Feeds:
Posts
Comments

મોક્ષમાર્ગે થતાં શોષણથી પીડીત સાધ્વીએ કહ્યું, મારે જીવવું નથી

– અીનલ દેવપુરકર

આસ્થાનો અતીરેક માનવીને અન્ધ બનાવી દે છે. પણ એ માર્ગે ચાલતા–ચાલતા ઠોકર વાગે છે ત્યારે આંખ ઉઘડે છે અને સમજાય છે કે આપણે એની કેટલી આકરી કીમ્મત ચુકવી છે.

લગભગ આધેડ વયના દમ્પતીની સામે બેઠેલા મનોચીકીત્સક અવીરત બોલી રહ્યા હતા અને જાણે કોઈ સત્સંગ સભામાં બેઠું હોય એમ એ દમ્પત્તી એમને એકચીત્તે સાંભળી રહ્યું હતું. મનોચીકીત્સકે કહ્યું કે ‘આઘાત જેટલો વધુ, એટલો જ પ્રત્યાઘાત પણ વધુ. એણે જેટલી ઉત્કટ શ્રદ્ધા અને સમર્પણથી એ માર્ગ અપનાવ્યો હતો. એટલા જ પ્રમાણમાં રોષ અને અણગમો જન્મ્યા છે. એના માટે એ પોતે જ દોષી હોવાનું માને છે એટલે આત્મહત્યાના માર્ગો શોધે છે. એને લાગેલા આઘાતની તીવ્રતા ખુબ જ મોટી છે. એટલે સમય લાગશે; પરન્તુ એને આ આઘાતની કળ વળશે ત્યારે એ પહેલાની જેમ સામાન્ય વ્યક્તી બની જશે’.

આજે 21મી સદીમાં એક તરફ વીજ્ઞાન અને ભૌતીક સુખ–સગવડોના સાધનોની શોધો ચરમસીમાએ છે ત્યારે ઉપદેશકોના ચરણે બેસી ધાર્મીક બનનારાઓનો પણ રાફડો ફાટ્યો છે. આવા જ એક ધાર્મીકવૃત્તીના કુટુમ્બની આ સત્ય કથા છે. ઘરમાં હમ્મેશાં પુજાપાઠ, ધાર્મીકસાહીત્યનું વાંચન–શ્રવણ અને પોતાના ધર્મમાં અપાર આસ્થા–શ્રદ્ધા, ધાર્મીક સ્થળોની નીયમીત મુલાકાતો અને ધર્મગુરુઓની સેવાપુજા કરવી એ આ કુટુમ્બના પ્રત્યેક સભ્યોની ઓળખ હતી.

પીતાના વ્યવસ્થીતપણે ચાલતા ધન્ધાના કારણે ઘર આર્થીક રીતે પ્રમાણમાં સધ્ધર. માતા ઘરરખ્ખુ ગૃહીણી. મોટો દીકરો ચન્દ્રહાસ કૉલેજના અન્તીમ વર્ષમાં અને એનાથી દોઢેક વર્ષ નાની દીકરી ચાંદની એના પાછળના જ વર્ગમાં. ધાર્મીકસંગીત, ગુરુઓની ઉપદેશવાણી કે પવીત્ર મન્ત્રોચ્ચાર–સ્ત્રોત્ર–આરતી–ભજનોની ઑડીયો સીડી વાગવા સાથે આ કુટુમ્બનું પરોઢ થતું. પ્રાતઃકાળે જ નજીકના ધર્મસ્થાને દર્શન કરીને પછી જ દીનચર્યાનો આરમ્ભ થાય. પીતા દુકાને રવાના થાય અને દીકરો–દીકરી કૉલેજ તરફ. માતા ઘરકામમાં વ્યસ્ત હોય; પરન્તુ ત્યારે પણ ઘરના ધાર્મીક વાતાવરણને ઉની આંચ ન આવે એની તકેદારી રખાય.

એમની જ્ઞાતી–સમાજ અને ધાર્મીક વર્તુળમાં આ કુટુમ્બનું એક આગવું સ્થાન હતું. એમની શ્રદ્ધા–આસ્થા અને ધર્મ પ્રત્યેના સમર્પણના દાખલા અપાતા. એમની રહેણીકરણી અનુકરણીય હોવાનું કહેવાતું. એટલું જ નહીં, અન્ય કુટુમ્બમાં એનું અનુકરણ કરવાના પ્રયત્નો થતા. નવી ઉગતી પેઢીમાં ધર્મભાવનાનું સીંચન કરવાની જરુરીયાત અને અનીવાર્યતા આ કુટુમ્બને ટાંકીને ચર્ચાતી અને માતા–પીતાઓ એમના સન્તાનોને એ દીશામાં વાળવા સક્રીય થતા.

ક્યારેક આ કુટુમ્બની ધર્મભાવના અને અનુસરણને અતીરેકમાં ખપાવાતું; પરન્તુ આ કુટુમ્બ એમણે રચેલા માળખામાંથી બહાર આવવાની કલ્પના પણ કરી શકતું નહોતું. આવી જ ભક્તીભાવપુર્વક શરુ થયેલી એક પરોઢ આ કુટુમ્બ માટે કુઠારાઘાત સમાન કરુણાંતીકા લઈને આવી. બન્યું એમ કે નીત્યક્રમ મુજબ દીકરો ચન્દ્રહાસ બાઈક લઈને કૉલેજ જઈ રહ્યો હતો. એ સમયે એકાએક પાછળથી ધસી આવેલી એક લકઝરી બસે એને અડફેટમાં લીધો. બાઈક સાથે ઢસડાઈને રોડ ડીવાઈડર સાથે ભટકાતા જ ચન્દ્રહાસની મરણચીસ ગુંજી ઉઠી. લોહીના ખાબોચીયામાં તરફડીને એનો દેહ શાન્ત થઈ ગયો.

વાયુવેગે સમાચાર ઘરે પહોંચ્યા અને ઘરમાં માતમ છવાયો. પોસ્ટમોર્ટમ રુમની બહાર પડેલા ચન્દ્રહાસના મૃતદેહને જોઈને હૈયાફાટ રુદન કરી રહેલી માતા, ભાંગી પડેલા પીતા અને આભ પણ ફાટી જાય એવું આક્રન્દ કરતી નાની બહેનને સાંત્વન આપવાની પણ કોઈની હીમ્મત નહોતી. આટઆટલી સેવાપુજા, ભજનકીર્તન, દેવદર્શન, સત્સંગ, ઉપવાસ છતાં અમારા ઘર પર જ કેમ આ વીજળી ત્રાટકી એવા વેધક સવાલનો ત્યાં ઉપસ્થીત કોઈ પાસે જવાબ નહોતો.

એકના એક દીકરાની અન્તીમવીધી બાદ દીવસો સુધી ઘરમાં સુનકાર છવાયેલો રહ્યો. માતા–પીતા અને દીકરી દીવસો સુધી ગુમસુમ રહ્યા. અન્તે જીવનનીર્વાહ માટે અનીવાર્ય નાણાકીય જરુરીયાત સન્તોષાય એ માટે પીતાએ ફરી ધન્ધા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યું. માતા અને બહેન માટે હજુ કપરો સમય ચાલતો હતો. ચન્દ્રહાસને ભાવતી વાનગીઓ ઘરમાં બનવાની જ બન્ધ થઈ ગઈ. એની એક–એક વસ્તુ જોતા જ મા ની આંખો ભીની થઈ જતી. બહેન એના ભાઈના ફોટાને તાકતી બેસી રહેતી.

લગભગ ચારેક મહીના વીત્યા. એક દીવસ રાત્રે જમ્યા પછી મા–બાપ સાથે બેસી મહારાજના ઉપદેશવચનોની સીડી સાંભળતા–સાંભળતા અચાનક જ દીકરીએ કહ્યું ‘મારે મોક્ષ માર્ગે જવું છે–સંસારનો ત્યાગ કરવો છે’. પહેલાં તો આઘાત પામેલા માતા–પીતાએ સ્વસ્થ થઈને એને સમજાવી. ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી યોગ્ય યુવક સાથે લગ્ન કરી ઠરીઠામ થવાની સલાહ આપી. પણ દીકરી પોતાના નીર્ણય પર અડગ રહી. લાંબી ચર્ચા, વાદવીવાદ અને ધર્મગુરુઓની સીધી દરમીયાનગીરીના અન્તે દીકરીને સંસાર ત્યાગવાની અનુમતી મળી.

પરમ્પરા અનુસારની ધાર્મીક વીધીઓ સાથે દીકરીએ સંસારનો ત્યાગ કર્યો. હવે એનું નામ સુધ્ધાં બદલાઈ ગયું હતું. મા–બાપે પોતાના ધર્મમાં આસ્થા અને ભક્તીભાવભર્યા સ્વભાવને કારણે દીકરીના આ પગલાને એની આધ્યાત્મીક ઉન્નતીનાં પગલાં તરીકે ગણી સ્વીકારી લીધું. લાંબા સમય સુધી દીક્ષાંત દીકરી મા–બાપના કોઈ જ સમ્પર્કમાં નહોતી. ક્યારેક એના વીશેના વાવડ મળતા કે એ ફલાણા તીર્થસ્થાનમાં છે અને હવે એ ફલાણા ધર્મસ્થળે રોકાણ કરવાની છે. માતા–પીતા રોજ ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરતા કે દીકરીને એણે પસન્દ કરેલા માર્ગે ટકી રહેવાની શક્તી આપે–એને સ્વસ્થ રાખે.

એક વહેલી સવારે કૉલબેલ વાગી. સફાળા જાગેલા માતા–પીતાએ દરવાજો ખોલ્યો તો નીસ્તેજ થઈ ગયેલા ચહેરા સાથે લઘરવઘર કપડામાં દીકરી ઉભી હતી. ચોંકેલા માતા–પીતાએ એને ઘરમાં આવકારી એ સાથે જ એ માતાને વળગીને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા માંડી. એને સાંત્વના આપી શાન્ત કરાઈ. પીતાએ એને ધરપત આપી જે થયું હોય એ કહેવા જણાવ્યું. દીકરીએ ચોધાર આંસુએ રડતા–રડતા જે કહ્યું એ સાંભળીને ભક્તીભાવપુર્વક ભજતા અને ધર્મગુરુઓ પરત્વે અપાર શ્રદ્ધા ધરાવતા માતા–પીતાના પગ તળેથી જમીન સરકી ગઈ.

પહેલા તો દીકરીની ગેરસમજ ગણાવી એને કાંઈ પણ કહેતા પહેલા હજારવાર વીચારવા જણાવાયું; પરન્તુ દીકરીએ પોતાની આપવીતી વર્ણવી અને મોક્ષ મેળવવા એ સંસાર છોડીને અધ્યાત્મના જે માર્ગે ગઈ હતી, એ માર્ગે એને સ્વયં ધર્મગુરુઓ, એમના ખાસ શીષ્યો અને એમના પહોંચેલા અનુયાયીઓના જે કડવા અનુભવો થયા એનું વર્ણન કર્યું. જ્યાં લીંગભેદ પણ ન હોઈ શકે એવી આધ્યાત્મીક ઉંચાઈએ પહોંચેલાઓ દ્વારા દીકરીના શોષણના થયેલા પ્રયાસોના કીસ્સા સાંભળી મા–બાપ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

દીકરીએ કહ્યું કે, ભાઈના અપમૃત્યુ પછી સંસાર અસાર લાગતા મેં સંસારનો ત્યાગ કર્યો; પરન્તુ જે માર્ગે ગઈ ત્યાં તો સંસાર કરતા પણ વધુ બદતર ચાલી રહ્યું છે. હવે મારો આત્મા ધર્મ–મોક્ષના નામે ચાલતી આ શોષણ પ્રવૃત્તીને સહન કરી શકે એમ નથી. મારે હવે જીવવું જ નથી. હું આખરીવાર આપની ચરણરજ લેવા આવી છું. પહેલા તમે મને સંસાર ત્યાગવાની અનુમતી આપી હતી, હવે મને દુનીયા ત્યાગવાની અનુમતી આપો. ચોધાર આંસુએ રડી રહેલી દીકરીની વાત સાંભળી માતા–પીતાએ એને બાથમાં સમાવી અને ધીરજ રાખવા સમજાવી. દીકરીના કડવા જાતઅનુભવો સમાજ સમક્ષ મુકવાથી કુટુમ્બે જ સહન કરવાનું આવશે એ જાણતા માતા–પીતાએ ચુપ રહેવાનું પસન્દ કર્યું.

દીકરી ધીરેધીરે સ્વસ્થ થાય એની રાહ જોઈ રહેલા માતા–પીતાને લાગ્યું કે આત્મહત્યા કરવાનો વીચાર જે રીતે દીકરીના મનમાં ઘટ્ટ થઈ ગયો છે એ ચીન્તાજનક છે. એને એક પળ માટે પણ એકલી નહીં છોડતા મા–બાપ આત્મહત્યા કરવા તરફ વળી રહેલી દીકરીને પુર્વવત સ્વસ્થ કરવાના ભાગ રુપે એને મનોચીકીત્સક પાસે લઈને આવ્યા હતા.

મનોચીકીત્સક પણ દીકરીનો આ કીસ્સો સાંભળીને ઘડીભર તો છક્ક થઈ ગયા. એમણે કહ્યું કે ‘ખરેખર તો ભ્રમ ભાંગી ગયા બાદ માનસીક આઘાતમાં સરી પડતા આવા દર્દીઓ કરતા એમનો ભ્રમ ભાંગનારા અને માનસીક આઘાત આપનારાઓની સારવાર કરવી વધુ જરુરી છે.’ પણ એ સત્ય સ્વીકારે કોણ…? અને સ્વીકાર્યા પછી કરે કોણ…?

–અીનલ દેવપુરકર

‘ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડીયા’ની ગુજરાતી આવૃત્તી ‘નવગુજરાત સમય’ દૈનીકમાં શ્રી. અીનલ દેવપુરકરની લોકપ્રીય કૉલમ ચહેરામહોરાં નામે પ્રકાશીત થાય છે. તેના તા. 17 ઓક્ટોબર, 2016ના અંકમાંથી લેખકશ્રી અને ‘નવગુજરાત સમય’ દૈનીકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સમ્પર્ક : 

Shri Anil devpurkar, C–301, Balaji Enclave, Behind Viththalesh Avenue, Swagat Restourent Street, Subhanpura, Gorwa Road, Vadodara – 390023 Mobile: + 91 97273 11144 eMail: a.devpurkar@gmail.com

હું રૅશનાલીસ્ટ ખરો કે નહીં ? ચાલો, જાતને પ્રશ્ન પુછીએ….

–જનક નાયક

રૅશનાલીસ્ટનો અંગ્રેજી શબ્દકોશનો સામાન્ય અર્થ છે, સમજદાર, વીવેકી, સુઝ ધરાવનાર. સાર્થ જોડણીકોશમાં વીવેકનો અર્થ છે, સભ્યતા, વીનય. ને વીવેકબુદ્ધીનો અર્થ છે, સારાસાર છુટો પાડવાની–સમજવાની બુદ્ધી. ભગવદ્દગોમંડળમાં વીવેકના ઘણા અર્થ આપ્યા છે, એમાં એક અર્થ છે, ખરું–ખોટું જાણવાની શક્તી, સારાસાર સમજવાની બુદ્ધી, સમજશક્તી, બુદ્ધીતારતમ્ય. (ગાંધીજી લખે છે કે : જીવનમાં મને અનુભવ થયો છે કે, એકલી ભલાઈ બહુ કામ આવતી નથી. આધ્યાત્મીક હીમ્મત અને ચારીત્ર્યની સાથે સંકળાયેલો સુક્ષ્મ વીવેકનો ગુણ હરેક જણે કેળવવો જોઈએ. કોઈ પણ કટોકટી ભરેલી પરીસ્થીતીમાં ક્યારે બોલવું અને ક્યારે મુંગા રહેવું, ક્યારે કંઈક કરવું અને ક્યારે કંઈ પણ કરવાનું માંડી વાળવું એનું જ્ઞાન આવશ્યક છે. આવા સંજોગોમાં કર્મ અને અકર્મ પરસ્પર વીરોધી નથી રહેતાં, કર્મ તે જ અકર્મ, અને તે જ કર્મ બને છે.) બીજો એક અર્થ છે, ચાતુર્ય, ડહાપણ. બીજો અર્થ : પરીગ્રહનો ત્યાગ, અતી પ્રીય વસ્તુને તજવી તે, બોધ, જ્ઞાન, વીનય, સુશીલતા, શીષ્ટતા, સભ્યતા. (ઉપનીષદ્‌ ભાષ્યમાં કહેલ છે કે, સંસારમાં સરવાળે સુખ કરતાં દુઃખની માત્રા જ વધુ હોવાથી વીવેકીઓએ નીર્ણય કર્યો છે કે, આ દુઃખના મહાનર્કમાંથી છુટવાને માટે આત્મજ્ઞાન સીવાય બીજું સાધન નથી. આત્મજ્ઞાન વીવેક સીવાય ઉપજતું નથી અને વીવેક વીચારમંથન સીવાય પ્રકટતો નથી.)

બસ, આજે મારા પર વીવેક અને તેની સાથે સંકળાયેલી વીવેકબુદ્ધીનું ભુત વળગેલું છે. ભુત શબ્દથી રખે એવું માનતા કે હું ભુત–બુતમાં માનું છું. કેટલાક વખતથી મને સતત પ્રશ્ન સતાવી રહ્યો છે, હું રૅશનાલીસ્ટ ખરો કે નહીં ? સાથે સાથે રૅશનાલીસ્ટની સાચી વ્યાખ્યા શોધવાની મથામણ કરી રહ્યો છું. માત્ર ઈશ્વરનો વીરોધ એ જ ‘રૅશનાલીસ્ટ’પણું ? કે રૅશનાલીસ્ટના વીશાળ અર્થમાં એથી પણ વીશેષ સમાયું છે ? રૅશનાલીસ્ટ એટલે મનુષ્યત્વની વધુ નજદીક જવું એવું ખરું ? ‘હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું’ સુન્દરમની કાવ્યપંક્તીમાં રૅશનાલીસ્ટનો અર્થ છુપાયો છે એવું ખરું ? નરસીંહ મહેતાની ઈશ્વરભક્તીની નીરીશ્વરવાદીઓ ભલે ઠેકડી ઉડાડે, પણ ‘વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીયે’ ભજન કે પદ કે ગીત જે કહો તે; પણ આ ભજનમાં સાચો રૅશનાલીસ્ટ કેવો હોઈ શકે તેની સમજ અપાઈ છે એવું મારું માનવું છે. આપણે તો ભજનમાં ‘વૈષ્ણવ જન’ શબ્દ જ્યાં જ્યાં આવે ત્યાં ત્યાં ‘રૅશનાલીસ્ટ’ શબ્દ મુકી દેવાનો છે. રૅશનાલીસ્ટ તો તેને કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે. પર દુઃખે ઉપકાર કરે તોય મન અભીમાન ના આણે રે’ બસ, પછી આખું ભજન રૅશનાલીસ્ટ’ શબ્દ મુકીને ગણગણ્યા કરવાનું. રૅશનાલીસ્ટ કોણ એ અતી સરળતાથી સમજાવા માંડશે. તો ચાલો, આપણે રૅશનાલીસ્ટ કોણ એને સમજવાની કોશીશ કરીએ.

‘વૈષ્ણવ જન’ આખું ભજન એક નહીં; પણ અનેક વખત વાંચીને પછી એને સમજવાની કોશીશ કરીએ. પ્રથમ દૃષ્ટીએ અત્યન્ત સરળ લાગતું આ ભજન જ્યારે વ્યવહારમાં અમલમાં મુકવાની કોશીશ કરીશું ત્યારે લોઢાના ચણા ચાવવા જેટલું અતી મુશ્કેલ લાગશે. શું છે આ ‘વૈષ્ણવ જન’માં ? બીજાઓના દુઃખને પોતાનું ગણનારો, બીજાઓ પર ઉપકાર કરીને અભીમાન ન કરનારો, બધાને નમ્રતાપુર્વક વન્દન કરનારો, કોઈની નીન્દા ન કરનારો, મન–વચન–કર્મથી શુદ્ધ રહેનારો, ઉંચ–નીચના ભેદભાવ ન રાખનારો, તૃષ્ણા–વાસનાનો ત્યાગ કરનારો, પરસ્ત્રીને માતા સમાન ગણનારો, કદી અસત્ય ન બોલનારો, બીજાઓની ધન–સમ્પત્તી પર નજર ન બગાડનારો, મોહ–માયાથી અલીપ્ત રહેનારો, વૈરાગ્યભાવને દ્રઢતાથી વળગી રહેનારો, રામનામ ને બધા જ તીર્થ હૃદયમાં રાખનારો, લોભ અને કપટ જેના મનમાં નથી અને કામ–ક્રોધ પર વીજય પ્રાપ્ત કરનારો માણસ સાચા અર્થમાં ‘વૈષ્ણવ જન’ અથવા ‘રૅશનાલીસ્ટ’ હોઈ શકે.

‘વૈષ્ણવ જન’ જેમ જેમ વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ થતું ગયું તેમ તેમ મારા રૅશનાલીસ્ટ હોવા પર સ્વયંભુ પ્રશ્નો થતા ગયા. જાત પર પ્રશ્નો કરી શકાય એટલી વીવેકબુદ્ધી મારામાં છે એનો સન્તોષ ખરો. બાકી, હું બુદ્ધીવાદી ખરો, તર્કના જાળામાં ગુંચવાઈને જીવનારો ખરો પણ રૅશનાલીસ્ટ થવા માટે મારે ભારે પરીશ્રમ કરવાનો છે એટલું તો મને સમજાઈ ગયું હતું. થોડા પ્રશ્નો જે મને સતાવી રહ્યા છે એ અહીં મુકું છું. મારી તો ઉંઘ ઉડી ગઈ છે. મને ખાત્રી છે, રૅશનાલીસ્ટ હોવાનો કૉલર ઉંચો કરીને ફરનારા ઘણાની ઉંઘ ઉડી જશે.

(1) નાનો હતો ત્યારે ભાગ્યે જ મન્દીરે ગયો છું. હા, પ્રસાદ ખાવાની લાલચે હોંશે હોંશે મન્દીરમાં ગયો છું ખરો. મહાકાળી ને અમ્બાજીના મન્દીરના પરીસરમાં ખુબ તોફાન કર્યા છે. કીશોરાવસ્થામાંથી યુવાનીના પ્રવેશ સમયે પણ મન્દીરોના પરીસર જ મદદે આવ્યા હતા એય મને આજે યાદ આવે છે. અમારા રેખાબહેન શાહને બજાજ સ્કુટર પર બેસાડીને મહાકાલીના મન્દીરે લાવતો. રેખાબહેન શ્રદ્ધાપુર્વક મન્દીરમાં પ્રવેશતાં, ને હું અશ્રદ્ધાપુર્વક મન્દીર બહાર બેસી રહેતો. ઈશ્વરમાં મને સ્હેજેય શ્રદ્ધા નહોતી; પણ ત્યારેય મેં કદી રેખાબહેનની ઈશ્વર પ્રતીની અપરમ્પાર શ્રદ્ધાની ઠેકડી ઉડાડી નહોતી. આજે મને થાય છે કે એ અર્થમાં ત્યારે પણ હું  રૅશનાલીસ્ટ હતો, ને આજે પણ હું બીજાઓની માન્યતાઓનો વીરોધ કરતો નથી. દરેક પોતે સ્વતન્ત્ર છે એવું હું માનું છું. મને કે બીજાઓને એની સ્વતન્ત્રતા નડતી ન હોય તો માત્ર ઈશ્વરમાં એ વ્યક્તી માને છે એટલે એનો વીરોધ ન કરું. શ્રદ્ધા જ્યારે અન્ધશ્રદ્ધાની સીમામાં પ્રવેશે ત્યારે સર્જાતા પ્રશ્નો વીશે સમજાવું ખરો. પણ એમાંય આક્રમકતા તો નહીં જ.

(2) હું ઘણી વખત મારી માન્યતા વીરુદ્ધ વર્તે, બોલે તો તરત સામો વીરોધ નોંધાવું છું. મારી ઈચ્છા વીરુદ્ધ હું આક્રમક થઈ જાઉં છું. ‘હું જ સાચો’ એ સાબીત કરવાની મને ચડ ઉપડે છે ત્યારે હું મારો જ કક્કો ખરો કરવાની લ્હાયમાં એટલો તો આવેશમાં આવી જાઉં છું કે સારાસારનું મને ભાન રહેતું નથી. ત્યારે હું રૅશનાલીસ્ટ હોતો નથી. કીન્તુ ક્યારેક ક્યારેક સામી વ્યક્તીની માન્યતાઓ વીશે મારી વાત રજુ કરું છું ખરો; પણ એ માટે વીવેકબુદ્ધી વાપરીને મારી જ વાત સાચી એ સાબીત કરવા માટે આક્રમક વલણ અખત્યાર કરતો નથી ત્યારે લાગે છે, હું સાચા અર્થમાં રૅશનાલીસ્ટ છું. દુર્ભાગ્યે આ પ્રકારના પ્રસંગો બહુ ઓછા આવે છે. ત્યારે લાગે પણ છે, રૅશનાલીસ્ટ બનવા મારે ખાસ્સી મહેનત કરવી પડશે.

(૩) ઘણી વખત હું મારા વીશે જ વીચારતો રહું છું. હું જયાં પણ હોઉં ત્યાં ફોક્સમાં, અર્થાત કેન્દ્રમાં તો હું જ હોવો જોઈએ એ માટેના સતત પ્રયાસો કરતો રહું છું. વીવેકબુદ્ધીથી વીચારું તો મને ખબર છે, નીઃસ્વાર્થ કર્મોથી મારી લાઈન તો મારે જ મોટી કરવાની છે. પણ વ્યવહારમાં જ્યારે વર્તુ છું ત્યારે જાણ્યે–અજાણ્યે મારી લીટી મોટી કરવાને બદલે સામી વ્યક્તીની લાઈન નાની કરવાના મરણીયા પ્રયાસ કરતો રહું છું. જાતને રૅશનાલીસ્ટ (?) માનું છું એટલે મારી આ વર્તણુંક રાતે સુવા દેતી નથી. ખોટું કરી રહ્યો છું એ જાણું છું તોય મારી વર્તણુંકમાં બદલાવ લાવી શકતો નથી. એનું દુઃખ મને પીડે છે, એનો સ્ટ્રેસ પણ ખાસ્સો છે. બોલો, અહીં ક્યાં મારું ‘રૅશનાલીસ્ટ’પણું આવ્યું ?

(4) ‘જીહ્વા થકી અસત્ય ન બોલે’ એ સન્દેશ શીર આંખો પર. પણ કાયમ ક્યાં સત્યના પક્ષે રહી શકું છું ? સાચું જાણતો હોવા છતાં ઘણી વખત સદન્તર જુઠ્ઠું બોલું છે ને ઘણી વખત ‘નરો વા કુંજરો વા’ કરું છું. તો ઘણી વખત મેં માની લીધેલા સત્યનો ઝંડો લઈને ફરું છું ત્યારે ભુલી જાઉં છું કે ઘણાં સત્ય સાપેક્ષ પણ હોઈ શકે. તેથી મારું સત્ય બીજાનું સત્ય ન હોઈ શકે અથવા બીજાનું સત્ય મારું ન પણ હોઈ શકે. તો પણ મારા સત્યને સર્વવ્યાપી કરવા હું કાયમ આક્રમકતાથી ધમપછાડા મારતો હોઉં છું. મારા ઘણા ઝઘડા, વીખવાદો સત્ય બીજા પર થોપવાને કારણે છે એ હું જાણું છું, પણ એને જીવનમાં ઉતારવા માટે લાચાર છું. સર્વ સામાન્ય માણસ ખરો, પણ ‘રૅશનાલીસ્ટ નથી થયો તું રે’ એવો ભીતરનો ધીમો ધીમો સાદ મારી શાંતી હરી લે છે.

(5) ભય, ઈર્ષ્યા, અભીમાન, દ્વેષ, ગુસ્સો, મરવા–મારવાની વૃત્તી, જીદ વગેરે નકારાત્મક પણ માનવસહજ લાગણીઓ વીશે વીવેકબુદ્ધીથી વીચારું ત્યારે લાગે કે એનાથી છુટવું જોઈએ. કીન્તુ વ્યવહારમાં કશીક એવી ઘટના બને છે કે આ નકારાત્મક લાગણીઓ હાવી થઈ જાય છે ને માણસમાંથી રાક્ષસમાં ક્યારે મારું રુપાંતરણ થઈ જાય છે એની જ ખબર નથી રહેતી. ‘મન અભીમાન ન આણે રે’, ‘મોહ–માયા વ્યાપે નહીં જેને’, ‘વણ લોભી ને કપટ રહીત છે’, ‘કામ ક્રોધ નીવાર્યા રે’, આ બધું તો ઈચ્છા હોવા છતાંય થઈ શકતું નથી. આ બધી નકારાત્મક લાગણીઓ એક સીમામાં અનુભવાય તો તો ઠીક. એ માનવસહજ છે. ત્યાં સુધી તો રૅશનાલીસ્ટ હોવાની કોઈ શંકા નથી. રૅશનાલીસ્ટ વ્યક્તી પણ માણસ છે, એ કંઈ ભગવાન નથી. કીન્તુ મને ખબર છે અસંખ્ય વખત હું આવેશમાં લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં અતીરેક કરી બેસું છું, ત્યારે સાચું કહું? મારા રૅશનાલીસ્ટ હોવા પર મને શંકા જાગે છે.

(6) આજે જીવનનો જાણે યુ ટર્ન આવ્યો છે. ભયાનક માંદગી, જીવન અંગે અનીશ્ચીતતા, સ્થગીતતા ને જગત તો દોડતું જ રહે, અસહનીય એકલતા, ભયાનક પીડા, બધું હાથમાંથી છુટી રહ્યું છેની તીવ્ર પીડાદાયક અનુભુતી. ત્યારે શું કરવું જોઈએ? એકલો માણસ ડુબતો હોય ત્યારે સામે જે આવે તે પકડી લે. મરવું નથી ને જીવવું છે એવી ઈચ્છા ધગધગતી હોય ત્યારે ડૉક્ટર્સ ને મેડીકલ સાયન્સ હવે કશું શક્ય નથી એવો જવાબ આપી દે તો શું કરવું જોઈએ? જે થવાનું છે એ થશે જ. એને કોઈ અટકાવી શકે નહીં એવું વીવેકબુદ્ધી કહેતી હોય છતાં આજે તો દુધ–દહીં બન્નેમાં પગ રાખ્યો છે. અર્થાત્ મેડીકલ સાયન્સને શરણે પણ છું, ને અધ્યાત્મ એટલે કે મેડીટેશન, વીઝ્યુલાઈઝેશન, દોરા–ધાગા, મન્ત્ર વગેરે પાસે પણ મારી જીવન પ્રતીની સકારાત્મક્તા ટકી રહે એ માટે શરણે ગયો છું. દરેક જીવનમાં ચમત્કાર ઝંખતો હોય છે, હું પણ ચમત્કારની તીવ્ર ઈચ્છા રાખું છું. જોકે વીવેકબુદ્ધી એવું તો સુચવે જ છે, ચમત્કાર કરવાનો છે મારે જ.

તાત્પર્ય એટલું કે રૅશનાલીસ્ટ કદી અનેક ચહેરાઓ સાથે જીવતો નથી. ઉપરોક્ત બાબતોના જવાબ જો વીવેકબુદ્ધીથી આપું તો મારા દાંભીક બધા ચહેરાઓ ખરી પડે. પણ હું જાણું છું, મને અનેક ચહેરાઓ સાથે જીવવાનું ફાવી ગયું છે. દ્રઢતાપુર્વક એવુંય લાગે છે, આ જન્મમાં તો કદી રૅશનાલીસ્ટ બની શકાય એમ નથી. ને પુનર્જન્મમાં તો હું માનતો નથી. તો એક જ રસ્તો છે જીવું ત્યાં સુધી સાચો રૅશનાલીસ્ટ બનવાનો પ્રયાસ કરું તો ખરો. ચમત્કાર (અન્ધશ્રદ્ધા તરીકે નહીં, પણ ભરપુર શ્રદ્ધાના અર્થમાં) થાય ને સાચી વીવેકબુદ્ધી જાગૃત થાય ને જીવતેજીવત રૅશનાલીસ્ટ તરીકે જાતને જોવાનો લ્હાવો મળે. અશક્ય તો કશું છે જ નહી એવું હું માનું છું. આશા અમર છે, દોસ્તો.

–જનક નાયક

લેખક સમ્પર્ક : શ્રી. જનક નાયક, સાહીત્ય સંગમ, બાવા સીદી, પંચોલીની વાડી સામે, ગોપીપુરા, સુરત 395 001 ગુજરાત (ભારત) સેલફોન : 98251 12481 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563  ઈ.મેઈલ :  janaknaik54@gmail.com

ગુજરાતી સાહીત્યના પ્રચાર–પ્રસાર અર્થે શ્રી. જનક નાયક દ્વારા સમ્પાદીત સંવેદન માસીક વર્ષ : 09, અંક : 109, ડીસેમ્બર, 2016 (વાર્ષીક લવાજમ : રુપીયા 180ને બદલે ફક્ત 50/- વીદેશ માટે : 24 ડૉલર અથવા 08 પાઉન્ડ સાહીત્ય સંગમ, બાવા સીદી, પંચોલીની વાડી સામે, ગોપીપુરા, સુરત  395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com )ના અંકમાં પ્રકાશીત થયેલો લેખ, અને ગુજરાતમીત્ર, દૈનીક, સુરતની દર્પણપુર્તી (તા. 23 નવેમ્બર, 2016)માં વર્ષોથી પ્રગટ થતી એમની લોકપ્રીય કટાર ‘મનના મઝધારેથી’માંથી, લેખકના, સંવેદનના અને ગુજરાતમીત્રના સૌજન્યથી સાભાર…

1આત્મા–પરમાત્માનો વીરોધ કરનારા ચાર્વાક એકલા નહોતા

એન. વી. ચાવડા

આપણા સમાજમાં સામાન્ય ખ્યાલ એવો પ્રવર્તી રહ્યો છે કે આત્મા–પરમાત્માના અસ્તીત્વનો અને વર્ણાશ્રમધર્મનો વીરોધ કરનાર ચાર્વાક માત્ર એક જ – એકલો જ ભારતમાં પેદા થયો છે. વાસ્તવમાં આ પણ એક કુપ્રચાર જ છે. હકીકત એ છે કે આપણા દેશમાં અતીપ્રાચીનકાળથી જ આત્મા–પરમાત્મા અને વર્ણાશ્રમધર્મનો ઈનકાર કરનારા અનેક ચાર્વાકો ઉપરાંત ઋષી–મુનીઓ, આચાર્યો, સાધુ–સન્તો અને ભૌતીકવાદીઓ કાયમ મોટા પ્રમાણમાં પેદા થતાં રહ્યાં છે.

ઋગ્વેદકાળના બૃહસ્પતી ભારતીય ભૌતીકવાદના પીતામહ ગણાય છે. સર્વ પ્રથમ તેમણે જ ‘પદાર્થ’ને જ પરમ તત્ત્વ તથા આખરી સત્ય તરીકે ઘોષીત કર્યો હતો. પ્રકૃતી ઉપર કોઈ અલૌકીક આત્મા–પરમાત્માની સત્તાનો તેમણે અસ્વીકાર કર્યો હતો. ભારતના ઈશ્વરવાદીઓએ એમની પત્ની અને શીષ્યો સહીત એમનો અને એમના સાહીત્યનો નાશ કર્યો હતો. અને કુપ્રચાર દ્વારા તેમને ભૌતીકવાદીમાંથી ભોગવાદી બનાવી દીધાં હતાં. બૃહસ્પતીના શીષ્ય ધીષણ પણ વૈદીક કર્મકાંડીઓને નકામા માણસોનો જમેલો માનતાં હતાં. એમના સીવાયના અન્ય એક વીચારક પરમેષ્ઠીન પણ પદાર્થ સીવાય કોઈ અલૌકીક તત્ત્વનું અસ્તીત્વ સ્વીકારતાં નહોતાં. એક અન્ય તત્કાલીન ભૌતીકવાદી વીચારક હતાં ભૃગુ. તેઓ કહેતા કે ‘પદાર્થ શાશ્વત છે. પદાર્થમાંથી જ જીવોની ઉત્પતી થાય છે અને તમામ જીવોનું અન્તે પદાર્થમાં જ વીલીનીકરણ થાય છે.’

ઉપનીષદકાળમાં બ્રાહ્મણોની શ્રેષ્ઠતા અને વૈદીક ક્રીયાકાંડો ઉપર કટુ પ્રહારો થયેલાં જોવા મળે છે. તે સમયે બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તી માટે બ્રાહ્મણો ક્ષત્રીયગુરુઓની શરણમાં પણ જતાં જોવા મળે છે. જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે ક્ષત્રીય રાજા જનકના શીષ્ય વ્યાસપુત્ર શુકદેવ.

મુડંક ઉપનીષદ કહે છે કે ‘જે કોઈ આ કર્મકાંડોથી શુભફળની આશા રાખે છે તે મુર્ખ છે’ શ્વસનવેદ ઉપનીષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘કોઈ ઈશ્વર નથી, કોઈ અવતાર નથી, કોઈ સ્વર્ગ નથી, નરક નથી, બધાં જ કર્મકાંડો અહંકારી પુરોહીતના કરતુત છે. પ્રકૃતી અને સમય બન્ને ક્રમશ: ઉત્પન્નકર્તા અને સંહારક છે, મનુષ્યને સુખ–દુ:ખ આપવામાં તે બન્ને મનુષ્યના પુણ્ય ઉપર કે પાપો ઉપર ધ્યાન દેતાં નથી. મીઠી–મીઠી વાતોથી બહેકાઈ જઈને લોકો દેવમન્દીરો અને પુરોહીતોને વળગી રહે છે.’

મુંડક ઉપનીષદે યજ્ઞો અને કર્મકાંડોને તુટેલી નાવ સાથે સરખાવ્યાં છે. જે તમામને એક સાથે ડુબાડે છે. છાંદોગ્ય ઉપનીષદમાં પુરોહીતોના જુલુસની સરખામણી કુતરાઓના ઝુંડ સાથે કરવામાં આવી છે. કોત્સ ઋષીએ વેદોને નીરર્થક તથા પારસ્પરીક વીરોધોનો ભારો–પોટલો બતાવ્યા છે.

લાગે છે કે આપણા દેશમાં જેમ જેમ આર્યોનું સામ્રાજ્ય વીકસતું ગયું તેમ તેમ તેમણે પોતાની વર્ણવાદી વૈદીક વીચારધારા પણ શામ–દામ–ભેદ–દંડ વડે પ્રસારી છે. તેમ છતાંયે ભારતીય વીચારકોએ પોતાની અસલ સીંધુઘાટીની માનવવાદી વીચારધારાને જીવન્ત રાખવા માટે પોતાના તેજોમય અને મરણીયા પ્રયત્નો કાયમ ચાલુ રાખ્યા છે. વૈદીકકાળમાં જેમ બૃહસ્પતી અને તેમના ચાર્વાક અનુયાયીઓએ કામ કત્યું હતું તે જ કામ ઉપનીષદકાળનાઅનેક ઋષી–મુનીઓએ પણ ચાલુ રાખ્યું જણાય છે. પરન્તુ આ ઉપનીષદોને જોતાં એવું લાગે છે કે તેની મુળ વીચારધારા વૈદીક વર્ણવ્યવસ્થા અને તદ્જન્યક્રીયાકાંડો અને માન્યતાઓની વીરોધી છે. તેથી ઉપનીષદોની વીચારધારા તેની સાથે સાથે આત્મા–પરમાત્માના અસ્તીત્વની પણ વીરોધી હોવી જ જોઈએ. પરન્તુ જેમ ચાર્વાકદર્શનનો નાશ કરી નાખવામાં આવ્યો છે, તેમ અનીશ્વરવાદી ઉપનીષદોનો પણ નાશ કરી નાખવામાં આવ્યો હોવો જોઈએ અને જેનો નાશ શક્ય નથી બન્યો તે ઉપનીષદોમાં ભેળસેળ કરી તેને વીકૃત બનાવી તેમને ઈશ્વરવાદી યા બ્રહ્મવાદી બનાવી દેવામાં આવ્યા હોવા જોઈએ. ઉપનીષદકાળની આસપાસના કાળમાં જ રાજર્ષી જનક પછી આપણા દેશમાં એવા બે મહાન ક્ષત્રીય રાજપુતોનો ઉદ્ભવ થયેલો જોઈ શકાય છે, જેમણે વૈદીક વર્ણવ્યવસ્થા, તદ્જન્ય ક્રીયાકાંડો અને અન્ધવીશ્વાસનો લગભગ સમુળગો ધ્વંસ કરી અનીશ્વરવાદી એવા પંચશીલ અને પ્રજ્ઞાના પ્રેમ, મૈત્રી અને કરુણાના ધર્મની સ્થાપના કરી હતી. એ મહામુનીઓ હતા ભગવાન મહાવીર અને બુદ્ધ, જેમણે ભારતના સીંધુઘાટીમાં વસનારાં આપણા પુર્વજોના ધર્મની પુન:સ્થાપના કરી આર્યોના ધર્મને વીધ્વંસ કર્યો હતો.

જૈન અને બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં એવા 62 નાસ્તીક, ભૌતીકવાદી, વેદનીન્દક આચાર્યોના નામ ગણાવવામાં આવ્યા છે, જેઓ બુદ્ધ અને મહાવીરના સમકાલીન અને એમની આસપાસના સમયમાં અસ્તીત્વ ધરાવતા હતાં. જેમાના એક હતા અજીત કેશકમ્બલ. એમનું કહેવાનું હતું કે ‘મનુષ્ય ચાર તત્ત્વોનું મીશ્રણ છે અને આત્મા શરીરથી ભીન્ન એવી કોઈ સત્તા નથી, મૃત્યુ પછી કોઈ જીવન નથી, ચારેય તત્ત્વ મૃત્યુ પછી વીલીન થઈ જાય છે.’ સુત્ર કુતાંગમાં અજીત કેશકમ્બલ કહે છે કે ‘જે લોકો દાવો કરે છે કે આત્મા શરીરથી અલગ છે, તેઓ એ બતાવી શકતાં નથી કે આત્મા કેટલો લાંબો અને પાતળો છે, ગોળાકાર છે કે કોણયુક્ત છે, ત્રીકોણ છે કે ચોરસ, કાળો છે કે પીળો, મીઠો છે કે કડવો, સખત છે કે મુલાયમ, ઠંડો છે કે ગરમ, સીધો છે કે વાંકો.’

બીજા એક સમકાલીન વીચારક મકખલી ગોસાલ હતાં. તેઓ આજીવક સમ્પ્રદાયના સંસ્થાપક હતા. તેમણે કહ્યું છે કે ‘બધાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતી આદી પોતાના સ્વભાવને કારણે વીવીધ રુપોમાં પ્રગટ છે. અર્થાત્ એનો કર્તા યા સંચાલક કોઈ આત્મા–પરમાત્મા નથી. આ સીવાય પુર્ણ કશ્યપ, પ્રબુદ્ધ કાત્યાયન, નીગંઠ નથપુત (મહાવીર સ્વામી) સંજય બેલીથ પુત અને પાયાસી જેવા અનેક ભૌતીકવાદી વીચારકોનો ઉલ્લેખ મળે છે. દીર્ઘ નીકાય નામના બૌદ્ધગ્રંથમાં પાયાસી કહે છે કે ‘ધર્માત્માઓ કે જેમણે મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ મળવાનું નીશ્ચીત છે, તેઓ પણ મરવા ઈચ્છતા નથી. તેમણે મૃત્યુ પામી રહેલા મનુષ્યના શરીરમાંથી આત્માને બહાર નીકળતો જોયો હોતો નથી. છતાં તેઓ પુનર્જન્મની વાત કરે છે તે હાસ્યાસ્પદ છે. સારા–ખરાબ કાર્યોનું ફળ કોઈ પરલોકમાં મળતું નથી.’

રામાયણમાં પણ લોકાયત બ્રાહ્મણોનો ઉલ્લેખ છે. ભરત રામને ચીત્રકુટ પર મળવા જાય છે, ત્યારે રામ ભરતને પુછે છે કે, ‘તું લોકાયત બ્રાહ્મણનું તો નથી સાંભળતો ને?’ ઉપરાંત રામ અને નાસ્તીક જાબાલીનો સંવાદ પણ વાલ્મીકી રામાયણમાં છે. તે દર્શાવે છે કે રામાયણ કાળમાં પણ ભૌતીકવાદી વીચારધારાના પ્રવર્તકો આપણા દેશમાં હતાં.

મહાભારતમાં પણ ભારદ્વાજ નામના ઋષી અને હેતુક સમ્પ્રદાયનો તથા એકબીજા યદચ્છાવાદ નામના સમ્પ્રદાયનો પણ ઉલ્લેખ છે, જેઓ આત્મા–પરમાત્મામાં વીશ્વાસ કરતા નહોતાં; પરન્તુ તેઓ સ્વભાવવાદ અને આકસ્મીક સંયોગને મહત્વ આપતા હતા.

સમ્ભવત: નારાયણ અવૈદીક દેવતા હતા. પુરાણોની કથા મનાય છે કે ‘નર’ અને ‘નારાયણ’ નામના બે પ્રાચીન ઋષીઓએ ધાર્મીક ક્ષેત્રે વૈદીક કર્મકાંડ વીરોધી ‘એકાન્તીક’ સમ્પ્રદાયની સ્થાપના કરી હતી. પાછળથી વાસુદેવ કૃષ્ણની જેમ એમની દેવતા તરીકે ઉપાસના શરુ થઈ હતી. વેદોત્તરકાળમાં આ નારાયણી એકાંતીક સમ્પ્રદાય પોતાનું અલગ અસ્તીત્વ ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ આ નારાયણી સમ્પ્રદાય વાસુદેવ સમ્પ્રદાયમાં ભળી ગયો.

વાસુદેવ પોતે એક ઉત્તમ ચારીત્ર્યવાન, ગુણવાન ઉપદેશક આચાર્ય હતા. તેઓ વૈદીક કર્મકાંડો અને પશુહીંસાના વીરોધી હતા. પુર્ણજ્ઞાની વાસુદેવને બુદ્ધ અને મહાવીરની સમકક્ષ મુકી શકાય એમ હતું. આ વાસુદેવ મથુરાના યાદવ નેતા વસુદેવના પુત્ર હતા, તેથી વાસુદેવ કહેવાતા હતા. કૃષ્ણ એ એમનું કૃષ્ણાયન ગોત્ર પરથી પડેલું નામ હોઈ શકે. કૃષ્ણ સુરસેન દેશના યાદવોના અન્ધક–વૃષ્ણી (સાત્વત) સંઘના નેતા, રાજનેતા અને ધર્મોપદેશક હતાં. છાંદોગ્ય ઉપનીષદમાં ઉલ્લેખીત ઘોર આંગીરસ પાસેથી તેમણે પંચશીલ અને પ્રજ્ઞાનો ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો હતો. સંકર્ષણ (બલરામ), પ્રદ્યુમ્ન, અનીરુદ્ધ આદી ધર્મપ્રચારમાં કૃષ્ણના સાથીદારો હતાં. કૃષ્ણનો આ ધર્મ ‘પરમ ભાગવત્’ ધર્મ તરીકે ગુપ્ત કાળમાં ઓળખાતો હતો. ગુપ્ત સમ્રાટો પરમ ભાગવત તરીકે ઓળખાતાં હતા. પાછળથી વર્ણવાદીઓએ કૃષ્ણના આ ભાગવતધર્મનું વૈષ્ણવધર્મમાં પરીવર્તન કરી નાખ્યું હતું. આ અરસામાં (ઈ.સ. પુ. 4થી 3જી સદી)માં કોઈક ભક્ત આચાર્યે કૃષ્ણના મુળ ઉપદેશને અદ્યતન ‘ભગવદ્ગીતા’ રુપાંતર કર્યું હશે. વાસ્તવમાં જ્યારે બુદ્ધ અને મહાવીર પુર્વભારતમાં વૈદીકધર્મ વીરોધી વીચારધારાનો પ્રચાર કરતા હતા; ત્યારે અથવા તેમનાથી થોડા સમય પહેલા કૃષ્ણ પશ્ચીમ ભારતમાં વર્ણાશ્રમધર્મ વીરોધી વીચારધારાનો પ્રચાર કરતાં હતાં. આમ ઈ.સ. પુ. છઠ્ઠી સદીથી ઈ.સ. પુ. બીજી સદી સુધી બુદ્ધ અને મહાવીર તથા કૃષ્ણ ઉપરાંત અનેક આચાર્યો દ્વારા વૈદીકધર્મ વીરોધી એવા પ્રાચીન ભારતીય સીંધુ સંસ્કૃતીના પંચશીલ અને પ્રજ્ઞાના ધર્મની સમગ્ર ભારતમાં આણ પ્રવર્તી હતી.

સમ્રાટ અશોકના પૌત્ર બૌદ્ધ રાજા બૃહદ્રથની દગાથી હત્યા કરી શૃંગ વંશનો સેનાપતી પુષ્યમીત્ર મગધની ગાદી પર શાસક બન્યા પછી તેણે બૌદ્ધ ધર્મ, બૌદ્ધ સ્મારકો, બૌદ્ધો અને બૌદ્ધ સાધુઓનો સંહાર શરુ કર્યો. અને વર્ણાશ્રમ ધર્મની પુન: સ્થાપના કરી અને અનેક અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા. ત્યારબાદ મગધની ગાદી પર આવેલા કણ્વ અને સાતવાહન વંશો પણ શૃંગ વંશની જેમ જ આર્યબ્રાહ્મણ વંશો હતા. તેમણે બૌદ્ધધર્મનો ધ્વંસ કરવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો, તેથી બૌદ્ધ સાધુઓએ પોતાનો જીવ અને બૌદ્ધધર્મને બચાવવા માટે જુદી રણનીતી અપનાવી. તેમણે બૌદ્ધસાધુઓનું બાહ્ય કલેવર બદલી નાંખ્યું. આંતરીક મુળભુત સીદ્ધાંતો એના એ જ રાખ્યાં. ત્યારબાદ બૌદ્ધધર્મ સીદ્ધપંથ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. આ સીદ્ધપંથમાં 84 સીદ્ધો થયાં. જેમણે બૌદ્ધધર્મને ભારતમાં જીવન્ત રાખ્યો. સીદ્ધપંથમાં નાથપંથ પ્રગટ્યો. તમાં નવનાથ થયાં. એમણે બૌદ્ધધર્મને મધ્યયુગ સુધી જીવન્ત રાખ્યો. મધ્યયુગમાં બૌદ્ધધર્મનું ભક્તીમાર્ગમાં રુપાન્તર થયું. જેમાં કબીર, રૈદાસ(રોહીદાસ), નાનક, તુકારામ, જ્ઞાનેશ્વર, નામદેવ, એકનાથ, દાદુ, ચેતન્ય, ચોખામેળા, માઁ લલ્લા, સર્વજ્ઞ, બસવેશ્વર, બાબા રામદેવ, નરસીંહ મહેતા, અખો જેવાં હજારો સાધુ–સન્તો ભારતના એકે–એક ખુણામાં અને પ્રદેશોમાં પ્રગટ થયાં. જેમણે વર્ણવ્યવસ્થા, જાતીવાદ, ઉંચનીચનો ભેદ, અસ્પૃશ્યતા, મુર્તીપુજા, તીર્થયાત્રાઓ, જ્યોતીષ, યજ્ઞાદી ક્રીયાકાંડો, મરણોત્તર ક્રીયાકાંડો, શ્રદ્ધા, વ્રત–ઉપવાસાદી તપશ્ચર્યાઓ, કુરીવાજો અને કુરુઢીઓનો ભયાનક વીરોધ કર્યો અને લોકોને માત્ર સદાચાર, સત્કાર્ય અને જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપ્યો. અલબત્ત આ ભક્તીમાર્ગી સન્તોએ ઈશ્વરના નામ સ્મરણનો સ્વીકાર કર્યો હતો; પરન્તુ કદાચ તે તેમની એક રણનીતી જ હતી. ઈશ્વર એક જ હોય તો બધાં જ માણસો એક જ ઈશ્વરના સન્તાન હોઈ હીન્દુ, મુસલમાન, બ્રાહ્મણ, શુદ્ર આદી ભેદ શા માટે? એ સમજાવવા માટે જ તેમણે એક જ ઈશ્વરનો સ્વીકાર કર્યો હતો. તેમણે અલૌકીક ઈશ્વર નહોતો માન્યો; પરન્તુ પોતાના અન્તર મનને જ ઈશ્વર માન્યો હતો. તેમણે લગભગ એક અવાજે કહ્યું હતું કે ‘મન હી દેવતા, મન હી ઈશ્વર, મન હી પુજા, મન હી ધુપ’ મનને શુદ્ધ કરો. નીર્મળ મન તો નીર્ભય મનુષ્ય, એ તેમના ઉપદેશનો મુખ્ય સુર હતો.

આપણા દેશના મહાન ઈતીહાસકારોએ પણ એવી નોંધ ભારપુર્વક લીધી છે કે ઈતીહાસના પ્રારમ્ભકાળથી આજપર્યન્ત ભારતમાં એનક પ્રકારની વીદેશી પ્રજાઓનું આગમન અને આક્રમણ થતું રહ્યું હોવાં છતાં ભારતની પ્રજાએ તમામ પ્રજાઓ સાથે સમન્વયકારી ભુમીકા ભજવી છે, તેમ જ હજારો વર્ષોના ઘણાં બધાં સંઘર્ષો, ઉથલપાથલો, તડકા–છાંયાઓ, પરીવર્તનો, સત્તાપલટાઓ અને આક્રમણો વચ્ચે પણ ભારતની પ્રજાએ પોતાની અસલ સીંધુઘાટીની સંસ્કૃતીના ઉદાત્ત મુલ્યો જાળવી રાખ્યાં છે. તેણે પરીવર્તનો અને સંઘર્ષો વચ્ચે પણ પોતાની સહીષ્ણુતાની પરમ્પરા, સમન્વયની ભાવના, વ્યાપક દૃષ્ટી, દાર્શનીક અભીગમ અને વ્યક્તી પ્રત્યેની સદ્ભાવના જાળવી રાખી છે, સુફી–સન્તો, પ્રચારકોને પણ ધાર્મીક નેતાઓ તરીકે આવકાર્યા છે, ભારતની પ્રજાએ પોતાની સીંધુ સંસ્કૃતીના આ ઉદાત્ત માનવવાદી મુલ્યો કાયમ જાળવી રાખ્યાં છે, તેનું કારણ એ છે કે અતીપ્રાચીન કાળથી આજપર્યન્ત ભારતભુમીના આ મહાન ભારતીય મુલ્યોનો પ્રચાર કરી તેનું વારંવાર નવસંસ્કરણ અને સંવર્ધન કરી સંરક્ષણ કરનારા બૃહસ્પતી અને ચાર્વાક જેવાં આચાર્યો, કપીલ અને કણાદ જેવાં સીદ્ધો, બુદ્ધ અને મહાવીર જેવાં શ્રમણો, કબીર અને નાનક જેવાં સાધુ–સન્તો, રાજા રામમોહનરાય, જ્યોતીબા ફુલે, દયાનન્દ સરસ્વતી જેવાં સમાજસુધારકો, ગાંધીજી અને ડૉ. આંબેડકર જેવા વીચક્ષણ રાજનીતીજ્ઞો કાયમ આ ભુમીમાં પાકતા રહ્યાં છે. સામ્પ્રત સમયમાં પણ પ્રા. રમણ પાઠક ‘વાચસ્પતી’, ડૉ. બી. એ. પરીખ, પ્રા. બાબુભાઈ દેસાઈ, પ્રી. અશ્વીન કારીઆ, પ્રા. જયન્તી પટેલ, પ્રા. બીપીન શ્રોફ, ડૉ. જયરામ દેસાઈ અને શ્રીમદ્ સ્વામી સદાનન્દજી મહારાજ જેવા આધુનીક ચાર્વાક જેવાં સેંકડો રૅશનાલીસ્ટો આ કાર્ય કરી રહ્યાં છે. (જેમના નામ અહીં સ્થળ સંકોચવશ જણાવી શકતો નથી તેઓ મને માફ કરે.) જેનાં મુળમાં વળી એ બાબત પણ રહેલી છે કે મુળ ભારતીય સંસ્કૃતી વીજ્ઞાનવાદી–પ્રકૃતીના નીયમો ઉપર આધાર રાખનારી છે. આજથી અઢી હજાર વર્ષ પુર્વે બુદ્ધે ધર્મને કાર્ય–કારણ નીયમના સીદ્ધાન્ત પર મુક્યો હતો તથા કર્મકાંડો દ્વારા સુખ–શાન્તીની પ્રાપ્તીના ખ્યાલનો ઈનકાર કર્યો હતો. આજથી 3000 વર્ષ પુર્વ મુની કપીલે ઈશ્વરની કલ્પનાનો ઈનકાર કરી જગતને અણુ–પરમાણુના સંયોજનનું કારણ બતાવ્યું હતું.

 


વ્હીન્સેન્ટ એ. સ્મીથે લખેલા ધી જૈન ટીચર્સ ઑફ અકબરમાં આઈન–એ–અકબરી’ને આધારે ચાર્વાકો વીશે અત્યન્ત મહત્વની માહીતી લખી છે. ઈ.સ. 1578માં સપ્ટેમ્બર–ઑક્ટોબરમાં અકબરે પોતાના ઈબાદતખાનામાં જુદા જુદા ધર્મ પ્રતીનીધીઓનું એક ચર્ચાસત્ર ગોઠવ્યું હતું. જેમાં ચાર્વાકોભાગ લીધો હતો. ચાર્વાકો સારા કૃત્યો, ન્યાય, પ્રશાસન અને કલ્યાણકારી શાસનનો આગ્રહ રાખતાં હતાં, એવું આઈન–એ–અકબરી’માં અબુલ ફઝલે નોંધ્યું છે.


એન. વી. ચાવડા

ભાઈ ચાવડા પોતે તો હતા એક આસ્તીક, શ્રદ્ધાળુ, ભક્ત, યોગ ઉપાસક, ભજન–કીર્તન, પાઠ–પુજા, ધ્યાન, ગાયત્રી મન્ત્રજાપ, ગુરુભક્તી આદીમાં પુર્ણશ્રદ્ધાયુક્ત આસ્થા ધરાવનારા અને ગણેશપુરીના મુક્તાનન્દ બાબાના અનુયાયી. પરન્તુ આયુષ્યના 45મે વરસે અનેક અનુભવ, ગહન અભ્યાસ, ચીન્તન–મનન અને સંશોધનને અન્તે આસ્તીકમાંથી નાસ્તીક થયેલા. એવા આ નીવૃત્ત શીક્ષક, વીદ્વાન, ચીન્તક, અને લેખક શ્રી. એન. વી. ચાવડાના પુસ્તક ‘ચાર્વાક દર્શન’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ, પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 72, મુલ્ય : રુ. 50/-)માંનો આ 12મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 54 થી 59 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક :

શ્રી. એન. વી. ચાવડા, શીક્ષક સોસાયટી, કડોદ394 335 જીલ્લો : સુરત ફોન : (02622) 247 088 સેલફોન : 97248 08239

 

ભ્રમના ભરોસે

–બી. એમ. દવે

સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ થાય કે ભ્રમ એટલે શું? મારી દૃષ્ટીએ ભ્રમ કે ભ્રમણા એટલે પોતાની રીતે માની લીધેલું સત્ય. આવું સત્ય અનુકુળ અર્થઘટન ઉપર આધારીત હોઈ શકે અથવા રુઢીગત માન્યતા પર આધારીત પણ હોઈ શકે. આવી રીતે માની લીધેલા સત્યને કોઈ પ્રમાણભુત, તાર્કીક, બૌદ્ધીક કે વૈજ્ઞાનીક ટેકો નથી હોતો, પણ આવું માની લીધેલું સત્ય ગળચટ્ટું અવશ્ય હોય છે. આવા માની લીધેલા સત્યને કસોટીની એરણ પર ન ચડાવવાનો અભીગમ અપનાવવામાં આવે છે, કારણ કે માની લીધેલું સત્ય ખોટું સાબીત થવાની દહેશત હોય છે અને તેથી આવા ભ્રમમાં રાચવાની ખુશી કે આનન્દ છીનવાઈ જવાની બીકે તેને યથાવત્ રાખવાનું વલણ જોવા મળે છે અને તેથી એમ કહી શકાય કે આવા ભ્રમના ભરોસે જીવવાનું પસન્દ કરનાર વર્ગ બહુ મોટો છે.

થોડાં ઉદાહરણોની મદદથી મારા વીચારોને વધુ સ્પષ્ટ કરવાની કોશીશ કરું છું. સરેરાશ વ્યક્તીમાં એક એવી માન્યતા અથવા કહો કે ભ્રમ હોય છે કે આપણને કોઈ શારીરીક તકલીફ ન જણાતી હોય તો કોઈ રોગ શરીરમાં નથી તેમ દૃઢપણે માની શકાય. કોઈ રોગનાં લક્ષણો ન દેખાતાં હોય તેવી વ્યક્તી સમ્પુર્ણપણે તન્દુરસ્ત છે તેવી માન્યતા પ્રવર્તે છે. વાસ્તવમાં આ એક મોટો ભ્રમ છે, જેનો ભોગ ઘણી વ્યક્તીઓ અવારનવાર બને છે અને જીવ ગુમાવે છે. હકીકતમાં સમ્પુર્ણ તબીબી તપાસ અને લૅબોરેટરીમાં પરીક્ષણ કરાવ્યા પછી તબીબી દૃષ્ટીએ ફલીત થાય કે ખરેખર કોઈ રોગ શરીરમાં નથી ત્યારે જ માની શકાય કે વ્યક્તી સમ્પુર્ણપણે તન્દુરસ્ત છે. કોઈ રોગનાં કોઈ બાહ્ય લક્ષણો દેખાતાં ન હોવા છતાં વ્યક્તી કોઈ ગમ્ભીર રોગથી પીડાતી હોય તેવું સમ્ભવી શકે છે. એવા ઘણા કીસસાઓ મેં જોયા છે, જેમાં વ્યક્તી સમ્પુર્ણપણે તન્દુરસ્ત દેખાતી હોય અને કોઈ રોગનાં કોઈ બાહ્ય લક્ષણો ન જણાતાં હોવા છતાં તબીબી પરીક્ષણમાં આ વ્યક્તી કોઈ ગમ્ભીર રોગથી પીડાતી હોવાનું નીદાન થાય.

મારા એક નજીકના મીત્રમાં મને ડાયાબીટીસનાં લક્ષણો જેવાં કે તરસ વધુ લાગવી, વારંવાર પેશાબ થવો, ભુખ વધુ લાગવી, પગનાં તળીયા બળવાં અને હોઠ સુકાવા વગેરે માલુમ પડયાં. મેં લોહીની તપાસ કરાવી લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ જાણવા સલાહ આપી, પણ મીત્રે ઈન્કાર કરતાં કહ્યું : ‘‘મને નખમાંય રોગ નથી અને કોઈ શારીરીક તકલીફ નથી, તો શા માટે સામે ચાલીને સુતા સર્પ જગાડવા? લોહીની તપાસ કરાવીએ અને ડાયાબીટીસ નીકળે તો જીવીએ ત્યાં સુધી દવાઓ લેવાની. અને કડક પરેજી પાળવાની અને આખી જીન્દગી ડાયાબીટીસનું ટેન્શન લઈને ફરવાનું. તેના કરતાં કાંઈ છે જ નહીં તેમ માની રાજી રહેવું સારું.’’

મારા મીત્રની આવી માનસીકતા શું સુચવે છે? મોટા ભાગની વ્યક્તીઓ પોતાનું શરીરનું લૅબોરેટરી–પરીક્ષણ કરાવવાનું ઈરાદાપુર્વક ટાળે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો તબીબી પરીક્ષણ કરાવ્યા પછી પોતે સમ્પુર્ણપણે તન્દુરસ્ત છે તેવું પાકું કરવાને બદલે કાંઈ થતું નથી, એટલે પોતાને કોઈ રોગ નથી તેવા ભ્રમમાં રહેવાનું પસન્દ કરે છે, કારણ કે આવું માનનાર વ્યક્તીને ઉંડેઉંડે વહેમ હોય છે કે તપાસ કરાવ્યા પછી કંઈક નીકળે અને પોતે તન્દુરસ્ત હોવાનો ભ્રમ ભાંગી જાય તો? અર્થાત્ વગર પરીક્ષણે તન્દુરસ્ત હોવાના ભ્રમમાં રાચવાનું વધુ પસન્દ કરાય છે.

કેટલાંક ડાયાબીટીસના દર્દીઓ ગળ્યું ખાવા ઉપર નીયન્ત્રણ રાખી શકતાં નથી અને ગળ્યું ખાવા માટે ધમપછાડા કરતાં રહે છે. મારા એક પરીચીત ખાંડના બદલે બધી જગ્યાએ ગોળનો ઉપયોગ છુટથી કરે છે અને માને છે કે ડાયાબીટીસના દર્દીને ખાંડ ન ખવાય, પણ ગોળ ખાવામાં વાંધો નહીં. મેં તેમને સમજાવ્યા : ‘ગળપણને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી ડાયાબીટીસના દર્દી માટે ખાંડ અને ગોળ બન્ને નુકસાનકારક છે.’ તો મને દલીલ કરતાં કહે છે : ‘‘મને ફલાણા ડૉક્ટરે આવી છુટ આપી છે.’’ મેં તેમનો ભ્રમ દુર કરવા મારા એક ડૉક્ટર–મીત્ર પાસે લઈ જઈ સેકન્ડ ઑપીનીયન મેળવી ગેરસમજ દુર કરવા સમજાવ્યા, પણ તેઓ તૈયાર ન થયા અને કહેવા લાગ્યા : ‘‘એક વખત મરવાનું છે જ ને? તો પછી ભુખ્યા રહીને મરવા કરતાં ખાઈને મરવું શું ખોટું?’’

આ કીસ્સામાં સ્પષ્ટ રીતે સાબીત થાય છે કે આ ભાઈ ગળ્યું ખાવાનું બન્ધ ન થઈ જાય એ બીકે પોતાના ભ્રમના ભરોસે રહેવા માગે છે અને ભ્રમ ન ભાંગી જાય તેની પણ કાળજી રાખે છે. રોજીન્દા જીવનમાં વારંવાર વપરાતો શબ્દપ્રયોગ ‘જોયું જશે હવે’ આ પ્રકારની માનસીકતા છતી કરે છે.

વાચકમીત્રો! આવો, હવે થોડા કલ્પનાના ઘોડા દોડાવીએ.

સામાન્ય રીતે દરેક વ્યક્તીને લાંબું જીવવાની ઈચ્છા હોય છે; પરન્તુ આપણે આપણું આયુષ્ય કેટલું છે તે જાણતા નથી, પણ લાંબુ જીવવા મળે તેવી અદમ્ય ઝંખના હોય છે અને પોતાનું આયુષ્ય લાંબું હશે તેમ માનીને જ દરેક વ્યક્તી જીવતી હોય છે. હવે ધારો કે માણસ ઈચ્છે તો અધીકૃત રીતે પોતાના મૃત્યુની તારીખ જાણી શકે તેવી અનુકુળતા થાય તો કેટલી વ્યક્તીઓ મૃત્યુની તારીખ જાણવા ઈચ્છે? મારી ધારણા મુજબ લોખંડી મનોબળવાળી અપવાદરુપ વ્યક્તીઓ જ આવી કોશીશ કરી શકે, કારણ કે પોતાને લાંબુ આયુષ્ય ભોગવવા મળશે તેવો ભ્રમ કે રહસ્ય અકબન્ધ રહે તેવું જ બધા ઈચ્છતા હોય છે.

પોતાના મૃત્યુની તારીખ જાણ્યા પછી તદ્દન ટુંકું આયુષ્ય હોવાની અને નજીકના ભવીષ્યમાં મૃત્યુ થવાની શક્યતા પણ રહેલી હોય છે અને જો આવી જાણ થઈ જાય તો લાંબું આયુષ્ય ભોગવવા માટે સેવેલો ભ્રમ ભાંગી જાય. આમ, આ ઉદાહરણ પણ એ હકીકત પ્રતીપાદીત કરે છે કે લગભગ દરેક વ્યક્તીને પોતાને અનુકુળ એવા ભ્રમના ભરોસે જ જીવવાનું ગમતું હોય છે.

જ્યોતીષી કે તાન્ત્રીક પાસે ઘણા અન્ધશ્રદ્ધાળુઓ પોતાનું ભવીષ્ય જોવરાવવા જતા હોય છે; પણ મુળભુત રીતે તેમનો ઈરાદો આવી પડેલાં દુ:ખો કે પ્રતીકુળતાઓમાંથી છુટકારો મેળવવાનો જ હોય છે. જ્યોતીષી, ભુવા કે તાન્ત્રીક ફક્ત ભવીષ્ય જોઈને અટકી જતા હોય તો કોઈ તેમની પાસે જાય નહીં; પરન્તુ આ લોકોએ ભ્રમની જાળ ફેલાવી હોય છે કે તેઓ કોઈ વીધી દ્વારા દુ:ખોનું નીવારણ કરશે અને તેથી જ લોકો હોંશેહોંશે છેતરાવા જતા હોય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે ભવીષ્ય જાણવાનું જોખમ કોઈ લેવા ઈચ્છે નહીં.

ગામડાનો એક ખેડુત પોતાના ખેતરમાં દરરોજ રાતવાસો કરે. ખુલ્લામાં ખાટલો ઢાળીને સુઈ જાય. આવી જ રીતે એક રાતે તે સુઈ ગયેલો અને સાપ આવી ચડ્યો અને ખાટલા પર ચડી ગયો. ખેડુત ભરઉંઘમાં હોઈ તેને ખ્યાલ ન હતો કે તેની સાથે સાપ પણ ખાટલામાં હાજર છે. ઉંઘમાં મજબુત બાંધાના ખેડુતે પડખું ફેરવતાં સાપ નીચે દબાઈ અને કચડાઈ ગયો અને છેવટે મરી ગયો. ખેડુતને ઉંઘમાં ભ્રમ થયો; પણ તેણે વીંટો વળી ગયેલ પોતાનું ફાળીયું હશે તેમ માની લીધું અને સવાર સુધી મરેલા સાપ ઉપર સુઈ રહ્યો.

સવારે આંખ ખુલી તો પથારીમાં ચુંથાઈ ગયેલો અને મરી ગયેલો સાપ જોયો અને તે ભડકી ગયો, પથારીમાંથી કુદકો મારીને ઉભો થઈ ગયો અને પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયો કે સાપ કરડ્યો હોત તો? આ ખેડુત સાપના બદલે વીંટો વળી ગયેલ પોતાનું ફાળીયું હોવાના ભ્રમમાં આખી રાત સાપ ઉપર સુઈ રહ્યો. જો રાત્રે જ ઉંઘમાંથી જાગી ગયો હોત અને ભ્રમ ભાંગી ગયો હોત તો આ ખેડુત જેવી રીતે સાપ ઉપર આખી રાત સુઈ શક્યો તેવી રીતે સુઈ શક્યો હોત?

એક સુખી–સમ્પન્ન ભાઈને સાદી બીડી પીવાનું વ્યસન હતું. પોતાની વૈભવી કારમાં બેઠાં–બેઠાં તેમને બીડી પીતા જોઈ એક અપરીચીત વ્યક્તીને આશ્ચર્ય થયું અને તેનાથી અનાયાસે જ પુછાઈ ગયું : ‘‘તમારું સ્ટેટસ જોતાં તમારા હાથમાં બીડી શોભતી નથી. તમારા હાથમાં મોંઘી સીગરેટ હોવી જોઈએ.’’ બીડી પીનાર ભાઈએ પ્રત્યુત્તરમાં આઘાત લાગે તેવો ખુલાસો કરતાં કહ્યું : ‘‘સીગરેટ પીવાથી ફેફસાંનું કૅન્સર થવાની શક્યતા વધી જાય છે અને બીડીમાં દેશી તમાકુ હોવાથી કૅન્સર થતું નથી.’’ આ કીસ્સામાં પણ આવી અવૈજ્ઞાનીક માન્યતા શું સુચવે છે? બીડી પીવાથી કૅન્સર ન થાય તેવા ભ્રમ હેઠળ વ્યસન ચાલુ રાખવું છે. બીડી કે સીગરેટની તમાકુમાં રહેલ નીકોટીન ધુમાડાસ્વરુપે ફેફસાંમાં જાય, એટલે કૅન્સર થવાની શક્યતા રહે, પણ આ ભાઈએ પોતાના મનને ફોસલાવવા ભ્રમ ઉભો કરી પોતે સુરક્ષીત હોવાનો આનન્દ માણવાનું પસન્દ કર્યું.

આવી જ રીતે તમાકુયુક્ત ગુટકા કરતાં 135નો માવો ઓછું નુકસાન કરે છે અને મોઢાનું કૅન્સર થવાની શક્યતા ઓછી છે તેવા ભ્રમમાં રાચનાર વર્ગ બહુ મોટો છે. આવા ભ્રમની આડશમાં વ્યસન ચાલુ રાખવાનો અભીગમ ધરાવનાર મીત્રો પણ આવી દલીલ કરે છે : ‘જે લોકોને વ્યસન નથી તેમને પણ કૅન્સર થાય છે, એટલે વ્યસન છોડી દઈએ તો કૅન્સર ન જ થાય તેની ગૅરંટી છે કોઈ?’

અલબત્ત, આવી દલીલ કરનારને એ પણ ખબર હોય જ છે કે વ્યસન ન હોય તેવી વ્યક્તીને કૅન્સર થવાની શક્યતાની ટકાવારી 5થી 10 ટકા જેટલી જ હોય છે, જ્યારે વ્યસનીઓના કીસ્સામાં આ ટકાવારી 80થી 90 ટકા જેટલી હોય છે. કહેવાનો મતલબ એ કે મોટા ભાગે દરેક વ્યક્તીને પોતાના પંપાળેલા ભ્રમ હેઠળ જીવવામાં મજા આવે છે અને સુરક્ષા અનુભવાય છે અને તેથી જ આવા ભ્રમના ભરોસે તે વ્યક્તી નીજાનન્દ માણતી રહે છે; પણ તેના કારણે કે પરીણામે વાસ્તવીકતા બદલાઈ જતી નથી અને ક્યારેક ને ક્યારેક ભ્રમની ભેંસ પાડો જણીને ઉભી જ રહે છે.

        –બી. એમ. દવે

જેલ ખાતાની દીર્ઘકાલીન સેવાઓ દરમીયાન કાજળની કોટડીમાં રહીને લેખક શ્રી. બી. એમ. દવેનું સતત વાચન, મનન તથા જેલ ખાતાનાં સ્વાનુભવોનાં પરીપાકરુપે વીચારોનું વલોણું શરુ થયું. ગહન અભ્યાસ, ચીન્તન–મનન કરીને લખેલું પુસ્તક ભ્રમ ભાંગ્યા પછી…’ (પ્રકાશક : પ્રવીણ પ્રકાશન પ્રા. લી., લાભ ચેમ્બર્સ, મ્યુનીસીપલ કૉર્પોરેશન સામે, ઢેબર રોડ, રાજકોટ. ફોન : (0281) 223 2460/ 223 4602 વેબસાઈટ :  https://pravinprakashan.com  ઈમેલ : pravinprakashan@yahoo.com  પાનાં : 64, મુલ્ય : રુ. 65/-)માંનો આ પ્રથમ લેખ, પુસ્તકનાં પાન 09થી 13 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક–સમ્પર્ક : 

શ્રી. બી. એમ. દવે, પાલનપુર – 385001 સેલફોન : 94278 48224

દરીયો કહે ખારાશ ન રાખો તો કેવું લાગે ?

–રોહીત શાહ

એક મહાત્મા તેમના વ્યાખ્યાનમાં ઉપદેશ આપતા હતા : ‘લાઈફમાં કદી નેગેટીવ ન બનો. સક્સેસ માટેની માસ્ટર–કી પૉઝીટીવ થીન્કીંગ જ છે.

‘જો તમે દરેક બાબતમાં પૉઝીટીવ થીન્કીંગ કરશો તો તમારી લાઈફના અનેક પ્રૉબ્લેમ સૉલ્વ થઈ જશે. જો કોઈ તમને ગાળ આપે તો એમ સોચો કે તેણે તમને શારીરીક ઈજા તો નથી કરી ને! જો કોઈ તમને અપમાનીત કરે તો એમ સમજો કે તમારું ગયા જન્મનું ઋણ ચુકવાઈ રહ્યું છે, ગયા જન્મમાં તમે તેને અપમાનીત કર્યો હશે એટલે આ જન્મમાં તેનો હીસાબ ચુકતે થઈ રહ્યો છે.’

તે મહાત્માનાં જુઠાણાં આટલેથી જ અટક્યાં નહોતાં. તેમણે તો આગળ વધીને એમ પણ કહ્યું કે ‘દેહ અને આત્માને અલગ સમજવા એ જ્ઞાન છે, તમારું નામ એ તો તમારી સ્થુળ ઓળખ છે, આત્માને કોઈ નામ–ઠામ નથી હોતું, આત્માનું કદી ઈન્સલ્ટ પણ નથી થતું અને આત્માને કશી ઈજા પણ નથી થતી, ભુખ–તરસ વગેરે દુ:ખો કેવળ દેહનાં છે, આત્માને એવાં દુખો સ્પર્શી પણ શકતાં નથી!’

પૉઝીટીવ થીન્કીંગનો ઉપદેશ આપનારા તે મહાત્માને સભામાંથી એક વ્યક્તી પણ એવો સવાલ પુછવાની હીમ્મત કરતી નહોતી કે બાપજી! તમે આ સંસારને પૉઝીટીવ થીન્કીંગથી સમજવાની સહેજે કોશીશ કરી હતી ખરી? જે માતા–પીતાએ તમને આ પૃથ્વી પર પેદા કર્યા અને તમે નાના હતા ત્યારે તમારાં બાળોતીયાં ધોયાં, તમને સ્તનપાન કરાવ્યું, તમને ઉછેરીને મોટા કર્યા એ માતા–પીતાને તમે શા માટે છોડી દીધાં? સગાં–સ્વજનો અને મીત્રોના સમ્બન્ધમાંથી તમને સ્વાર્થની બદબુ આવી એટલે એ છોડીને તમે ગુરુ–શીષ્ય અને ભક્તોના સમ્બન્ધો ઉભા કર્યા. તમારી પાસે પૉઝીટીવ થીન્કીંગનો એક છાંટો પણ હોત તો તમે લાગણીથી તરબતર થઈ શક્યા હોત અને તાજગીભર્યું જીવન જીવી શક્યા હોત. તમારે નોકરી–વ્યવસાય ન કરવાં પડે એટલે ત્યાગી–વૈરાગી બનીને બીજાના પુરુષાર્થનું રળેલું ખાવાનું અને પહેરવાનું સ્વીકારી લીધું. શું તમને નથી લાગતું કે આ બધું છળકપટ તમારા નેગેટીવ થીન્કીંગનું વરવું પરીણામ છે? તમારી પાસે પૉઝીટીવ થીન્કીંગ હોત તો સંસારને અને સમાજને ત્યાગવાની નોબત જ ન આવી હોત ને? સ્થુળ દુ:ખોથીયે ડરી જનારા તમે કાયર તો નથી ને? તમે તો રણમેદાન છોડીને ભાગી ગયેલા છો. તમારાં કર્તવ્યો અને ફરજો બાબતે તમે કદી તટસ્થ ભાવે ખાનગીમાં વીચાર્યું છે ખરું? જે જગત તમારી પ્રાથમીક સગવડો પુરી પાડે છે એને મીથ્યા કહેવા પાછળ તમારું કયું પૉઝીટીવ થીન્કીંગ છે?

બાપજી સામે ઑડીયન્સ કંઈ જ બોલતું નથી, એટલે બાપજી હીરો બનીને જુઠાણાં ચરકતા રહે છે. કેટલાક શ્રોતાઓ મનમાં તો બધું સમજતા હોય છે; પરંતુ વ્યર્થ વીવાદથી વેગળા રહેવાનું પસન્દ કરીને ચુપ રહે છે. આપણને ઘેર પહોંચતાં સહેજ મોડું થાય; તોય આપણી માતા કે પત્ની કેવી બેબાકળી થઈ ઉઠે છે! મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તીના બેસણામાં આવતા સેંકડો લોકોને કયો સ્વાર્થ હોય છે? અજાણી વ્યક્તીને બસ કે ટ્રેનમાં પોતાની સીટ આપવાની ઉત્સુકતા બતાવનાર વ્યક્તીને સ્વાર્થી કહેતાં આપણી જીભ કેમ ઉપડે? અનાથાશ્રમો, પુસ્તકાલયો, ઘરડાંઘર, ચબુતરા, પાંજરાપોળો વગેરે સંસ્થાઓને પોષતા લોકોને આપણે સન્ત–મહાત્મા કરતાં પવીત્ર ન સમજીએ તો એ આપણી નાદાનીયત અને નફ્ફટાઈ છે.

જ્ઞાનની બડી–બડી વાતો કરીને, દેહ અને આત્માને જુદા પાડતા કહેવાતા જ્ઞાનીને વ્યાખ્યાન આપવા માટે સરસ સીંહાસન તો જોઈએ જ છે. તે જ્ઞાની મહાત્મા કેમ પોતાના દેહને કશું કષ્ટ આપતા નથી? ઉપદેશમાં તો તેઓ કહે છે કે નામનો પણ મોહ ન રાખવો જોઈએ; પરન્તુ હકીકતમાં તે પાખંડીઓ, પોતાના નામને ‘આત્મજ્ઞાની’, ‘દીક્ષા દાનેશ્વરી’, ‘તીર્થોદ્વારક’, ‘યુવા સમ્રાટ’, ‘પ્રાત:સ્મરણીય’ જેવાં વાહીયાત વીશેષણોથી સતત સજાવતા રહે છે. પોતાના નામની પાછળ ‘ભગવન્ત’, ‘દેવ’, ‘દેવેશજેવાં પુંછડાં ચોંટાડ્યા વગર તેમને કેમ ચેન પડતું નથી? શું આપણું એકલાનું જ નામ મીથ્યા હોય છે? તેમનું નામ શાશ્વત હોય છે?

કોઈ વેશ્યા આપણને બ્રહ્મચર્યનો ઉપદેશ આપે તો કેવું લાગે? દરીયો આપણને ખારાશ ન રાખવાનો બોધ આપે તો કેવું લાગે? કોઈ વીંછી આપણને ડંખ નહીં મારવાની શીખામણ આપે તો કેવું લાગે? માત્ર અને માત્ર નેગેટીવ અને સંકુચીત સોચના કારણે જેણે સંસાર અને સમ્બન્ધોનો (કહેવાતો) ત્યાગ કર્યો હોય એવા લોકો આપણને પૉઝીટીવ થીન્કીંગની પ્રેરણા આપવા માટેની શીબીરો યોજવાનાં ત્રાગાં કરે તો આપણને કેવું લાગે?

જ્ઞાનના નામે ભ્રાન્તીઓમાં ભટકાવતાં જુઠાણાંની આરપારનું સત્ય સૌને સમજાય તો નો પ્રૉબ્લેમ.

–રોહીત શાહ

લેખકસમ્પર્ક : 

શ્રી. રોહીત શાહ, ‘એકાન્ત’, ડી–11, રમણકળા એપાર્ટમેન્ટ, સંઘવી સ્કુલના રેલવે ક્રૉસીંગ પાસે, નારણપુરા, અમદાવાદ – 380 013 ફોન : (079) 2747 3207 ઈ–મેઈલ : rohitshah.writer@gmail.com

મુમ્બઈના સાંધ્ય–દૈનીક ‘મીડ–ડે’ (શનીવાર સ્પેશ્યલ, 17 ઓગસ્ટ, 2013ની)માં પ્રગટ થયેલી એમની  લોકપ્રીય કટારનો પ્રૉબ્લેમ’માંથી.. લેખકશ્રીના અને ‘મીડ–ડે’ ના સૌજન્યથી સાભાર…

‘અભીવ્યક્તી–ઈ.બુક્સ’ વીશે :

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી અનોખી વેબસાઈટ ‘અક્ષરનાદ’ http://aksharnaad.com/downloads પર, ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/ તેમ જ વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી ‘ઈસુ’ https://issuu.com/ વેબસાઈટ પર પણ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સ’ મુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાં પણ આ સુવીધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. તો ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનન્તી છે.

 ‘રૅશનલવાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ…

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર રોડ, નવસારી. પોસ્ટ : એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : +91 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 1612–2016

 

સમાજ અને નાગરીકના વીકાસ માટે

ધર્મનીરપેક્ષતા (સેક્યુલરીઝમ) આવકાર્ય છે.

બ્રીટન હવે ખ્રીસ્તી રાષ્ટ્ર રહ્યું નથી ! કેવી રીતે ?

લેખક : બ્રાયન મેકકીલટન (લીસ્બન, યુ. કે.)

                                   ભાવાનુવાદ : બીપીન શ્રોફ, તંત્રી, માનવવાદ

 (આ ચર્ચની તસવીર છે જ્યાં માત્ર એક ઘરડા માણસની હાજરી છે.)

તસવીર સૌજન્ય : http://www.alamy.com/

વીશ્વભરમાંથી પશ્ચીમના અગ્રેસર દેશોમાં ક્રમશ: લોકોની ધાર્મીક આસ્થા સતત ઘટતી જાય છે. બ્રીટનનાં ત્રણમાંથી બે રાજ્યો ઈગ્લેંડ અને વેલ્સમાં કુલ વસ્તીના 25 ટકા લોકોએ સને 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં લખાવ્યું હતું કે તે બધા અધાર્મીક (નોન રીલીજીયસ) છે. આ આંકડો સને 2014ની સાલમાં 48.5 ટકા થઈ ગયો છે. જ્યારે ખ્રીસ્તી ધર્મીઓની સંખ્યા 43.8 ટકા થઈ ગઈ છે. બ્રીટનના ત્રીજા રાજ્ય નોર્થઆઈરલેંડમાં પણ અધાર્મીકતાના પ્રવાહની ગતી બીલકુલ ઓછી નથી. દર અઠવાડીયે ચર્ચમાં જતા પુખ્ત ઉમ્મરના લોકોની સંખ્યા છેલ્લાં પચાસ વર્ષના ગાળામાં 66 ટકાથી ઘટીને 33 ટકા થઈ ગઈ છે.

વીશ્વના લોકશાહી દેશો ધર્મનીરપેક્ષ હોય છે. વ્યક્તીગત સુખાકારીના બધાં જ માપદંડો જેવાં કે માથાદીઠ આવક, સરેરાશ આયુષ્ય, શીક્ષણ, ખાવા–પીવાની સગવડો, રાજ્ય તરફથી આરોગ્યની વ્યક્તીગત અને જાહેર સુખાકારીની સગવડોમાં વગેરે કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તીઓમાં, ડેનમાર્ક, નોર્વે, નેધરલેંડ, ફીનલેંડ, સ્વીડન, આઈસલેંડ, ગ્રીનલેંડ, જપાન, ઓસ્ટ્રેલીયા જેવા દેશો કોલંબીયા, પાકીસ્તાન, બાંગલાદેશ, ભારત, સીરીયા, અફઘાનીસ્તાન વગેરે કરતાં ઘણા આગળ છે. વૈશ્વીક કક્ષાની એક સંસ્થા ‘ધી સેવ ધી ચીલડ્રન ફાઉન્ડેશન’ તેના વાર્ષીક રીપોર્ટમાં પ્રકાશીત કરેલ છે કે ‘માતાની તન્દુરસ્તી’ ધર્મનીરપેક્ષ દેશોમાં ધાર્મીક દેશો કરતાં સર્વપ્રકારે ઉત્તમ છે. ધાર્મીક દેશોમાં માતાની તન્દુરસ્તીને ખાસ કરીને પ્રસુતાના સમયગાળા દરમ્યાન ઈશ્વરી મહેરબાની પર છોડી દેવામાં આવે છે.

ધી ઈન્સ્ટીટ્યુ ફોર ઈકોનોમીક્સ એન્ડ પીસના ‘વાર્ષીક ગ્લોબલ પીસ ઈન્ડેક્સનું તારણ છે કે વીશ્વમાં આઈસલેંડ, ડેનમાર્ક, ઓસ્ટ્રીયા અને ફીનલેંડ જે બધા સૌથી વધુ ધર્મનીરપેક્ષ દેશો છે તેમાં આન્તરીક શાન્તી સૌથી વધારે છે. જ્યારે સીરીયા, અફઘાનીસ્તાન અને દક્ષીણ સુદાન આન્તરીક રીતે સૌથી વધારે અશાન્ત દેશો છે. યુરોપ એક ખંડ તરીકે વીશ્વનો ધર્મનીરપેક્ષ ખંડ છે જેમાં 20માંથી 14 રાષ્ટ્રોની પ્રજા સૌથી વધારે શાંતીમય રીતે માનવીય સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તીઓમાં પોતાનું જીવન પસાર કરે છે.

ખુન, હીંસા અને લુંટ જેવા ગુનાઓ સૌથી ઓછા ધર્મનીરપેક્ષ દેશોમાં અને તેના શહેરોમાં બને છે. વીશ્વનાં સૌથી 50 સલામત શહેરો, તે બધાં લગભગ ધર્મનીરપેક્ષ દેશોમાં આવેલાં છે. ડેનમાર્ક, સ્વીડન જેવા દેશોમાં આવા ગુનાઓનું પ્રમાણ નહીંવત છે. આ દેશોમાં ભ્રષ્ટાચાર (કરપ્શન)નું પ્રમાણ પણ વીશ્વમાં અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. ડૉ. ફીલ ઝુકરબર્ગ જેવા મનોવૈજ્ઞાનીક સંશોધકના અભીપ્રાય મુજબ સ્કેન્ડીનેવીયઆ દેશો (નેધરલેંડ, નોર્વે, ફીનલેંડ, સ્વીડન, ડેનમાર્ક, અને ગ્રીનલેંડ) સૌથી વધારે વીશ્વમાં માનવતાવાદી મદદ કરે છે. કોઈપણ સ્થળે આવેલી કુદરતી આફત દા.ત ધરતીકમ્પ તથા ગરીબ દેશોને મદદ કરનારાઓમાં તે બધાનું સ્થાન મોખરે હોય છે. એટલે કે ધાર્મીકો કરતાં અધાર્મીકો કે નીરીઈશ્વરવાદીઓમાં ભાતૃભાવનાની ભાવના વધારે તીવ્ર હોય છે.

નીરીઈશ્વરવાદી અને સંશયવાદીઓ (Atheists and Agnostics)નાં માનવમુલ્યો અને દૃષ્ટી (Vision), ધાર્મીકોની સરખામણીમાં ઓછા રાષ્ટ્રવાદી, જાતીવાદી (રેસીઅલ), યહુદીઓ અને લઘુમતીઓ વીરોધી, હઠાગ્રહી, ઘમંડી, નૃવંશવાદી (Ethnocentric) અને એકહથ્થુ સત્તાવાદ કે સરમુખત્યાર હોય છે. ધર્મનીરપેક્ષવાદીઓનું બૌદ્ધીક અને શૈક્ષણીક સ્તર ધાર્મીકો કરતાં ઘણુ બધું ઉચું હોય છે. તે બધા, સ્ત્રી અધીકારો, લૈંગીક સમાનતા અને સજાતીય સમ્બન્ધોના હક્કો અને ચળવળોને ટેકો આપે છે. ધાર્મીકો, રાજ્ય પ્રેરીત પરાકાષ્ઠાની શારીરીક સતામણી/ રીબામણીના મોટેભાગે ટેકેદારો હોય છે. (Religious people are more likely to support government use of torture.)

સને 2009માં ઈવોલ્યુશનરી સાયકોલૉજીકલ જર્નલના અભ્યાસ મુજબ જે સમાજમાં ધાર્મીકતાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે ત્યાં લોકો વધુ સન્તોષી (કન્ટેન્ટેડ), હોય છે અને સલામતી અનુભવે છે. ત્યાંનો સમાજ સુખી, સમૃદ્ધ અને સન્તોષી હોય છે. ધર્મ અને ધાર્મીકતા જ્યાં રુઢીચુસ્ત, અપરીવર્તનશીલ અને જેની પ્રજા ગરીબ હોય છે ત્યાં સહેલાઈથી ફુલેફાલે છે. બધા જ ધર્મો, વ્યક્તીગત, કૌટુમ્બીક, સામાજીક અને અન્ય પ્રકારના માનવીય પરીર્વતનોની વીરુદ્ધ હોય છે. કારણ કે સામાજીક સ્થગીતતા, અપરીર્વતન અને ‘જૈ સે થે વાદ’માં જ ધર્મો અને તેના સામાજીક રીતે પરોપજીવીઓનું (પાદરી, મૌલવી અને બાવાઓનું) હીત સમાયેલું હોય છે. ટુંકમાં આ સર્વેનું તારણ છે, કે જે સમાજમાં સુખ, સમૃદ્ધી અને સલામતી હોય છે ત્યાં ખુબ જ ઝડપથી ધર્મો પોતાની પકડો વ્યક્તીગત અને સામુહીક નાગરીક જીવન પરથી ગુમાવતા જાય છે. (Religion quickly loses its hold.)

વીશ્વભરના ખ્રીસ્તી, મુસ્લીમ, હીન્દુ અને અન્ય ધર્મોએ અને તેમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા લોકોએ ઉપરનાં સંશોધનોમાંથી બોધપાઠ લેવાની જરુર છે. આ વીશ્વમાં કરોડો સારા અને સમૃદ્ધ માણસો ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખ્યા વીના (Thriving without God) હેતુસર પોતાનું જીવન જીવે છે. અમારી સંખ્યા દરરોજ વધતી જાય છે. જરા વીચાર તો કરો કે સ્વર્ગ છે જ નહીં! તે હકીકતમાં વીશ્વાસ રાખીને જીવન જીવવું બીલકુલ મુશ્કેલ નથી. પ્રયત્ન તો કરી જુઓ! સરળ છે. (It is easy if you try.)

લેખક : બ્રાયન મેકકીલટન (લીસ્બન, યુ. કે.)

                                   ભાવાનુવાદ : બીપીન શ્રોફ, તંત્રી, માનવવાદ

વૈચારી ક્રાંતીદ્વારા માનવીય ગૌરવને વરેલું માસીક માનવવાદ, વર્ષ : 03, અંક : 25, જુન, 2016 (લવાજમ : વાર્ષીક : રુપીયા 150/- પંચવાર્ષીક : 750/- છુટક નકલ : 15/-)નો આ લેખ ‘માનવવાદ’ના તંત્રીશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર

ભાવાનુવાદક : 

શ્રી. બીપીન શ્રોફ, તંત્રીશ્રી માનવવાદ, 1810, લુહારવાડ, મહેમદાવાદ –  387 130 ફોન : (02694) 245 953  સેલફોન : 97246 88733 મેઈલ : shroffbipin@gmail.com

‘અભીવ્યક્તી–ઈ.બુક્સ

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી અનોખી અક્ષરનાદ’ http://aksharnaad.com/downloads વેબસાઈટ પર અને ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/  પર પણ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સ’ મુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાં પણ આ સુવીધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. તો ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનંતી છે.

‘રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/  વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ…

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર. નવસારી. પોસ્ટ : એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66  ઈ.મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જરuttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 9/12/2016

 

ભારતીય સંસ્કૃતી વીરુદ્ધ આર્ય સંસ્કૃતી

એન. વી. ચાવડા

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આજના આધુનીક જ્ઞાન–વીજ્ઞાનના યુગમાં પણ આપણા મોટાભાગના પ્રબુદ્ધ વીદ્વાનો પણ આર્ય સંસ્કૃતીને જ ભારતીય સંસ્કૃતી માને છે. અર્થાત્ બન્ને સંસ્કૃતીને એક જ સંસ્કૃતી માને છે; પરન્તુ વાસ્તવીકતા તો તદ્દન જુદી જ છે; કારણ કે હકીકતમાં ભારતીય સંસ્કૃતી અને આર્ય સંસ્કૃતી પરસ્પરથી ભીન્ન જ નહીં; પરન્તુ વીપરીત પણ છે. વાસ્તવીકતા એ છે કે લગભગ છેલ્લાં સાડા ત્રણ હજાર વર્ષ કરતાંયે વધારે સમયથી બન્ને સંસ્કૃતીઓ પરસ્પરનો સંઘર્ષ અને સમન્વય કરતાં કરતાં જ સાથે જ વીકસતી રહી, અસ્તીત્વ ધરાવતી રહી છે, જેને કારણે આટલા બધા પ્રલમ્બ સમય દરમીયાન બન્ને સંસ્કૃતીઓનાં તત્ત્વો પરસ્પરમાં ભળી ગયાં હોય, કેટલાંક તત્ત્વો એકદમ ઓતપ્રોત પણ થઈ ગયાં હોય, કેટલાંક અર્ધા–પર્ધા એકબીજામાં ભળ્યાં હોય અને કેટલાંક તત્ત્વો અલગ પણ રહી ગયા હોય, તેથી તેમની વચ્ચેના ભેદો આજે જલદીથી માલુમ ન પડે એવું પણ બની શકે. પરન્તુ ઝીણવટથી અભ્યાસપુર્ણ નજરે જોવામાં આવે તો એ બે સંસ્કૃતીઓ વચ્ચેના ભેદો અવશ્ય નજરમાં આવી જાય છે. પ્રારમ્ભમાં આ બે સંસ્કૃતીઓ વચ્ચે અનેક સ્પષ્ટ ભેદો હતા જેમાંના કેટલાક ભેદો આ પ્રમાણે ગણાવી શકાય એમ છે :

(1) બુદ્ધી અને શ્રમનો સમન્વય :

ભારતીય સંસ્કૃતી બુદ્ધીપુર્વકના શારીરીક શ્રમમાં વીશ્વાસ રાખે છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી શારીરીક પરીશ્રમમાં માનતી નથી. આર્યો રખડતી, ભટકતી, અસભ્ય પ્રજા હતી. પ્રારમ્ભમાં તે ચોરી, લુંટ–ફાટ, ધાડ અને લડાઈ–ઝઘડા કરીને જ પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા. લાંબા સમય પછી બન્ને સંસ્કૃતીઓ વચ્ચે સમાધાન અને સમન્વય તથા સમ્બન્ધ થતા તેઓએ પોતાની કામચોરીના લુંટમારના ધંધાઓનું બાહ્ય સ્વરુપ બદલવું પડ્યું. તે માટે તેમણે વર્ણવ્યવસ્થા સ્થાપી. હોમ, હવન, યજ્ઞો, પ્રાયશ્ચીત્ત, મરણોત્તર ક્રીયાકાંડો આદી દ્વારા તેમણે શારીરીક શ્રમ વીનાની પોતાની આજીવીકાના ધંધાઓનું નીર્માણ કર્યું. આર્યોએ પોતાના માટે ભીક્ષુક વૃત્તીને પણ ધર્મશાસ્ત્રો દ્વારા પવીત્ર અને શ્રેષ્ઠ બનાવી દીધો. જ્યારે ભારતીય પ્રજા આખો દીવસ તનતોડ મહેનત કરશે; પરન્તુ કદાચ ‘મરતે દમ તક’ ભીખ નહીં માગે. અલબત્ત ભીક્ષુક વૃત્તી એ ભારતીય પ્રજાની ક્યારેક મજબુરી હોઈ શકે; પરન્તુ આર્યપ્રજાની તો તે માનસીકતા યા ધર્મ છે. આર્ય પ્રજા શારીરીક શ્રમને નીમ્ન, અધમ અને અપવીત્ર ગણે છે. ખેતી, કલાકારીગરી અને વૈદ્યના દવા–દારુના ધંધાઓને પણ તેમણે નીમ્ન અને ત્યાજ્ય ગણ્યા છે. જ્યારે ભારતીય પ્રજા પોતાની બુદ્ધી સાથે શારીરીક શ્રમ કરીને ખેતી, પશુપાલન, શીલ્પ–સ્થાપત્ય, હુન્નર–કળાઓના ધંધાઓમાં પારંગત હતી. મોહેં–જો–દડો અને હડપ્પાની સંસ્કૃતી તેનું પ્રમાણ છે. અલબત્ત આ બાબતમાં પણ બન્ને સંસ્કૃતીની પરસ્પરમાં ભેળસેળ થઈ છે. તેમ છતાંય જોઈ શકાય છે કે આજે પણ આપણા ઘણા ભારતીય બન્ધુઓ આર્ય માનસીકતા ધરાવતા હોવાથી શારીરીક પરીશ્રમ વીના કેટલાક ધંધાઓમાં પોતાનું પ્રભુત્વ જમાવી રાખ્યું છે અને કાયમ જમાવી રાખવા પણ માંગે છે. આજે પણ ભારતીય માનસ ધરાવતી દીકરીઓ અને માતાઓ મહેનત મજુરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવશે; પરન્તુ પરીશ્રમ વીનાનો પૈસો લાવવાનો વીચવાર સુધ્ધાં નહીં કરે. ભારતીય સંસ્કૃતી બુદ્ધી સાથે શ્રમનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી બુદ્ધી દ્વારા છળકપટનો ઉપયોગ પણ કરે છે, શ્રમથી દુર ભાગે છે.

(2) સ્ત્રી–પુરુષ સમાનતા :

સીંધુઘાટીની સંસ્કૃતીના અવશેષોમાં સ્ત્રી–પુરુષ સમાનતાનાં લક્ષણો જોઈને તેના એક સંશોધક સર જ્હૉન માર્શલ લખે છે કે, ‘The female element appear to be equal with, if not predominate over the male’  અર્થાત્ ‘સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે સમાનતા દેખાય છે; છતાંય તે સ્ત્રી તત્ત્વનું વર્ચસ્વ ધરાવતું નથી.’

ભારતીય અનાર્ય પ્રજામાં સ્ત્રી–પુરુષ સમાનતા નજરે પડે છે. જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં યાને ખેતી, પશુપાલન, કલા–કારીગરી, મહેનત–મજુરી, ધંધા–ઉદ્યોગમાં સ્ત્રી અને પુરુષ સાથે કામ કરતા જોવા મળે છે. જ્યારે આર્યોની સ્ત્રીઓ ઘરની બહાર નીકળતી નથી, ઓઝલ–પડદામાં રહે છે. માત્ર રસોઈ, ઘરકામ અને બાળકોને જન્મ આપવાના કામ સીવાયનું કોઈ કામ તે કરતી નથી, તેથી તે પરતન્ત્ર છે. પુરુષની ગુલામ છે, જ્યારે ભારતીય સ્ત્રી સ્વતન્ત્ર છે. પુરુષની જેમ તે બહારનાં કાર્યો કરી શકે છે, તેમ તે પુરુષની જેમ બીજી વાર લગ્ન પણ કરી શકે છે. આર્યોમાં પુરુષો અનેકવાર ‘મરતે દમ તક’ પુનર્લગ્ન કરી શકે છે. સ્ત્રીને પુનર્લગ્નની મનાઈ છે. તેને પતી પાછળ સતી થવાની યા આજીવન વૈધવ્ય પાળવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આર્યપ્રજામાં દીકરીનો જન્મ અપશુકનીયાળ ગણાય છે. પ્રાચીનકાળમાં આર્યો દીકરીને દુધપીતી કરતા હતા અને આજે કન્યાભ્રુણ હત્યા કરે છે. ભારતીય પ્રજામાં કેટલીક સ્ત્રીઓ સ્વેચ્છાએ વીધવા રહે છે (અર્થાત્ પતીના મૃત્યુ પછી પુનર્લગ્ન નથી કરતી) અને મહેનત–મજુરી કરીને પોતાના સન્તાનોને ઉછેરે છે. ભારતીય પ્રજામાં દહેજ પ્રથા નથી. આર્યોમાં દહેજ પ્રથા આજે પણ વીકરાળ છે. દહેજને કારણે પુત્રવધુઓને ત્રાસ અપાય છે અને જીવતી સળગાવી મુકવામાં પણ આવે છે.

ભારતીય સ્ત્રી ઈચ્છાવરને પરણી શકે છે. ઈચ્છીત યુવાન સાથે ભાગી જઈને યા પોતાને ભગાડી જવા માટે ઈચ્છીત યુવાનને ઉશ્કેરીને પણ; તેની સાથે ભાગી જઈને લગ્ન કરી લે છે, જ્યારે આર્યોમાં કુળ, ગોત્ર, જાતી અને જન્મકુંડળી વગેરે જોઈને કુટુમ્બની ઈચ્છા પ્રમાણે જ તેઓ જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જ તે પરણી શકે છે અને દીકરી વીરુદ્ધમાં જાય તો તેને મારી નાખવામાં આવે છે યા કાયમ માટે સમ્બન્ધ કાપી નાખવામાં આવે છે.

કૃષ્ણ રુકીમણીનું, અર્જુન સુભદ્રાનું, અર્જુનપુત્ર અભીમન્યુ સુરેખાનું, કૃષ્ણપૌત્ર અનીરુદ્ધ બાણાસુરની પુત્રી અક્ષયાનું હરણ કરીને લગ્ન કરે છે, તેમ જ દુષ્યન્ત અને શકુન્તલા ગાંધર્વલગ્ન કરે છે. આ બધાં ભારતીય મુળનીવાસી અનાર્ય ક્ષત્રીયો હતાં. આ બાબતમાં આજે પણ બન્ને સંસ્કૃતીઓનાં લક્ષણો પરસ્પરમાં થોડાઘણા અંશે ભેળસેળ થઈ ગયેલાં જણાય છે. ભારતીય સંસ્કૃતી લગ્નબાહ્ય સમ્બન્ધોમાં માનતી નથી, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી લગ્નબાહ્ય સમ્બન્ધો પણ માન્ય રાખે છે.

(3) દત્તક પ્રથા :

ભારતીય દમ્પતી સંજોગવશાત ની:સન્તાન રહી જાય તો તે કોઈ પણ અન્યના બાળકને દત્તક લે છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતીએ નીયોગપ્રથા સ્થાપી છે. જેમાં ની:સન્તાન સ્ત્રીને પોતાના જ કુળના જેઠ યા દીયર સાથે યા પોતાના કરતાં ઉંચા વર્ણના કોઈ પણ પુરુષ સાથે (બહુધા બ્રાહ્મણ સાથે) દેહસમ્બન્ધ કરાવી બાળક પેદા કરાવવામાં આવે છે. આર્ય પ્રજામાં પ્રત્યેક સ્ત્રી માટે પણ આ નીયોગપ્રથા ફરજીયાત છે. સ્ત્રી વીધવા હોય કે સધવા; પરન્તુ તેને નીયોગ માટે ગમે ત્યારે ફરજ પાડી શકાય છે. અર્થાત્ આર્ય પંડીતોએ પોતાના વ્યભીચારને પોષવા માટે આ નીયોગપ્રથા સ્થાપી હતી; પરન્તુ ભારતીય પ્રજાએ તે કદીયે સ્વીકારી નથી. તેનું જ્વલન્ત ઉદાહરણ એ છે કે ભારતીય બન્ધારણમાં હીન્દુ કોડ બીલ ઉમેરીને તેના દ્વારા કોઈ પણ ભારતીય સ્ત્રીને પણ માત્ર પુત્ર જ નહીં; પરન્તુ પુત્રીને પણ દત્તક લેવાની ભવ્ય સુવીધા કરી આપીને પ્રાચીનકાળની વ્યભીચારી નીયોગપ્રથામાંથી કાયમ માટે છોડાવી દીધી છે. ભારતીય બન્ધારણનું એ અભુતપુર્વ અને ક્રાન્તીકારી પગલું છે.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મહાભારતમાં પાંડુ, ધૃતરાષ્ટ્ર, વીદુર તથા પાંડવોને તથા રામાયણમાં રામાદી બાંધવોને નીયોગ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલાં બતાવ્યા હોવા છતાં; તેમ જ આધુનીક સમાજસુધારક મહર્ષી દયાનન્દે નીયોગપ્રથાની ભરપુર તરફેણ કરી હોવા છતાં; ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવો અને અમુક ઋષી–મુનીઓના મુક્ત યૌન પ્રસંગો ધર્મશાસ્ત્રોમાં વર્ણીત હોવા છતાં; ભારતની મુળ નીવાસી પ્રજા મુક્ત વ્યભીચારની પ્રથાઓ સાથે સમ્મત નથી થઈ.

(4) સ્ત્રી અને પૃથ્વી બન્ને માતા :

ભારતીય સંસ્કૃતી સ્ત્રીને માતા માને છે. માતૃપુજક અને માતૃસત્તાક સમાજવાળી તે પ્રજા છે. તેમની માતા કોઈ દીવ્ય કે અલૌકીક નથી; પરન્તુ એમની માતાઓ એવી પુર્વજ સ્ત્રીઓ છે જે દુશ્મનો સાથે લડવામાં શહીદ થયેલી યા પરાક્રમી યા સેવાભાવી છે. આર્ય સંસ્કૃતીમાં સ્ત્રી માત્ર માદા છે. ભારતીય સંસ્કૃતીમાં સ્ત્રી અને પૃથ્વી બન્ને માતા છે, (અને ચન્દ્ર ‘ચાંદામામા’ છે) જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતીમાં આ બન્ને ‘ભોગ્યા’ છે. ‘વીર ભોગ્યા વસુંધરા’ એ આર્ય સંસ્કૃતીનું પ્રખ્યાત સુત્ર છે. આર્યોના ગ્રંથોમાં અમુક રાજાઓએ ‘અમુક વર્ષો સુધી રાજ કર્યું’ એમ લખવાને બદલે તે રાજાઓએ ‘પૃથ્વીને ભોગવી’ એમ લખેલું જોવા મળે છે. ખુદ ગીતામાં પણ અર્જુનને કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘જો તું માર્યો જઈશ, તો સ્વર્ગ પામીશ અથવા જીતીશ તો પૃથ્વી ભોગવીશ’ (અધ્યાય : 2–37). ધરતીનો ભોગ કરવાની વાત ભારતીય સંસ્કૃતી કદી વીચારી પણ ન શકે.

એવી જ રીતે ભારતીયજનને દરેક સ્ત્રી પોતે, માતા, બહેન, ભાભી, પુત્રવધુ, દાદી, નાની, માસી, કાકી, ભાણેજ, ભત્રીજી, પુત્રી, દોહીત્રી વગેરે અનેક સમ્બન્ધોથી બન્ધાયેલી છે. દરેક સમ્બન્ધનું અલગ–અલગ મુલ્ય, માન, આદર અને શુદ્ધતાનો અલગ મહીમા છે. જ્યારે આર્યોમાં સ્ત્રી કેવળ સ્ત્રી યા માદા છે. એ સીવાય કોઈ સમ્બન્ધને આર્ય પ્રજા જાણતી નહોતી. આજે આ સંસ્કૃતીમાં બન્ને પક્ષમાં ભેળસેળ દ્વારા વીકૃતી આવી ગઈ છે; છતાંય બહુધા પ્રેમાદરનો આ ભાવ પણ જળવાઈ રહેલો પણ જોઈ શકાય છે.

(5) લોક પ્રમાણ :

ભારતીય સંસ્કૃતી લોકને યા લોકોના તર્ક અને અનુભવને પ્રમાણ માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ધર્મગ્રંથને યા ગુરુને પ્રમાણ માને છે. વેદાદી અનેક ધર્મગ્રંથોને પ્રમાણ માને છે. જ્યારે બૃહસ્પતી, ચાર્વાક, બુદ્ધ, મહાવીર, કબીર, નાનક, રૈદાસ(રોહીદાસ), જ્ઞાનેશ્વર, તુકારામ આદી ભારતીય સંસ્કૃતીના તમામ જ્યોતીર્ધરોએ વેદપ્રામાણ્યનો નકાર કર્યો તેમ જ સંસ્કૃત ભાષાનો પણ ઈનકાર કરીને લોકભાષામાં જ સદાચાર અને ધર્મનો પ્રચાર કર્યો. બુદ્ધે કહ્યું, ‘અપ્પ દીપો ભવ’તારો દીવો તું જ થા. તો અખાએ કહ્યું – ‘તારો ગુરુ તું જ થા’.

(6) સામાજીક સમાનતા :

ભારતીય સંસ્કૃતી સામાજીક સમાનતા અને એકતામાં માને છે. કોઈ સમાજ, જાતી, વંશ, કુળ કે વર્ણ ઉંચો યા નીચો નથી. બધા સમાન છે. જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ચતુવર્ણવ્યવસ્થામાં માને છે. તે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રીય, વૈશ્ય, શુદ્ર આદી ક્રમશ: ઉંચનીચની શ્રેણીમાં ખરાબ રીતે વીભાજીત કરે છે. આર્ય બ્રાહ્મણ પોતાને સર્વથી શ્રેષ્ઠ, મહાન, પુજનીય, પવીત્ર, પૃથ્વી પરના દેવ અને બધાના માલીક માને છે. અને પોતાના સીવાયનાને નીમ્ન, અધમ, અપવીત્ર અને નીચયોની માને છે. જગતનું તમામ જ્ઞાન ફક્ત બ્રાહ્મણો પાસે જ છે અને જગતને તે જ કેવળ માર્ગદર્શન કરી શકે છે. પોતાના સીવાયનાનેએવો અધીકાર કે બુદ્ધી યા ક્ષમતા નથી એમ તેઓ માને છે, એવું કહેતી વખતે તેઓ એ ઈતીહાસ ભુલી જાય છે કે હજારો વર્ષ સુધી ભારત ઉપર અનેક લુંટારાઓ હુમલા કરી ભારતને ઘમરોળતાં અને હરાવતાં તથા લુંટતાં રહેતા હતા ત્યારે એમનું માર્ગદર્શન ક્યાં ગયું હતું ? બે હજાર વર્ષની ગુલામી વખતે એમનું માર્ગદર્શન ક્યાં ગયું હતું ? શકો, હુણો, આરબો, મોગલો આ દેશના શાસકો બન્યા ત્યારે તેમના દીવાન, મન્ત્રી, કુલકર્ણી અને પાટીલ વગેરે બનીને એમને એવું માર્ગદર્શન કોણ આપતું હતું કે જેથી ભારતની પ્રજાનું ત્યારે સર્વાંગી શોષણ હજારો વર્ષ સુધી થતું જ રહ્યું ? છતાંય આજે આર્ય સંસ્કૃતીના રંગે રંગાયેલા કેટલાક લોકો હજી પણ પોતાને શ્રેષ્ઠ અને પોતાના સીવાયનાને નીમ્ન માની રહીને ભારતીય પ્રજાની સમાનતા અને એકતાને ગમ્ભીર નુકસાન પહોંચાડી રહ્યાં છે.

ભારતીય સંસ્કૃતી નીરીશ્વરવાદી, ઈહલોકવાદી, વીજ્ઞાનવાદી અને માનવવાદી છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ઈશ્વરવાદી, પરલોકવાદી, અન્ધશ્રદ્ધાવાદી અને માનવતાહીન છે. જે અન્ય મનુષ્યને નીચ અને અપવીત્ર ગણે એ સંસ્કૃતી માનવવાદી સંસ્કૃતી કહેવાય જ નહીં ને ? ભારતીય સંસ્કૃતી શીલ, સદાચાર, નૈતીકતા અને પ્રજ્ઞાને ધર્મ માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી વર્ણા–શ્રમને ધર્મ માને છે. ભારતીય સંસ્કૃતી પ્રાકૃતીક કાર્ય–કારણ નીયમનને માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી પ્રારબ્ધ અને નસીબને માને છે. ભારતીય સંસ્કૃતી પોતાના માનવીય કર્તવ્ય, ફરજ અને જવાબદારીને ધર્મ માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ઈશ્વરપ્રાપ્તી અર્થે ઈશ્વર ભજનને ધર્મ માને છે. ભારતીય સંસ્કૃતી ‘બહુજન હીતાય બહુજન સુખાય’માં માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ‘અલ્પજન (બ્રાહ્મણ) હીતાય અલ્પજન સુખાય’માં માને છે. ભારતીય સંસ્કૃતી માને છે કે મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો સ્વામી છે. જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી માને છે કે ‘તું દયાળુ, દીન હું, તું દાની, હું ભીખારી’ ભારતીય સંસ્કૃતીમાં લોક સ્વયં વીધાતા, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતીમાં સત્તાના શીર્ષ ઉપર બ્રાહ્મણ. ભારતીય સંસ્કૃતી લોકશાહીમાં માને છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી રાજાશાહીમાં માને છે. ભારતીય સંસ્કૃતીનું મુળ સીન્ધુઘાટીની સંસ્કૃતી છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી વીદેશી યુરેશાઈ મુળની છે. સીન્ધુ સંસ્કૃતી એ હીન્દુ સંસ્કૃતી છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતીવીદેશી સંસ્કૃતી છે. ભારતીય સંસ્કૃતી ત્યાગવાદી શ્રમણોની સંસ્કૃતી છે, જ્યારે આર્ય સંસ્કૃતી ભોગવાદી આર્યોની સંસ્કૃતી છે.

એન. વી. ચાવડા

ભાઈ ચાવડા પોતે તો હતા એક આસ્તીક, શ્રદ્ધાળુ, ભક્ત, યોગ ઉપાસક, ભજન–કીર્તન, પાઠ–પુજા, ધ્યાન, ગાયત્રીમન્ત્રજાપ, ગુરુભક્તી આદીમાં પુર્ણશ્રદ્ધાયુક્ત આસ્થા ધરાવનારા અને ગણેશપુરીના મુક્તાનન્દ બાબાના અનુયાયી. પરન્તુ આયુષ્યના 45મે વરસે અનેક અનુભવ, ગહન અભ્યાસ, ચીન્તન–મનન અને સંશોધનને અન્તે આસ્તીકમાંથી નાસ્તીક થયેલા. એવા આ નીવૃત્ત શીક્ષક, વીદ્વાન,ચીન્તક, અને લેખક શ્રી. એન. વી. ચાવડાના પુસ્તક ‘ચાર્વાક દર્શન’ (પ્રકાશક : સાહીત્ય સંગમ,પંચોલીની વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત – 395 001 ફોન : (0261) 259 7882/ 259 2563 ઈમેલ : sahityasangamnjk@gmail.com પાનાં : 72, મુલ્ય : રુ.50/-)માંનો આ 10મો લેખ, પુસ્તકનાં પાન 49થી 53 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..  ગોવીન્દ મારુ

લેખક સમ્પર્ક : 

શ્રી. એન. વી. ચાવડા, શીક્ષક સોસાયટી, કડોદ394 335 જીલ્લો : સુરત ફોન : (02622) 247 088 સેલફોન : 97248 08239

અભીવ્યક્તી.બુક્સ

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી અક્ષરનાદ http://aksharnaad.com/downloads વેબસાઈટ, ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/  તેમ જ વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી ઈસુhttps://issuu.com/ વેબસાઈટ પર પણ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સ મુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનંતી છે. ઘણા નવા શીખેલાઓને કે વયસ્કોને ઈ.બુક ડાઉનલોડના વીધીની ફાવટ નથી; તેવા વાચકમીત્રો મને  govindmaru@yahoo.co.in પર, પોતાનાં નામ–સરનામા સાથે મેલ લખશે તો હું ઈ.બુક્સ મોકલી આપીશ.

રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા અભીવ્યક્તી બ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે. 

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ… ગોવીન્દ મારુ

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર રોડ, નવસારી. પોસ્ટ : એરુ એ. સી. – 396 450  જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 02/12/2016 

 

 

જીન્દગી શા માટે ?

–બી. એમ. દવે

સદીઓથી ધાર્મીકો, માર્મીકો, બૌદ્ધીકો અને પ્રબુદ્ધોમાં એ પ્રશ્ન ચર્ચાતો રહ્યો છે કે માનવજીવનનો મર્મ શો છે ? જીન્દગીનો અર્થ શો છે ? જીવનનું પ્રયોજન શું છે ? આ પ્રશ્નના અલગ–અલગ દૃષ્ટીકોણથી અલગ–અલગ જવાબો આપવામાં આવે છે. ધાર્મીક હોવાના વહેમમાં રાચનાર શાસ્ત્રોનો સન્દર્ભ ટાંકીને કહેશે કે : ‘ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની પ્રાપ્તી માટે માનવજીવન મળ્યું છે’; તેમ જ પોતાનું ઉછીનું જ્ઞાન ઠાલવતાં આગળ ઉમેરશે કે : ‘84 લાખ યોનીમાં ભટક્યા પછી દુર્લભ મનુષ્યદેહ મળ્યો છે, એટલે જીન્દગીનું ધ્યેય ફક્ત ને ફક્ત મોક્ષપ્રાપ્તીનું જ હોવું જોઈએ.’

આ બધા જવાબો પોપટીયા છે. આપણા પુર્વજોએ તેમની સમજણ મુજબ લખેલાં શાસ્ત્રો ગળે વળગાડીને કહેવાતા વીદ્વાનો શબ્દોની ઉલટી કરતા રહે છે તથા ગોખેલું જ્ઞાન ઠાલવતા રહે છે. સ્ટીરીયોટાઈપ કથા–વાર્તાઓ અને પ્રવચનોના ધોધ વરસતા રહે છે. અલબત્ત, આચાર્યશ્રી. રજનીશ જેવા ક્રાન્તીકારી વીચારો ધરાવતા પ્રબુદ્ધ પુરુષે આવી દૃઢીભુત થયેલ માન્યતાઓથી ઉપર ઉઠીને જીન્દગીની પરીભાષા બદલવા પ્રયાસ કર્યો છે.

સાત્ત્વીક, રાજસી અને તામસી પ્રકૃતી ધરાવનાર મનુષ્યોમાં જીન્દગીની ઉપલબ્ધી વીશે અલગ–અલગ માન્યતાઓ છે. સાત્ત્વીક વૃત્તી ધરાવનાર વ્યક્તીઓ જીન્દગીમાં કંઈક મેળવવા કરતાં આપવામાં વધુ આનન્દ અનુભવે છે, બીજાના સુખે સુખી થાય છે અને બીજાનાં દુ:ખે દુ:ખી થાય છે, ધુપસળીની જેમ સળગીને સુવાસ ફેલાવવાની મનોવૃત્તી ધરાવે છે. રાજસી પ્રકૃતી ધરાવતી વ્યક્તીઓ ગમે તે ભોગે જીન્દગીમાં જલસા કરી લેવામાં માને છે. આવી વ્યક્તીઓનું એકમાત્ર ધ્યેય લડાય ત્યાં સુધી લડી લેવાનું હોય છે. ભૌતીક સમ્પત્તી પાછળ જીન્દગીભર તેઓ આંધળી દોટ લગાવે છે અને છેવટે જીન્દગીનો અર્થ સમજ્યા વગર દુનીયા છોડી દે છે.

તામસી પ્રકૃતી ધરાવનાર વ્યક્તીઓ દુનીયા પર રાજ કરવા તથા હાવી થવા જન્મી હોય તેવા વહેમમાં જીવે છે. બધાને દબાવી પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપીત કરવા આવી વ્યક્તીઓ ગમે તે હદ સુધી જતાં અચકાતી નથી. આવી પ્રકૃતી ધરાવનાર વ્યક્તીઓને વીકૃત આનન્દ મેળવવાનો શોખ હોય છે. જીન્દગીભર આવી વ્યક્તીઓ પોતાની શક્તીઓ અને સમય વેડફી નાખે છે અને ફક્ત નફરત તથા વેરઝેરયુક્ત માનસીકતા સાથે દુનીયા છોડી જાય છે.

મનુષ્યેતર પ્રાણીઓ અને મનુષ્યમાં આહાર, નીદ્રા, ભય અને મૈથુન એ ચાર લક્ષણો એકસમાન જ હોય છે; કારણ કે એ પ્રકૃતીદત્ત છે. મનુષ્યમાં કુદરતે બુદ્ધી આપી છે, તેથી અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં મનુષ્યની જીન્દગીમાં કંઈક વીશેષ અપેક્ષીત હોય છે અને કદાચ આ બાબત જ જીન્દગીની ઉપલબ્ધી હોવી જોઈએ. આવી ઉપલબ્ધી અધ્યાત્મના માધ્યમથી થાય કે એ સીવાય થાય તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. પ્રશ્ન થવો જોઈએ કે જીન્દગીની ફલશ્રુતી શી ? જીન્દગીભર કોઈ પણ ભોગે અઢળક સમ્પત્તી એકઠી કરવી ? સીદ્ધાન્તોને વળગી રહીને પ્રતીકુળતા વેઠવી ? મરી–મરીને જીવવું ? જીવી–જીવીને મરવું ? કે પછી સન્તોષયુક્ત અને જળકમળવત્ જીવન જીવીને સાપ કાંચળી ઉતારે તેટલી જ સાહજીકતાથી દુનીયા છોડી દેવી ?

મોટા ભાગના ધર્મ અને સમ્પ્રદાયોમાં જીન્દગીને ફુલની જેમ ખીલવવા કરતાં માટીના લોંદાની જેમ ગુંદવા ઉપર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે અને સરેરાશ મનુષ્ય આવી ધાર્મીક માન્યતાના કુંડાળામાં રહીને પોતાની જીન્દગીની રુપરેખા ઘડે છે, જીન્દગીને પોતાની રીતે જાણ્યા કે માણ્યા વગર પોતાના શ્વાસ ખર્ચી નાખે છે. પૃથ્વી ઉપર શા માટે આવ્યા હતા તે નક્કી કર્યા વગર જ મોટા ભાગના મનુષ્યો વીદાય લઈ લે છે. ધાર્મીક માન્યતાઓના નશામાં રહેતા કહેવાતા ભાવીકો સ્વર્ગ કે ધામમાં રીઝર્વેશન મળી ગયું હોવાનાં વહેમમાં જીન્દગીભર રાચતા રહે છે અને સરવાળે ઘાંચીના બળદની જેમ આખી જીન્દગી ગોળ–ગોળ ફરી જ્યાં હતા ત્યાં જ ઉભા રહે છે.

જન્મ અગાઉ જીન્દગી હતી કે નહીં તેમ જ મૃત્યુ પછી જીન્દગી હશે કે કેમ તે અંગે કોઈ વૈજ્ઞાનીક કે અધીકૃત માહીતી આપણી પાસે નથી. દરેક ધર્મનાં શાસ્ત્રોમાં દર્શાવેલી હકીકતને ગળે લગાડીને આપણે આપણી માન્યતા બનાવી લીધી છે; પરન્તુ આશ્ચર્યજનક એ છે કે જન્મ પહેલાંની સ્થીતી અને મરણ પછીની દુનીયા વીશે વીશ્વના સૌથી મોટા ધર્મો ઈસ્લામ, ખ્રીસ્તી અને હીન્દુ ધર્મમાં એકબીજાથી વીરોધી માન્યતાઓ છે. દુનીયાની મોટા ભાગની પ્રજાઓ જે ધર્મમાં માને છે તે ઈસ્લામ અને ક્રીશ્ચીયન ધર્મની માન્યતા અનુસાર, મૃત્યુ પછી પુનર્જન્મ નથી, જ્યારે હીન્દુ ધર્મની માન્યતા અનુસાર પુનર્જન્મ છે. આ બન્ને માન્યતાઓ સાચી હોઈ શકે નહીં. કોણ સાચું અને કોણ ખોટું તે નક્કી કરવાનો માપદંડ નથી. મરણ પછી પુનર્જન્મ છે, તેમ હીન્દુ ધર્મનાં શાસ્ત્રોના આધારે માનીએ તો તેનાથી ત્રણગણી વસ્તીની માન્યતા –જે પણ ધર્મશાસ્ત્રોના આધારે ઉભી થયેલ છે– તેનો છેદ ઉડી જાય. તેમનાં શાસ્ત્રોને નહીં માનવાને પણ કોઈ કારણ નથી. આમ કરવાથી તેમને અન્યાય થાય. એકબીજાથી વીરોધી બધાની માન્યતા સ્વીકારવાનું પણ શક્ય નથી. એવું પણ બનવા સમ્ભવ છે કે મૃત્યુ પછીની સ્થીતી અંગેની સાચી હકીકતથી બધા જ અન્ધારામાં હોય અને બધાની માન્યતાથી કંઈક જુદી જ હકીકત હોય.

આ સમગ્ર ચર્ચાનો સુર એ નીકળે છે કે મરણ પછીની દુનીયા વીશે જ્યારે સર્વસ્વીકાર્ય માન્યતાઓ નથી, ત્યારે તેના વીશે વીચારવાનું બન્ધ કરીને, આ અણમોલ જીવન મળ્યું છે તેને ધરાઈને જીવી લેવું એ જ બુદ્ધીશાળી માણસનું કર્તવ્ય હોવું જોઈએ. મરણ પછીની સ્થીતી સુધારવાનાં ફીફાં ખાંડવાને બદલે જે જીવન હાથવગું છે તેને ભરપુર જીવી લેવું જોઈએ. પોતાની રીતે જીન્દગીનાં ધ્યેય અને લક્ષ્યાંક નક્કી કરી જળકમળવત્ તેને હાંસલ કરવાના પ્રયત્નો કરતા રહેવું જોઈએ.

પ્રત્યેક મનુષ્યમાં થોડીઘણી પશુતા રહેલી હોય છે અને આની જાણકારી મનુષ્યને પોતાને જ હોય છે. આવી પશુતા છોડીને મનુષ્યત્વનો સમ્પુર્ણ વીકાસ કરતાં રહેવું જોઈએ અને સમ્પુર્ણપણે મનુષ્યત્વને પામ્યા પછી ઉર્ધ્વગતી દ્વારા દેવત્વ તરફ ગતી કરવી જોઈએ. આધ્યાત્મીક પરીભાષામાં જીવમાંથી શીવ તરફ આગળ વધવું તેને પણ જીન્દગીની ફલશ્રુતી કહી શકાય. જીવમાંથી શીવ બનવાની પ્રક્રીયાને કોઈ ધર્મ કે સમ્પ્રદાયના ચોકઠામાં ગોઠવવાની જરુર નથી. આવી દીવ્યતા ટીલાં, ટપકાં, ઉપવાસ, એકટાણાં, શાસ્ત્રોનાં પોપટીયાં રટણ કે કોઈ સાધુ–બાવાનાં ચરણોમાં આળોટવાથી મળે તે વાતમાં માલ નથી. પવીત્ર અન્ત:કરણ, નીખાલસ મન અને નીષ્પાપ હૃદય એ દીવ્યતા પ્રાપ્ત કરવાના દરવાજા છે.

જીવવું’ અને ‘જીવાઈ જવું’ એ બન્ને જુદી હકીકત છે. સરેરાશ મનુષ્ય જીવન જીવતો નથી; પણ જીવાઈ જાય છે. સમ્પુર્ણ સભાનતા સાથે અને હોશપુર્વક જીન્દગી માણવી તેને ખરા અર્થમાં જીવવું કહી શકાય. આવું બહુ ઓછા લોકો કરી શકે છે. ગમે તેટલી લાંબી જીન્દગી પણ જો ‘જીવાઈ’ જાય તો જીન્દગી પુર્ણ થવાના સમયે કાંઈ પ્રાપ્ત કર્યા વગર દુનીયા છોડવાનો વસવસો સતાવે છે અને લાંબી જીન્દગીનો સમય પણ અપુરતો લાગે છે. ઘણા મહામાનવો ટુંકી જીન્દગીમાં ઘણું અસાધારણ કામ કરી ગયા છે. મૃત્યુ–સમયે ધરાઈને જીવી લીધાનો સન્તોષ હોય અને મૃત્યુની બીક ન લાગે તેવી જીન્દગીને સફળ અને સાર્થક જીન્દગી કહી શકાય. દમ્ભી, નકલી અને ખોખલી આસ્તીકતાના પાયા ઉપર ઉભી થયેલ ઈમારતરુપી જીન્દગી કરતાં સાત્ત્વીક નાસ્તીકતાના મજબુત પાયા ઉપર ચણાયેલ જીન્દગી વધુ સાર્થક ગણાય.

સરેરાશ માનવી સમજ્યા વગર કહેવાતી ધાર્મીક પાબન્દીઓ હેઠળ કુદરતી ઈચ્છાઓનું દમન જીન્દગીભર કરતો રહે છે અને મોક્ષપ્રાપ્તીના નામે જાતજાતનાં નીયન્ત્રણો સ્વેચ્છાએ સ્વીકારી લે છે. પરીણામે જીન્દગી શુષ્ક અને નીરસ બની રહે છે. કાંઈક ‘પામવાની’ લાલચમાં જીન્દગીની અને સી ક્ષણોને તે વેડફી મારે છે. આખી જીન્દગી બીનજરુરી રીતે પ્રકૃતીજન્ય કુદરતી જરુરીયાતો સામે બાખડવામાં ખર્ચાઈ જાય છે. સોનાના સીક્કાઓ વટાવીને પથ્થરના ટુકડાઓ ભેગા કરી તે રાજી થતો રહે છે. વાસ્તવીકતાનું ભાન થાય ત્યારે સમય વહી ચુક્યો હોય છે અને જીન્દગીની આખરી ક્ષણોમાં પસ્તાવા સીવાય કાંઈ બચતું નથી. વેડફાઈ ગયેલ જીન્દગીનો અજમ્પો અને અસન્તોષ તેને સતાવે છે. ક્યારેક ભૌતીક સુખ–સમ્પત્તીઓની છોળો વચ્ચે પણ કંઈક ચુકી ગયાની અનુભુતી થાય છે.

આવો વસવસો થતો નીવારવો હોય તો જીન્દગીનો અર્થ તથા સાર્થકતાનાં માપદંડો પોતાની રીતે નક્કી કરી, થોડીક સાત્ત્વીક નફ્ફટાઈ કેળવીને ભરપુર માત્રામાં જીવી લેવું જોઈએ. પાપ અને પુણ્યની ચવાઈ ગયેલી વ્યાખ્યાઓથી ઉપર ઉઠીને કોઈને પ્રસન્નતા બક્ષવામાં નીમીત્ત બનવું તે પુણ્ય અને કોઈને દુભવવામાં નીમીત્ત બનવું તેને પાપ સમજી વ્યવહાર કરવો જોઈએ.

આ દુનીયારુપી રંગમંચ ઉપર આપણા ફાળે આવેલી ભુમીકાને સમ્પુર્ણ રીતે ન્યાય આપી, આસ્તીકતા અને નાસ્તીકતાને અતીક્રમી જઈ દુનીયા છોડતી વખતે સન્તોષના ઓડકાર સાથે ગૌરવભરી વીદાય લેવી જોઈએ.

જીન્દગીની ફીલસુફી તથા ફલશ્રુતી ટુંકમાં સમજાવવી હોય તો એમ કહી શકાય કે દુનીયા છોડતી વખતે આપણે રડતા હોઈએ, દુનીયા હસતી હોય એ નીષ્ફળ જીન્દગીનું લક્ષણ છે; પરન્તુ આપણે હસતા હોઈએ અને દુનીયા રડતી હોય તે સફળ જીન્દગીનું લક્ષણ છે.

આસ્તીકતાના આશરે ઉછરીને સફળ ગણાયેલા અથવા નાસ્તીકતાને અનુસરીને સફળતાને વરેલા કોઈ સામાન્ય કે અસામાન્ય માનવનો કે મહામાનવોની જીન્દગીની ફૉર્મ્યુલાનું આંધળું અનુકરણ કરવાની ધેલછાથી બચી શકાય તો જ આપણી જીન્દગીની મૌલીક રુપરેખા ઘડી શકાય. પ્રત્યેક વ્યક્તીની જીન્દગીની સફળતાનાં સન્દર્ભો, માપદંડો અને સમીકરણો અલગ હોય છે અને તેથી કાંઈક મેળવી ચુકેલા માનવીઓની કૃપાદૃષ્ટી પામવાના અભરખા છોડી દેવા જોઈએ.

પ્રત્યેક વ્યક્તીની જીન્દગી એક અલગ દાખલો છે અને પોતે જાતે જ તે ગણવાનો છે. બીજાના ગણેલા દાખલાનો જવાબો કામ આવી શકે તેમ નથી.

        –બી. એમ. દવે

જેલ ખાતાની દીર્ઘકાલીન સેવાઓ દરમીયાન કાજળની કોટડીમાં રહીને લેખક શ્રી. બી. એમ. દવેનું સતત વાચન, મનન તથા જેલ ખાતાનાં સ્વાનુભવોનાં પરીપાકરુપે વીચારોનું વલોણું શરુ થયું. ગહન અભ્યાસ, ચીન્તન–મનન કરીને લખેલું પુસ્તક આસ્તીકતાની આરપાર (પ્રકાશક : પ્રવીણ પ્રકાશન પ્રા. લી., લાભ ચેમ્બર્સ, મ્યુનીસીપલ કૉર્પોરેશન સામે, ઢેબર રોડ, રાજકોટ ફોન : (0281) 223 2460/ 223 4602 વેબસાઈટ : https://pravinprakashan.com ઈમેલ :  pravinprakashan@yahoo.com  પાનાં : 48, મુલ્ય : રુ. 40/-)માંનો આ પ્રથમ લેખ, પુસ્તકનાં પાન 09થી 12 ઉપરથી, લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર..

લેખક સમ્પર્ક : 

શ્રી. બી. એમ. દવે, પાલનપુર–385001 સેલફોન : 94278 48224

અભીવ્યક્તી.બુક્સ

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી ‘અક્ષરનાદ’ http://aksharnaad.com/downloads વેબસાઈટ, ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/  તેમ જ વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી વેબસાઈટ ઈસુhttps://issuu.com/ પર પણ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સમુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનંતી છે. ઘણા નવા શીખેલાઓને કે વયસ્કોને ઈ.બુક ડાઉનલોડના વીધીની ફાવટ નથી; તેવા વાચકમીત્રો મને govindmaru@yahoo.co.in પર, પોતાનાં નામ–સરનામા સાથે મેલ લખશે તો હું ઈ.બુક્સ મોકલી આપીશ.

રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા અભીવ્યક્તીબ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે. 

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ… ગોવીન્દ મારુ

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર રોડ, નવસારી. પોસ્ટ : એરુ એ. સી. – 396 450  જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 .મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 25/11/2016 

 

ફૅમીલી મારો ધર્મ છે અને ફૅમીલી મારું અધ્યાત્મ છે

–રોહીત શાહ

પ્રૅક્ટીકલ લાઈફ સાથે જોડાયેલી ન હોય એવી વાત, ગમે તેટલી ભવ્ય હશે તો પણ; એનું આયુષ્ય ટુંકું જ હોવાનું. કેટલીક વાતો અતી પવીત્રતાની અને ઉંચા આદર્શોની હોય છે; છતાં પ્રૅક્ટીકલ લાઈફનું એમાં અનુસન્ધાન હોતું નથી. એવી વાતો સાંભળવાની તો ગમે છે; પણ સ્વીકારવાનું મન નથી થતું.

નરેન્દ્ર મોદી ચાવાળા સાથે, રાહુલ ગાંધી કુલી સાથે અને કેજરીવાલ રીક્ષાવાળાઓ સાથે બેસીને પોતપોતાના પૉલીટીક્સને પ્રૅક્ટીકલ લાઈફ સાથે જોડી રહ્યા છે. એ દ્વારા એ બધા વ્યાપક સ્વીકૃતી પામવા માગે છે. તમારી વાતો ભલેને ગગનવીહારની હોય; રહેવાનું તો તમારે ધરતી પર જ છે ને! ગગનવીહાર રોમાંચક ખ્વાબ છે. વસુંધરા પરનો વસવાટ વાસ્તવીક વાત છે.

થોડા વખત પહેલાં એક સજ્જન મળ્યા હતા. તેમનો નાનકડો પરીવાર સુખી હતો; પરન્તુ કોઈ ગુરુજીના સમ્પર્કમાં આવ્યા પછી એ સજ્જનની લાઈફમાં ખુબ અશાન્તી પેદા થઈ ગઈ હતી. ગુરુજીએ તેમને પાઠ ભણાવ્યા કે મોક્ષ પામવા માટે જ તને માનવજન્મ મળ્યો છે. જો તું, તને મળેલા માનવજન્મમાં મોક્ષ નહીં મેળવી શકે તો પછી ક્યારેય નહીં મેળવી શકે, ર્ચોયાસી લાખ યોનીમાં તું ભવોભવ ભટકતો રહીશ, પત્ની–સન્તાન અને પરીવાર આ બધી તો ફોગટની માયા છે, એમાં ફસાયેલો આત્મા ડુબી જાય છે. ગુરુજીની આવી વાતો સાંભળીને ભ્રમીત થઈ ઉઠેલા એ સજ્જન મને કહે, ‘રાત્રે ઉંઘ આવતી નથી. અજમ્પો રહ્યા કરે છે. આ માનવજન્મ ફોગટ જશે તો મારા આત્માની ગતી કેવી થશે?’

મેં એ સજ્જનને કહ્યું કે, ‘ભાઈ, ખોટી ચીંતા કરવાનું છોડી દો. સહજ જીવન જીવવા જેવું ઉત્તમ બીજું કશું નથી. પૃથ્વી પરનાં તમામ પશુ–પંખીઓ, તમામ જીવો કુદરતી જીવન જીવે છે. એમને સંઘર્ષ હોય છે; પણ અજમ્પો નથી હોતો. માણસે ‘દીમાગનું દહીં કરી નાખે’ એવા જ્ઞાનના અને શાસ્ત્રોના અને ધર્મના અને સ્વર્ગ–નરકના ઢગલા કરી નાખ્યા. એ ઢગલા નીચે હવે પોતે કચડાઈ–રીબાઈ રહ્યો છે. મારે મન તો મોજ એ જ મોક્ષ છે. મોહ છુટે એ જ મોક્ષ છે. મોક્ષનો મોહ તો સૌથી ખતરનાક છે. મોક્ષનો મોહ છોડવા જેવો છે, સંસારનો મોહ નહીં! ગુરુઓ આપણને ઉંધા રવાડે ચડાવે છે કે આ મીથ્યા છે અને આ સત્ય છે. પછી આપણું દીમાગ ગુમરાહ થઈ જાય છે. પેલા સજ્જન અત્યાર સુધી સુખી હતા. પરીવાર સાથે મસ્તીથી જીવતા હતા. હવે એ બધું તેમને મીથ્યા અને મોહરુપ લાગવા માંડ્યું. હવે મોક્ષથી ઓછું કશું તેમને ખપતું નહોતું એટલે ઉજાગરા વેઠતા હતા. તમે જોજો, ખાસ બારીકાઈથી નીરીક્ષણ કરજો. સંસારનો મોહ હશે એવા લોકો સુખી હશે, મોક્ષનો મોહ લઈને ફરનારા હાથે કરીને દુ:ખી થતા હશે અને બીનજરુરી તકલીફો વેઠ્યા કરતા હશે.

ગયા અઠવાડીયે એક મૉલમાં જવાનું થયું. એ મૉલમાં એક થીયેટર પણ હતું. એ થીયેટરમાં ફીલ્મ જોવા એક વૃદ્ધ દમ્પતી આવ્યું હતું. બન્નેની ઉમ્મર પંચોતેર કરતાં વધારે દેખાતી હતી. થીયેટરનો દરવાજો હજી ખુલ્યો નહોતો. એ વૃદ્ધ દમ્પતી બહાર ખુરશી પર બેઠું–બેઠું પરસ્પરને પ્રેમ કરતું હતું. બન્ને જણ એકબીજામાં એટલાં બધાં ખોવાયેલાં હતાં કે દુનીયાનું ન તો તેમને ભાન હતું કે ન તો તેમને દુનીયાની કશી પરવા હતી. એ વૃદ્ધ દમ્પતીને જોઈને કોઈ બોલ્યું ‘છે જરાય લાજશરમ! આટલી ઉમ્મરેય તેમને રોમૅન્ટીક બનવાનું સુઝે છે!’

મેં તેને કહ્યું, ‘પ્યારની કોઈ એક્સપાયરી ડેટ નથી હોતી. વળી પ્રેમ કરવામાં લાજ–શરમ શાની? માણસને પ્રીયપાત્ર સાથે પ્રેમ કરવાનીયે છુટ નહીં? તમે જાહેરમાં ગાળાગાળી કરી શકો, તમે જાહેરમાં મારામારી કરી શકો, તમે જાહેર રસ્તા પર થુંકી શકો–કચરો નાખી શકો, તમે જાહેર રસ્તા પર ઘોંઘાટ કરી શકો, તમે ગમે ત્યાં શૌચક્રીયા કરી શકો, તમે જાહેરમાં લાંચ લઈ શકો, તમે ખુલ્લેઆમ બોલેલું ફરી જઈ શકો, તમે ખુલ્લંખુલ્લા વીશ્વાસઘાત કરી શકો –એમ કરતી વખતે લાજ–શરમ આવવી જોઈએ.  વૃદ્ધ દમ્પતી તરફ તો ઉલટાનો અહોભાવ થવો જોઈએ ને!’

પરન્તુ આપણે મુળથી વ્યવસ્થા જ ખોટી ઉભી કરી બેઠા છીએ. વૃદ્ધ દમ્પતી પરસ્પરને વહાલ કરે એમાં શું પાપ હતું? એમાં કયું હલકું કામ હતું? આપણે કોઈ પ્રસંગે મોડા પહોંચીએ તો શરમાવાનું હોય, આપણે કોઈને આપેલું વચન પાળી ન શકીએ તો શરમાવું પડે. પ્રેમ કરવામાં વળી લાજ–શરમ શાની? વળી, એ વૃદ્ધ દમ્પતી કંઈ જાહેરમાં સેક્સ નહોતાં માણતાં, ચુમ્મા–ચુમ્મી નહોતાં કરતાં. એ બન્ને જણ પરસ્પરને અડીને બેઠાં હતાં. એક જ ડીશમાંથી નાસ્તો કરતાં હતાં. હસી–હસીને વહાલની વાતો કરતાં હતાં અને વચ્ચે–વચ્ચે એકબીજાના ગાલ ઉપર પ્રેમથી ચુંટી ભરતાં હતાં. એ જોઈને રાજી થવાનું હોય. આપણને દમ્ભ અને પાખંડ ફાવી ગયાં છે. કોઈ યુવાન માણસ બ્રહ્મચર્યની ફાલતુ બડાશો મારે તો વાંધો નહીં; પણ એક વૃદ્ધ દમ્પતી ખુણામાં બેઠું–બેઠું કોઈને નડ્યા વગર પરસ્પરને વહાલ કરતું હતું એમાં વાંધો પડી જતો હતો! આમ પાછા આપણે વૅલેન્ટાઈન્સ ડે ઉજવતા હોઈએ અને આમ, ત્યારે આવા વૃદ્ધ દમ્પતીનું સન્માન કરવાને બદલે એની ટીકા–નીંદા કરવા માંડીએ છીએ?

હમણાં એક ભાઈ કહે, મેં એક લાખ માળા પુરી કરી! તેમના ચહેરા પર ગૌરવ અને આનન્દ હતા. મને થયું કે સાચા દીલથી અને સાચી રીતે તો એક જ વખત નામસ્મરણ કરવાનું હોય ને! આટલી બધી માળાઓ કરવી જ કેમ પડે? આ તો કોઈ ઠોઠ વીદ્યાર્થી એમ કહે કે મેં પાંચમા ધોરણની પરીક્ષા દસ વખત આપી એવી જ વાત થઈ ને! વળી જો તમે આસ્તીક હો અને પ્રભુસ્મરણ તમને પસન્દ હોય તો એનાં પલાખાં–હીસાબો થોડાં રાખવાનાં હોય? માળાઓની ગણતરી શા માટે? માત્ર નામસ્મરણ ચાલે, ગણતરી છુટી જાય એ ભક્તી.

આપણે ભવ્યતા અને પવીત્રતાના ભ્રામક ખ્યાલોમાં ભટક્યા કરીએ છીએ. ભૌતીકવાદ સત્ય છે, એને ભ્રામક ગણવામાં આપણે શુરાતન બતાવીએ છીએ. અને જેનું કદાચ અસ્તીત્વ જ નથી એવા મોક્ષ અને સ્વર્ગને સત્ય સમજવાના ઉધામા કરીએ છીએ. આપણા અજમ્પા આપણે જાતે જ વધારતા રહીએ છીએ. મને તો પાકો વહેમ છે કે, જે લોકોને પરીવારનું સુખ નથી મળ્યું હોતું અથવા તો જે લોકોને પરીવારનું સુખ મેળવતાં આવડતું નથી હોતું એવા લોકો જ મોક્ષના ખ્વાબોમાં રાચતા રહે છે. જેને ફૅમીલીમાં સુખ મળી જાય છે, તેને મોક્ષ પણ ફોગટ લાગે છે. ફૅમીલી મારો ધર્મ છે, ફૅમીલી મારું અધ્યાત્મ છે, ફૅમીલી મારું મન્દીર છે, ફૅમીલી મારી મુર્તી છે, ફૅમીલી મારી પુજા છે, ફૅમીલી મારા માટે વ્રત–તપ છે.

સકલ તીરથ વન્દું કર જોડ

હમણાં વળી એક પંડીતજી શ્રોતાઓને ‘સકલ તીરથ’ સમજાવતા હતા. એક સ્તવન છે : ‘સકલ તીરથ વન્દું કર જોડ…’ એ સ્તવનમાં વર્ણન છે કે ફલાણી જગ્યાએ બત્રીસ લાખ મન્દીરો છે, ફલાણી જગ્યાએ સોળ લાખ… આપણે એ બધાં મન્દીરોમાં ન જઈ શકીએ એટલે અહીં બેઠાં–બેઠાં ભાવવન્દના કરીએ, આ રીતે લાખો મન્દીરો જુહારવાનો લાભ મળશે. પહેલો સવાલ એ છે કે લાખો મન્દીરો શા માટે જુહારવાનાં જ હોય? શ્રદ્ધા હોય તો એક જ મન્દીર ઈનફ નથી શું? બે વત્તા બે ચાર થાય એટલી ખબર હોય તો વારંવાર સરવાળા કરવા બેસવું ન પડે. પાંચસો વત્તા બસો બરાબર સાતસો જ થાય. તમે એક વખત ટોટલ કરો કે લાખ વખત ટોટલ કરો, શો ફરક પડે? લાખો મન્દીરો, લાખો મુર્તીઓને વન્દન કરવાના અભરખા જ શાના કરવાના? ભીતરથી જો એક જ વખત સાચું દર્શન થઈ જાય તો આપણાં હજારો જુઠાણાં અને પાખંડ છુટી જાય.

–રોહીત શાહ 

લેખકસમ્પર્ક : 

શ્રી. રોહીત શાહ, ‘એકાન્ત’, ડી–11, રમણકળા એપાર્ટમેન્ટ, સંઘવી સ્કુલના રેલવે ક્રૉસીંગ પાસે, નારણપુરા, અમદાવાદ – 380 013 ફોન : (079) 2747 3207 મેઈલ : rohitshah.writer@gmail.com

મુમ્બઈના મીડડેદૈનીકમાં પ્રગટ થતી એમની  લોકપ્રીય કટાર સોશ્યલ સાયન્સ(17 ફેબ્રુઆરી, 2014)માંથી.. લેખકશ્રીના અને મીડડેના સૌજન્યથી સાભાર…

‘અભીવ્યક્તીઈ.બુક્સ’ વીશે :

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી અનોખી વેબસાઈટ ‘અક્ષરનાદ’ http://aksharnaad.com/downloads પર, ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/ તેમ જ વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી ઈસુ’ https://issuu.com/ વેબસાઈટ પર પણ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સ’ મુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાં પણ આ સુવીધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. તો ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનન્તી છે.

 ‘રૅશનલવાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર રોડ, નવસારીપોસ્ટ : એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : +91 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 1811–2016

જે આ લેખ વાંચશે તે….

–કલ્પના દેસાઈ

મથાળું વાંચીને વીચારમાં પડી ગયા ને ? અને…. જાતને જ સવાલ પુછવા માંડ્યા ને ? કે, જે આ લેખ વાંચશે તે શું ? તે પાગલ થઈ જશે ? મુંગો–બહેરો બની જશે ? લેખ વાંચીને પેપર ફાડી નાંખશે ? કે લેખ વાંચીને પેટ પકડીને હસ્યા જ કરશે ? (આવું વીચારવાની મને છુટ આપો !) સીધો છાપાની ઑફીસે ફોન કરશે ? ને બરાડા પાડીને પુછશે કે, કેમ આવા લેખ છાપો છો ? ઘરમાં હશે તો ઘરની બહાર દોડી જશે ને રસ્તા પર કે બીજી કોઈ જગ્યાએ હશે તો સીધો ઘરની વાટ પકડીને ઘરમાં ભરાઈ જશે ? બધું બહુ જાતજાતનું વીચારી વીચારીને પાગલ થવા કરતાં મને પુછો અથવા લેખ જ આગળ વાંચી લો ને, ભાઈ !

‘જે આ લેખ વાંચશે તેનું કલ્યાણ થશે ને નહીં વાંચે તેને અમ્બે માના સોગન છે ! કાળકા માના સોગન છે ! બાકી બધી માતાના પણ સોગન છે !’

‘અરે ભાઈ, કેમ પણ ? મેં શું કર્યું કે આમ બધાને સોગન આપવા પડે ?’

‘બસ કંઈ નહીં. આ લેખની હજાર કૉપી કાઢીને બધે વહેંચી દો નહીં તો….’

‘હેં ? નહીં તો શું ?’

‘નહીં તો, તમારા પર આ બધી માતાનો કોપ ઉતરશે ને તમારું ધનોતપનોત નીકળી જશે. તમારા બધા પૈસા તમારી પત્ની ને બાળકો ઉડાવી મારશે. તમારા સાસરાવાળા તમારે ત્યાં ધામા નાંખી દેશે. તમારે ત્યાં કામ કરવાવાળા રજા પર ઉતરી પડશે. તમારે ઑફીસમાં ઓવરટાઈમ કરવો પડશે. સમજી લો ને કે, દુનીયામાં જેટલાં દુ:ખ ને જેટલી તકલીફો છે તે બધી તમારા પર તુટી પડશે, જો…..’

‘હા હા બાપા, સમજી ગયો. વાંચ્યા પહેલાં જ આ લેખની હજાર કૉપી કાઢીને મારે વહેંચી દેવાની છે, એમ ને ? પણ મારે જ શું કામ ? કેમ, પ્રેસમાંથી કૉપી કાઢવાની ના પાડી ? ને ફક્ત આ જ લેખની કે પછી આખા ને આખા છાપાની જ હજાર કૉપી દરેક વાચકે કાઢવાની છે ? છાપું વેચવાનું કે છાપવાનું આ નવું ગતકડું કાઢ્યું છાપાવાળાએ ? ભાઈ, એ અમને કેવી રીતે પોસાય ? ને આમ છાપાની કૉપીઓ કાઢવાનું કામ અમારું છે ? જાઓ ભાઈ, એ દમદાટી કે ધમકી બીજાને આપજો. અમારે તો છાપું વાંચવા સાથે મતલબ. અમને જે ગમે તે લેખ પણ વાંચશું ને નહીં ગમે તો છાપાનો ડુચો પણ વાળી દઈશું, અમારી મરજી. આમ ભગવાનનું નામ આપીને ધમકાવો નહીં.’

‘ચાલો રહેવા દો. જોઈ લીધા તમને. તમે તો કહેલું માનવાને બદલે માથું ખાવા મંડ્યા ને જીદે ચડી ગયા ! કેટલા સવાલ પુછી માર્યા ! રહેવા દો, એ તમારું કામ નહીં. જો હમણાં તમને એવું કહીએ કે, ‘જે આ લેખ વાંચશે તેના પર અંબે માની કૃપા થશે. કાળકામાતા ને બહુચરમાતા ને બાકીની બધી માતાઓ પણ તમારા ઉપર આશીર્વાદ વરસાવવા ધક્કામુક્કી કરશે, તો ? તો તમને ગમશે, કેમ ? તો પછી આ લેખની શું, આખા ને આખા છાપાની હજારો કૉપીઓ કઢાવવા તમે દોડી વળશો, એમાં ના નહીં. જે આ લેખ વાંચશે તેના ઘરે કોઈ દીવસ ડૉક્ટર કે વકીલ મહેમાન પણ નહીં બને. તેને ફટાફટ નોકરીમાં પ્રમોશન મળી જશે. કુંવારા હશે તો ચોકઠું ગોઠવાઈ જશે ને પરણેલા હશે તો કંઈ કહેવાનું નથી… (ચોકઠું વહેલું આવી જશે !)’

જેણે જેણે આ લેખ વાંચ્યો છે, તેને કોઈ દીવસ પેટમાં નથી દુ:ખ્યું. કેમ ? કારણ કે, હસતી વખતે દર વખતે એણે પોતાનું પેટ પકડી રાખેલું. જેણે આ લેખ વાંચ્યો, તેને તે દીવસે ભુખ નહોતી લાગી. કેમ ? હસી હસીને એનું પેટ ભરાઈ ગયેલું. જેણે આ લેખ વાંચ્યો, તેના પુણ્યના ખાતામાં, જમાનું ખાતું ઉભરાઈ ગયેલું. કેમ ? એણે એ લેખ બીજા દસ જણને વંચાવેલો. જેણે આ લેખ વાંચ્યો, તેના ઘરમાં તે દીવસે પરમ શાન્તીનો મહોલ હતો. કેમ ? લેખ વાંચ્યા પછી કંકાસ કરવાનો કે ઝઘડવાનો એનો બીલકુલ મુડ નહોતો. કોઈએ લેખ વાંચ્યો તો તેનું બ્લડ પ્રેશર નોર્મલ થઈ ગયેલું અને શુગર પણ કંટ્રોલમાં થઈ ગયેલી. કેમ ? તો લેખ વાંચીને એણે પ્રસન્ન ચીત્તે ભોજન કરેલું અને પ્રમાણસર ખાધેલું. બીજા એક જણે આ લેખ વાંચેલો, તો તેને શાન્તીથી ઉંઘ આવી ગયેલી. કેમ ? ભઈ, આનો જવાબ તમે જ આપી દો ને, બધા જ જવાબ મારે આપવાના ? ચાલો તો પછી, માની ગયાને લેખના પરચાને ? હવે તો છપાવશો ને આ લેખની હજાર કૉપી ?’

‘ભઈ, આ લેખની હજારો કૉપીઓ એમ પણ નીકળી જ ચુકી છે. તો હવે મારે શું કામ ?’

‘સારું ત્યારે લેખ વાંચજો ને વંચાવજો. બીજું શું ?’

‘પણ લેખ બધાને સમજાશે ?’

‘એક જણે લેખ વાંચવાની ના પાડી, તો એના ઘરની દીવાલો હાલવા માંડેલી ને ભીંતેથી પોપડા ખરવા માંડેલા. તરત જ એણે લેખ ગોખી મારેલો ને એના ઘરની દીવાલોને તરત જ નવો રંગ લાગી ગયેલો !’

‘એક જણે લેખ વાંચવામાં આળસ કરી, તો એના બૅંકના લૉકરમાંથી અચાનક જ ઘરેણાં ગાયબ થઈ ગયેલાં ! બીજે દીવસે એણે પચાસ વખત લેખ વાંચ્યો, તો એના ઘરેણાં પાછાં મુળ સ્થાને પહોંચી ગયેલાં !’

‘વાહ ભઈ, વાહ ! લો, હમણાં જ લેખ પણ વાંચી લઉં ને બધે મોકલી પણ દઉં, ખુશ ? હે લેખ, તારા પરચા અપરમ્પાર ! જય હો ! જય હો !’

–કલ્પના દેસાઈ

સુરતના ‘ગુજરાત ગાર્ડીયન’ દૈનીકની ‘સન્ડે ગાર્ડીયન’ પુર્તીમાં કલ્પના દેસાઈની લોકપ્રીય હાસ્ય–કટાર ‘સ્માઈલ પ્લીઝ’ પ્રગટ થતી રહે છે. એમના તારીખ : 21 જુન, 2015ના અંકમાંથી, લેખીકા અને ‘ગુજરાત ગાર્ડીયન’ના સૌજન્યથી સાભાર….

લેખીકા સમ્પર્ક : કલ્પના દેસાઈ, ‘ગુલમહોર’, ઉચ્છલ– 394 375 જીલ્લો : તાપી. ફોન : (02628) 231 123 સેલફોન : 99094 28199 ઈ–મેલ : kalpanadesai.in@gmail.com

‘અભીવ્યક્તીઈ.બુક્સ’ વીશે :

રોજેરોજ ગુજરાતી સાહીત્યનો રસથાળ પીરસતી અનોખી વેબસાઈટ ‘અક્ષરનાદ’ http://aksharnaad.com/downloads પર, ગુજરાતી–ભાષાનું જતન અને સંવર્ધન માટે સતત સક્રીય વેબસાઈટ લેક્સિકોન http://www.gujaratilexicon.com/ebooks/ તેમ જ વીશ્વભરની વીવીધ ભાષાઓમાં 25 મીલીયનથી વધુ પુસ્તકો અને મેગેઝીનો ધરાવતી ઈસુ https://issuu.com/ વેબસાઈટ મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગની તમામ ‘ઈ.બુક્સ’ મુકવામાં આવી છે. સૌ વાચક બંધુઓને ત્યાં પણ આ સુવીધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. તો ત્યાંથી તે ડાઉનલોડ કરી લેવા વીનન્તી છે.

 રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા અભીવ્યક્તી બ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, નવસારી કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર રોડ, નવસારીપોસ્ટ : એરુ એ.સી . – 396 450 જીલ્લો : નવસારી. સેલફોન : 9537 88 00 66 ઈ–મેલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય : ઉત્તમ ગજ્જર – uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 11/11/2016