મદદ કરી સારી નોકરી ના અપાવત?

એક સામયીકમાં એક લેખ હતો કે કોઈ ખાસ મન્ત્રના જાપ કરવાથી એક પરીવારને કોર્ટ કેસમાં જીત મળી હતી. જરા વીચારીએ. જો સત્ય તેમને પક્ષે હતું તો જાપ વગર પણ જીત થવી જોઈતી હતી. અને નહોતું તો જાપને લીધે બેવડો અન્યાય થયો. મન્ત્રના જાપથી સામા પક્ષે, કોર્ટમાં ગયા વગર, સમાધાન કર્યું હોત તો જુદી વાત હતી.

એક બીજા ભક્ત એક વીખ્યાત ઐતીહાસીક સંતને તેમના ઈષ્ટદેવ માને. તેમની પુત્રીનું વેવીશાળ તે જ સંતના એક બીજા ભક્તના પુત્ર સાથે થયું. વરના કુટુમ્બની ઈચ્છા તે વરસે લગ્ન લેવાની હતી. આ ભાઈ પાસે પૈસા નહોતા. કહે, ‘મેં તો મારી સમસ્યા મારા ઈષ્ટદેવને સોંપી દીધી.  મારા વેવાઈના જમાઈનું અકસ્માતમાં મરણ થવાથી લગ્ન મુલતવી રહ્યા. જોયો મારા ઈષ્ટદેવનો  પ્રભાવ?’ ઈષ્ટદેવ શું એવા નાદાન હોઈ શકે કે એક ભક્તને સહાય કરવા તેમના જ બીજા ભક્તનું ઘોર અહીત કરે? જુની ઉઘરાણી અણધારી વસુલ થવાથી કે બીજી કોઈ નૈતીક રીતે પૈસા મળી ગયા હોય તો તે ઈષ્ટદેવનો પ્રભાવ.

એક​ મીત્રે​ કહ્યું કે તેમના ગુરુના ગુરુ પાંચસો વરસથી જીવતા હતા. શું તે ગુરુવરને પોતાનો નશ્વર દેહ એટલો બધો વ્હાલો હતો કે ચારસો વરસથી પકડી રાખ્યો હતો? તો કહે કે હીન્દુ ધર્મની રક્ષા માટે હીમાલયમાં તપ કરતા હતા. છેલ્લા ચારસો વરસોમાં હીન્દુ ધર્મ પર વારંવાર આપ​ત્તીઓ આવી હતી ત્યારે તેઓ ક્યાં હતા? ધર્મનું રક્ષણ ક્યારે ક્યારે અને કેવી રીતે કર્યું? જવાબ નથી.

આવી શ્રદ્ધાને આપણે શું કહી શકીએ? તેને ખોટી અથવા અન્ધશ્રદ્ધા ન કહીએ તો પણ કાચી તો કહી શકાય. આપણી શ્રદ્ધા એવી તો ન જ હોવી જોઈએ કે જેથી બીજાનું અહીત થાય.

કોઈ તહેવારના દીવસે એક સજ્જન ગરીબોને લાડવા વહેંચતા હતા. એક ખુબ ગરીબબાઈ સાથે તેનું નાનું બાળક હતું તે જોઈને તેમણે તેને ત્રણ લાડવા આપ્યા. તે બાઈએ કહ્યું, ‘સાહેબ મને બે જ લાડવા આપો.’ સજ્જને કહ્યું કે ત્રીજો લાડવો તેના બાળકને સાંજે ખાવા માટે આપ્યો હતો. તો કહે, ‘સાંજે તો __મા અમને પહોંચાડશે. અત્યારે તો બીજા ઘણા ભુખ્યા પાછળ છે તેમને આપો.’ (આ પણ બનેલી વાત છે, કાલ્પનીક નથી.)

ટુંકમાં કહીએ તો જે વીચારસરણી ખોટું કે ખરાબ કામ કરતાં પહેલા ચેતવે અને અટકાવે તથા ભુલથી થઈ ગયું હોય તો પસ્તાવો કરાવે અને સારું સાચું કામ કરવાની પ્રેરણા તથા હીમ્મત આપે તેને સાચી શ્રદ્ધા કહી શકાય.

પરન્તુ શીતળામા અને બળીયાબાપા જેવા દેવ–દેવીઓની પુજાને અન્ધશ્રદ્ધા ન કહેવાથી શ્રદ્ધાની વીભાવનાનું ઘોર અપમાન થાય છે. વીમો લઈને પ્રીમીયમ ભરીને પોતાની ગેરહાજરીમાં પોતાના કુટુમ્બના યોગક્ષેમની જવાબદારી વીમા કમ્પનીને સોંપવાને બદલે પરમેશ્વર પર ઢોળવી તે સાચી શ્રદ્ધા નથી, નીષ્કાળજી છે, પરાવલમ્બી મનોવૃત્તીનું લક્ષણ છે. બીમાર સ્વજનની દાકતરી સારવાર કરાવવાને બદલે પાણીના કે કાળી માટીના પોતા મુકવા અને પ્રાર્થના કર્યે રાખવી તે પણ બીનજવાબદાર પગલું છે, શ્રદ્ધા નથી.

વીશ્વાસ એ શ્રદ્ધા નથી. વીશ્વાસ જીવન્ત વ્યક્તી પરત્વે હોય, શ્રદ્ધા માટે તેવું કશું બન્ધન નથી. વીશ્વાસ મેળવવો પડે, તેમાં આદાન–પ્રદાન (quid pro quo) હોય પછી ભલે તે મૌખીક અથવા અવ્યક્ત હોય. શ્રદ્ધા એકતરફી હોય, વીશ્વાસ પરસ્પર હોય. સાચા શીષ્યને સાચા ગુરુ પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય, ગુરુને તો શીષ્ય માટે વીશ્વાસ જ હોઈ શકે, શ્રદ્ધા નહીં. વીશ્વાસઘાત કરી શકાય, શ્રદ્ધાઘાત નહીં. વીશ્વાસ વીના શ્રદ્ધા શક્ય નથી, શ્રદ્ધા વીના વીશ્વાસ સંજોગવશાત રાખવો પણ પડે.   જેમ કે પ્રવાસ દરમ્યાન વાહન ચાલક આપણને લક્ષ્ય પર સહીસલામત અને સમયસર પહોચાડશે તેવો વીશ્વાસ (શ્રદ્ધા નહીં) રાખીએ છીએ. તેનો બીજો કશો વીકલ્પ નથી હોતો અને ચાલકને સીધેસીધું અથવા આડકતરી રીતે મહેનતાણું આપેલું હોય છે. ચાલકે જરુરી તાલીમ લીધી હશે અને કસોટી પસાર કરીને પરવાનો લીધો હશે એમ માની લેવું પડે. અમેરીકન પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન કહેતા ‘Trust, but verify વીશ્વાસ કરો; પણ ચકાસણી કરતા રહો.’ વીશ્વાસની ચકાસણી કરી શકાય, શ્રદ્ધાનો તો અખતરો જ કરી શકાય. સોદાબાજી માટે વીશ્વાસમાં અવકાશ હોઈ શકે, શ્રદ્ધા અંગે નહીં. બાધા આખડી, માનતા, કથા જેવી ફળનો લાભ મેળવવા કરેલી વ્યાપારી ભક્તીને શ્રદ્ધા ન કહી શકાય; કારણ કે તેમાં લેવડદેવડ આવી જાય છે. ફળ મળ્યા પછી જ પુજા કરવાની હોય તો તેનો અર્થ એમ કે જેની માનતા માની હોય તે દેવ કે દેવી વાંછીત ફળ ન પણ આપે એવો ભય ‘ભક્ત’ના મનમાં સુતેલો છે. આને તમે શ્રદ્ધા કહેશો?

કોઈ વ્યક્તી શ્રદ્ધાને પાત્ર ન હોય એવું બને જેમકે શ્રીકૃષ્ણ. અર્જુન સદેહે સ્વર્ગમાં જઈ આવ્યો હતો. ત્યાર બાદ ગીતા સાંભળી. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું : ‘અહમ્ ત્વા સર્વ પાપેભ્યો મોક્ષયીષ્યામી’ (હું તને બધા પાપમાંથી મુક્ત કરીશ.) છતાં તેને સ્વર્ગમાં પ્રવેશ ન મળ્યો (કુતરાને મળ્યો). યુધીષ્ઠીરે સમજાવ્યું કે તેના થોડા પાપ રહી ગયા હતા. શ્રીકૃષ્ણનો આશય વચનભંગ કરવાનો નહીં હશે, આપત્તી સમયે અર્જુનને આદેશ અને સધ્યારો આપવા ખાતર આવું કહેવું પડ્યું હશે. તેઓ એક અત્યન્ત મહાન લોકહીતેચ્છુ રાજપુરુષ (statesman) હતા; પણ પરમેશ્વર તો નહીં જ. કોઈના પાપ માફ કરવાની સત્તા તેમને નહોતી.  તેમને ભગવાન માનવાથી ક્યારેક અર્જુનની જેમ પસ્તાવું પણ પડે. માટે શ્રદ્ધા સીદ્ધાન્ત પર જ રાખવી જોઈએ, કોઈ વ્યક્તી પર નહીં.

શ્રદ્ધા કોનામાં કે શાનામાં રાખવી જોઈએ? આપમેળે આવી મળતી શ્રદ્ધા અંગે પસન્દગીનો અવકાશ ના હોય. છતાં જો શક્ય હોય તો વીચારવું જોઈએ કે પોતાની શ્રદ્ધા ખરેખર શ્રદ્ધા છે?  હોય તો તે પરમેશ્વરમાં કે બીજા કોઈ કે બીજા કશામાં? આપણે કશે જવા માટે કોઈ વાહનમાં બેસીએ, આંખ મીંચીને પડી રહીએ કે ઉંઘી જઈએ તેનો ઉપયોગ ધર્મપ્રચારકો શ્રદ્ધાના ઉદાહરણ તરીકે કરતા હોય છે. તે કાંઈ ચાલક પ્રત્યેની આપણી શ્રદ્ધાને લીધે નહીં; પણ લાચારીને લીધે હોય છે. આને શ્રદ્ધા ના કહેવાય. જુઠું બોલવાથી લાભ થતો હોય; છતાં તે ના બોલીએ તો તે સત્ય પરની સાચી શ્રદ્ધા કહી શકાય.

ઘણી વાર એવું પણ બને છે કે જેને આપણે પરમેશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા માનતા હોઈએ તે તેમ નથી હોતું. દાખલા તરીકે ઘણા લોકો કોઈને કોઈ એક પુસ્તકને, પછી ભલે તે વેદ, ગીતા, બાઈબલ, કુરાન, ગ્રંથસાહેબ કે તે કક્ષાનું બીજું કોઈ પુસ્તક હોય તેને, ઈશ્વરનો શબ્દ માનતા હોય છે. તેમને તો કોઈ વડીલ, પીતા, માતા, શીક્ષક અથવા ધર્મગુરુએ કહ્યું હોય કે તે પુસ્તક ઈશ્વરનો શબ્દ છે. તે કહેનાર પ્રત્યેના વીશ્વાસને લીધે લોકો માની લેતા હોય છે; પણ આ વીશ્વાસ કંઈ ઈશ્વર પ્રત્યેની  શ્રદ્ધા નથી હોતી. આમ કહેનારને પણ બીજા કોઈએ કહ્યું હોય તે માની લીધું હોય. આવી રીતે આગળથી ચાલી આવતી માન્યતાને શ્રદ્ધાનું નામ ન આપવું જોઈએ.

બીજા કેટલાક ભક્તોની શ્રદ્ધા ચમત્કાર અથવા વ્યક્તીગત ઉપકારને લીધે ઉત્પન્ન થયેલી હોય છે. તે પણ કાચી શ્રધ્દ્ધા ગણી શકાય. આવી શ્રદ્ધાને બદલે આપણે ઈશ્વર અને સત્ય, ન્યાય, પ્રેમ જેવા ઈશ્વરીય ગુણો પર શ્રદ્ધા રાખીએ તો સારું.

આપણે આપણા સંતાનોને સારા સંસ્કાર આપવાને નામે પ્રાર્થના કરતાં શીખવીએ છીએ.  સારી વાત છે; પણ તે પ્રાર્થના સમજ્યા વગર યન્ત્રવત ના કરે તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

–રશ્મીકાન્ત ચ. દેસાઈ

લેખક : Rashmikant C Desai

35 Raleigh Road, Kendall Park, NJ 08824–1040 USA

ફોન : 732 422 9766 (Home) .મેઈલ : tatoodi@gmail.com

વેબસાઈટ : https://sites.google.com/site/tatoodi/  લેખકશ્રીની પરવાનગીથી સાભાર…

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. હવેથી દર શુક્રવારે સવારે 7.00 અને દર સોમવારે સાંજે 7.00 વાગ્યે, આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાયશે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 20/04/2018