Feeds:
Posts
Comments

–હરનીશ જાની

મારા બાલુકાકાને મેં પુછ્યું, ‘‘તમે ભગવાનમાં માનો છો ?’’

બાલુકાકા બોલ્યા, ‘‘ના.’’

મેં વળી પાછું પુછ્યું, ‘‘કેમ માનતા નથી ? આ ચાંદો–સુરજ કોણે બનાવ્યા છે ? ધરતી–આકાશ કોણે બનાવ્યાં છે ?’’

બાલુકાકા કહે, ‘‘જો ભાઈ, એ બધું જેણે બનાવ્યું હોય તે જાણે. મને હેરાન ના કર…’’

મેં કહ્યું, ‘‘ના, તે પરમાત્માએ બનાવ્યાં છે.’’

બાલુકાકા બોલ્યા, ‘‘તો જા, તારી વાત સાચી ! પરમાત્માએ બનાવ્યાં. તેમાં વાંધો શો છે ? તેના વીશે તારે ફરીયાદ કરવી હોય તો બીજાને કર.’’

મેં કહ્યું, ‘‘તો પછી તમે ભગવાનમાં કેમ માનતા નથી ?’’

બાલુકાકા બોલ્યા, ‘‘ભગવાન જોડે મારે કોઈ વાંધો નથી. મને વાંધો હોય તો તે તારા જેવા લોકો જોડે છે. જો હું કહું કે હું ભગવાનમાં માનું છું તો તારા જેવા લોકો પુછશે કે કયા ભગવાનમાં માનો છો ? અને કેમ માનો છો ? એટલે સો વાતની એક વાત. નન્નો કહી દેવાનો.. નહીં તો મારે બીજા સો જવાબ આપવા પડે.’’

મેં કહ્યું, ‘‘ભગવાન બધા સરખા છે. જ્યાં સુધી તમે કોઈ સુપ્રીમ પાવરમાં માનો ત્યાં સુધી.’’

કાકા કહે, ‘‘તું આટલો બધો જ્ઞાની થઈ ગયો છે તો મને કહે કે તારો ‘સુપ્રીમ પાવર’ એટલે કોણ ? અલ્લાહ – જીસસ – કૃષ્ણ – મહાવીર – ગ્રંથ સાહેબ ??’’

મેં કહ્યું, ‘‘એ બધા જ સુપ્રીમ.’’

કાકા બોલ્યા કે, ‘‘બધા કેવી રીતે સુપ્રીમ કહેવાય. સુપ્રીમ તો એક જ હોય. બધા સુપ્રીમ ન હોઈ શકે.’’

આ જગતમાં મોટામાં મોટો પ્રોબ્લેમ એ છે કે કોઈ પણ વાતની બે બાજુ હોય છે. જે એક બાજુને જુએ છે તેને બીજી બાજુ પર શું છે તેની ખબર નથી. એટલે એને પોતાની બાજુ ખરી લાગે છે. હવે બીજી બાજુનાને પોતાની બાજુ ખરી લાગે છે. એમની માન્યતાઓ એટલી દૃઢ હોય છે કે તેમને એવું પણ નથી લાગતું કે બીજી વ્યક્તી ખરી હોઈ પણ શકે.

અમે બ્રાહ્મણ સમાજની પચીસમી જયન્તી ઉજવતા હતા. તેની મીટીંગ હતી. વાત આવી ડીનરની. વડોદરાના ભાગવતભાઈ કહે, ‘‘આપણે બ્રાહ્મણ કહેવાઈએ એટલે આપણા ડીનરમાં લાડુ મસ્ટ !’’ સુરતના મારુતીભાઈ કહે, ‘‘હવે અમેરીકામાં જુના વીચારો છોડીને ઘારી–પુરી રાખો.’’ અને ચાલ્યું ડીસ્કશન. અડધા લાડુની તરફેણમાં અને અડધા ઘારી–પુરીમાં જોડાયા. ડીસ્કશન પછી ‘તું-તાં’ પર આવી ગયું. સારું થયું કે આ બધા બ્રાહ્મણો હતા. જો રજપુતો હોત તો તલવારો ખેંચાઈ હોત. પછી એક વડીલ નીવેડો લાવ્યા કે બન્ને વાનગીમાં જે સસ્તી પડતી હોય તે બનાવો. છેવટે પૈસાની સીચ્યુએશન જોતાં લાપસી જ પોષાય તેમ હતું. છેવટે લાડુ–ઘારીમાં ત્રીજા લાપસીબહેન ફાવી ગયાં !

ઘણી વખતે બે સાઈડ એકમેકની સામસામે આવી જાય તો ત્રીજું એલીમેન્ટ પેદા થાય છે અથવા તો તૈયાર કરવું પડે છે. બન્ને પાર્ટી પોતે ખરી જ છે એમ દૃઢ પણે માનતી હોય છે. ખબર નહીં કે એવું કેમ બને છે કે બન્ને બાજુઓ પોતાના પક્ષને જ સાચો કેમ માનતા હશે ? જો બે પક્ષો વચ્ચે રમતની હરીફાઈ હોય અને રમતમાં હારજીત આંકડાઓથી નક્કી થતી હોય; છતાં અમ્પાયર કે રેફ્રી રાખવા પડે છે. અમે જ્યારે નાના હતા અને રસ્તા પર ક્રીકેટ રમતા, ત્યારે ભીંત પર કોલસાથી સ્ટમ્પ દોરતા. અને બોલ સ્ટમ્પ પર વાગે તેની ખબર કેવી રીતે પડે ? ત્યારે અમે કોઈ આંખે નબળાને અમ્પાયર બનાવી દેતા અને પછી કહેતા કે ‘અમ્પાયર ઈઝ ઓલ્વેઝ રાઈટ.’ આ વાક્યથી વધારે ઈન્ગ્લીશ અમારામાંથી કોઈને નહોતું આવડતું. પણ તેમ છતાં; અમે એ અમ્પાયરનું માનતા. અને આમ, અમે રમતમાં વચલો રસ્તો શોધ્યો હતો. આજે તો કમ્પ્યુટરની આંખે ટેસ્ટ મેચોમાં નીર્ણયો લેવાય છે; તોય મન દુ:ખ તો રહે જ છે.

હું માનું છું કે જો બન્ને પક્ષ ખોટા હોય તો જ ઝગડો લાંબો ચાલે. જો એક પક્ષ શાન્તી રાખવા માંગતો હોય તો બીજા પક્ષની વાત માની લે.. પછી ભલેને તેમ કરવાથી સ્વમાન ઘવાતું હોય. પહેલાં એ નક્કી કરવું જોઈએ કે શું હાંસલ કરવા ઝઘડીએ છીએ.

મારી પત્નીએ એક સફરજન મારી બે દીકરીઓને આપ્યું અને કહ્યું, ‘‘બે બહેનો વહેંચી લેજો.’’ મોટી કહે, ‘‘હું કાપીશ અને અડધો ભાગ નાનીબહેનને આપીશ.’’ નાનીને એમ કે મોટીબહેન કાપીને મોટો ભાગ પોતે લઈ લેશે. એટલે એ મંડી પડી, ‘‘ના, મને કાપવા દે.’’ આમ ‘હું કાપું–હું કાપું’ ચાલું થયું. હવે આ વાતનો નીવેડો મારી પત્ની લાવી. તેણે કહ્યું કે, ‘‘તમારામાંથી જેણે બે ભાગ કરવા હોય તે કરે; પરંતુ તેના બે કટકામાંથી, પહેલો ટુકડો પસંદ કરવાનો હક્ક બીજીનો.’’ પછી બન્ને શાન્ત થઈ.

વરસો પહેલાં, જ્યારે હું હાઈ સ્કુલમાં ભણતો હતો, ત્યારે ‘તલાક’ ફીલ્મનું કવી પ્રદીપનું એક ગીત પ્રખ્યાત થયું હતુ. તેમાં તે ગાય છે : ‘સંભલ કે રહના અપને ઘર કે છીપે હુએ ગદ્દારોં સે.’ તેમાં આવતું કે ‘તુમ્હે હમારે કશ્મીર કી રક્ષા કરની હૈ.’ જે મને ન સમજાતું. મેં મારા બાપુજીને પુછ્યું, ‘‘શ્રીનગર–કશ્મીર તો આપણા ભારતમાં આવ્યું, પછી એની જુદી રક્ષાની આ શી વાત છે ?’’ એમણે મને સમજાવ્યું કે કશ્મીરના બે ભાગ પડી ગયા છે. આપણો ભાગ પાકીસ્તાન માંગે છે. ત્યારે જ મેં તેમને કહ્યું હતું કે હવે જેના ભાગમાં જે આવ્યું છે તે લઈને બેસી રહોને ! ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું, ‘‘તું હજુ નાનો છે. મોટો થઈશ ત્યારે સમજાશે.’’ આજે 72 વરસે પણ મને તે હજુ નથી સમજાતું. ત્યારે બન્ને દેશો પાસે પોતાના ભાગનાં કશ્મીર હતાં અને આજે પણ છે. વાત તો ત્યાંની ત્યાં જ છે. બેમાં કોઈકે ખરું હોવું જરુરી છે ? કદાચ તેને જ પોલીટીક્સ કહેતા હશે.

બે દેશો વચ્ચે યુદ્ધને તીલાંજલી આપી અને શાન્તી સ્થાપવી હોય તો મંત્રણાઓમાં સૈનીકોની માતાઓને બેસાડવી જોઈએ અને પોલીટીશીયનોને ઘેર બેસાડવા જોઈએ.

મેં મારા બાલુકાકાને પુછ્યું, ‘‘તમે ભગવાનમાં નથી માનતા તો પછી તમારી જાતને આસ્તીક કેમ ગણાવો છો ?’’

બાલુકાકાએ મને કહ્યું, ‘‘જો ભાઈ, હું ટીલાં–ટપકાં ન કરું; પણ હું આધ્યાત્મીક છું. દુનીયાને ચલાવનારી કોઈ શક્તી તો છે જ. તું માનવ શરીરને જ જો. અને શરીરની બધી પ્રક્રીયાઓનું નીરીક્ષણ કર. તો તું એ પરમશક્તીમાં માનતો થઈ જઈશ.’’

મેં કહ્યું, ‘‘ચાલો ત્યારે તમે નાસ્તીક નથી અને તમને કોઈ આસ્તીક ગણે તો તે તમને ગાળ સમાન લાગે છે. બરાબરને ?’’

કાકા બોલ્યા, ‘‘હું આધ્યાત્મીક છું. ભગવાનમાં નથી માનતો. મને ધર્મના નામે ચાલતા ધતીંગો નથી ગમતા. અને તારી જેમ જાત જાતની ધજાઓ લઈને ઘુમવામાં હું નથી માનતો. મને મોક્ષ અપાવવા નીકળી પડેલા આ ગુરુઓ નથી ગમતા. હા, પરન્તુ જગતને નીયન્ત્રણમાં રાખનાર કોઈક શક્તી છે. તેને હું નમું છું.’

મારે કહેવું પડ્યું કે કાકાએ ‘સીક્કાની ત્રીજી બાજુ’ શોધી કાઢી.

–હરનીશ જાની

લેખક–સંપર્ક:
શ્રી. હરનીશ જાની, 4, Plesant Drive, Yardville, NJ 08620 – USA
eMail: harnish5@yahoo.com  Phone 609-585-0861609-585-0861

લંડનથી પ્રગટ થતા ગુજરાતી ડીજીટલ માસીક ‘ઓપીનીયન’ના તારીખ:18-12-2013ના અંકમાંથી, લેખકશ્રી તેમ જ ‘ઓપીનીયન’ના તંત્રી શ્રી. વીપુલભાઈ કલ્યાણી ના સૌજન્યથી સાભાર.. ઈ–મેઈલ: vipoolkalyani.opinion@btinternet.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ  http://govindmaru.wordpress.com વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ..  ..ગોવીન્દ મારુ..

‘રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આ લેખ સહીત આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જરuttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ:12/09/2014

–ધવલ મહેતા

રૅશનાલીસ્ટ સમાજની સ્થાપના માટે અવરીત ઝઝુમનારા એક પ્રખર બૌદ્ધીક ડૉ. બી. એ. પરીખની આ લઘુપુસ્તીકા રૅશનાલીસ્ટો માટે એક પાઠ્યપુસ્તકની ગરજ સારે તેવી છે. ડૉ. બી. એ. પરીખ પોતે પ્રતીષ્ઠીત માનસશાસ્ત્રી છે અને તેમણે માનવમનનો ઉંડો અભ્યાસ કર્યો હોવાથી આ લઘુપુસ્તીકામાં તેમની મનોવૈજ્ઞાનીક તરીકેની સુઝ ઉપસી આવે છે. વળી, તે એક રૅશનાલીસ્ટ ચીન્તક હોવાથી તેમણે આધ્યાત્મીકતા એટલે શું, અધ્યાત્મવાદ કોને કહેવાય, અધ્યાત્મવાદ અને વીજ્ઞાન વચ્ચે કયા તફાવતો છે, માત્ર અન્તર્જ્ઞાન અને અન્તરસ્ફુરણાથી પ્રગટતા જ્ઞાનને પ્રમાણભુત ગણી શકાય કે નહીં… તેવા વીવીધ પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે અને તે સમજાવ્યા છે. તેમણે સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું છે કે આધ્યાત્મીક જ્ઞાન, વીજ્ઞાનના સ્થાપીત માપદંડોમાંથી એક પણ માપદંડની કસોટીમાં પાર ઉતરતું નથી. તેથી આધ્યાત્મીક અનુભુતી અને તે અંગેના દાવાઓ સાવ ગપ્પાબાજી, જુઠાણું, ઢોંગ, માનસીક ભ્રમણા, માનસીક માંદગી કે માનસીક વીકૃતી જ કહેવાય. આધ્યાત્મીક જ્ઞાન અને આધ્યાત્મીક અનુભુતી માટેનો આવો સ્પષ્ટ અને બીલકુલ નીખાલસ અભીપ્રાય બહુ જ ઓછા ચીન્તકોમાં જોવા મળે છે. વળી, આધ્યાત્મીક શક્તી હોવાનો દાવો કરનારા યોગીઓ કે સાધકો માત્ર તે પુરતો દાવો કરીને બેસી રહે તો તેમને આપણે સ્વકેન્દ્રી ગણીને નજરઅંદાજ કરીએ. પરન્તુ લેખકે બહુ જ સ્પષ્ટતાથી રજુઆત કરી છે કે આધ્યાત્મીક શક્તીનો એક બીજો પ્રવાહ રોગોપચારની પદ્ધતીઓમાં પ્રગટ થતો દેખાય છે, જેમાં હસ્તસ્પર્શથી કે આશીર્વાદથી કે માત્ર દર્શનથી રોગો મટાડવાનો દાવો આધ્યાત્મીકો કરે છે. આ જુઠાણાનું સમર્થન કેટલાક હતાશ થયેલા અન્ધશ્રદ્ધાળુ રોગીઓ પણ કરે છે. તેઓ એમ ગદ્ગદ થઈને જણાવે છે કે અમુક મહાત્માના સ્પર્શથી, દર્શનથી કે ભભુતીથી અમારા રોગો દુર થઈ ગયા છે. આવા દાવાઓની વૈજ્ઞાનીક પદ્ધતીથી ચકાસણી થતી નથી. તેથી આ જુઠાણું સમાજમાં વાયુગતીથી ફેલાય છે. આ લઘુપુસ્તીકાના લેખક આ અંગે અન્ધશ્રદ્ધાળુઓને તેમ જ ભક્તજનોને ગમ્ભીર ચેતવણી આપે છે અને કહે છે કે આવા ઉપચારોની સફળતાના કોઈ વૈજ્ઞાનીક પુરાવા નથી. વળી, આવા લોકોને છેતરવાની નવીનવી પદ્ધતીઓ ઉભરતી જ જાય છે. જેમાં વીદ્વાન લેખકે રેકી પદ્ધતીની આલોચનાત્મક ચર્ચા કરી છે. લેખકે બહુ સાચી રીતે જ જણાવ્યું છે કે યોગ–પ્રાણાયામ દ્વારા કુંડલીનીને જાગ્રત કરીને માનસીક કે શારીરીક સુખ કે આધ્યાત્મીક ઉંચાઈ પ્રાપ્ત કરવાનો ભારતમાં હજારો વર્ષોથી જે પ્રચાર થઈ રહ્યો છે તેમાં કુંડલીની શું છે, તે હોય તો ક્યાં છે અને તે જાગ્રત થાય તેનો શો અર્થ કરવો તેની કોઈએ તે વીજ્ઞાનની કસોટીમાંથી પાર થાય તેવી વ્યાખ્યા આપી નથી કે નથી સાબીતી આપી. એટલે યોગસાધના દ્વારા કુંડલીની જાગૃતીની વાતોને મનોરંજનના એક સાધન કે આધ્યાત્મીક ગપ્પાબાજીનો એક પ્રકાર તરીકે ગણાવી શકાય. ભારતના આધ્યાત્મીક ચીન્તકો એવું માને છે કે પશ્વીમનું જીવન ભોગવાદી છે અને આપણું જીવન ત્યાગવાદી કે આધ્યાત્મીક છે અને તેથી આપણે પશ્વીમના જગતને અધ્યાત્મનો સંદેશો આપીને તેને નૈતીક પતનમાંથી ઉગારવાનું છે. આ એક સરાસર આત્મશ્લાઘા અને મીથ્યાભીમાન છે. કારણ કે ભારતદેશ તો પોતે અનૈતીકતાથી ભરપુર જણાય છે અને આધ્યાત્મીક ગુરુઓનાં નૈતીક સ્ખલનો અને ખાસ કરીને અપ્રામાણીકતાથી મેળવેલા ધનના ઢગલા ભારતમાં સૌથી વધારે જોવા મળે છે. પશ્વીમ ભોગવીલાસવાળું જીવન જીવતું હોય તો તેઓની સરાસરી આવરદા નીચી હોવી જોઈએ. ત્યારે સરખામણીએ ત્યાગવાદી ભારતના લોકોની સરાસરી આવરદા તો બહુ નીચી છે અને ગંદકીજન્ય રોગોનું પ્રમાણ ભારતમાં સૌથી વધારે છે. આ પ્રકારની આધ્યાત્મીક ઉંચાઈ વીશેની દલીલો દ્વારા વીજ્ઞાન અને ટૅકનૉલૉજી, જેણે સામાન્ય માનવીનાં સુખસગવડો વધાર્યાં છે અને સરાસરી જીવન આવરદા વધારી છે, તેની ટીકા કરનારાઓને ડૉ. બી. એ. પરીખે બહુ જ અસરકારક જવાબ આપ્યો છે. વળી, તેમણે બહુ જ સચોટ ભાષામાં જણાવ્યું છે કે ભારતીય અધ્યાત્મ જે આત્માની અમરતા અને આત્માના ગુઢ ખ્યાલ પર ઉભો થયો છે તેને કોઈ વૈજ્ઞાનીક સમર્થન નથી. વળી આત્મા અને તેના પુનર્જન્મના ખ્યાલો ઉપર ઉભો થયેલો ગુઢવાદ ભલે અન્ધશ્રદ્ધાળુઓને ઈશ્વર–સ્વર્ગનો અનુભવ કરાવનાર તત્ત્વ લાગે; પરન્તુ આવો અનુભવ એક આભાસ સીવાય કંઈ નથી. અતી રાષ્ટ્રવાદથી પીડાતા અન્ધશ્રદ્ધાળુઓ અને નાગરીકો જેઓ હીન્દુ સંસ્કૃતીને જગતની સર્વશ્રેષ્ઠ સંસ્કૃતી ગણે છે તેમને લેખકે પડકાર્યા છે. કારણ કે તેઓના આ દાવામાં કોઈ વજુદ લેખકને જણાયું નથી. લેખક વીજ્ઞાન શું છે તે, તેના પાયા કયા છે, તેની ચકાસણીની પદ્ધતીઓ શી છે તેની ઉંડી સમજ ધરાવતા હોવાથી આ પુસ્તક ઘણું સમૃદ્ધ બન્યું છે.

આ લઘુપુસ્તીકા દ્વારા લેખકે, રૅશનાલીસ્ટ માનવીએ રૅશનાલીસ્ટ સમાજના ઘડતરની દીશામાં મોટો ફાળો નોંધાવ્યો છે. લેખકની મર્મસ્થ કુશળતા, પોતાની દલીલો સાદી ભાષામાં અનેક દૃષ્ટાંતો આપીને સમજાવવાની છે, વળી તેઓ પોતાના મુદ્દાઓ નંબર ૧, ૨, ૩ વગેરે આપીને દરેક મુદ્દા ઉપર ધ્યાન આપવાની વાચકને ફરજ પાડે છે. લેખક ડૉ. પરીખને આ લઘુપુસ્તીકા લખવા બદલ હું ધન્યવાદ આપું છું. આ લઘુપુસ્તીકા એટલી તો સર્વસમાવેશક અને પ્રસ્તુત છે કે નાની નાની ‘રૅશનાલીસ્ટોની કાર્યશાળા’ઓમાં તેને પાઠ્યપુસ્તક તરીકે રાખીને ભવીષ્યના રૅશનાલીસ્ટો તૈયાર કરવામાં ઘણી મદદરુપ થાય તેમ છે.

– ધવલ મહેતા

ડૉ. બી. એ. પરીખની પુસ્તીકા ‘અધ્યાત્મવાદ વીશે વૈજ્ઞાનીક સમજ’ માટે ગુજરાત યુનીવર્સીટીના મેનેજમેન્ટ વીભાગના ભુતપુર્વ વડા અને ‘ગુજરાત સમાચાર’ દૈનીકના કટારલેખક પ્રા. ધવલ મહેતાએ ઉપરોક્ત ‘પ્રાસ્તાવીકા’ લખી છે. ‘પ્રાસ્તાવીકા’ના લેખક પ્રા. ધવલ મહેતા, આ પુસ્તીકાના લેખક ડૉ. બી. એ. પરીખ તેમ જ પ્રકાશક (સાહીત્ય સંગમ, પંચોલી વાડી સામે, બાવા સીદી, ગોપીપુરા, સુરત395 001 ફોન: (0261) 259 7882, (0261) 259 2563 ઈ–મેઈલ: sahityasangamnjk@gmail.com પ્રથમ આવૃત્તી: 2014, પૃષ્ઠસંખ્યા: 96 + 4 = 100, કીંમત: 60/– ) ના સૌજન્યથી સાભાર..

પ્રાસ્તાવીકા–લેખકનો સમ્પર્ક :

પ્રા. ધવલ મહેતા, બી-13, કોણાર્ક – કરીશ્મા એપાર્ટમેન્ટ, રેણુકા હૉલ સામે, વસ્ત્રાપુર, અમદાવાદ-15 ફોન નંબર: (0261) 225 2190 સેલફોન નંબર: 079 2675 4549 ઈમેઈલ: dhawalanjali48@yahoo.com

પુસ્તીકા–લેખકનો સમ્પર્ક :

ડૉ. બી. એ. પરીખ, 154, સર્જન સોસાયટી, પાર્લે પૉઈન્ટ, અઠવા લાઈન્સ, સુરત–395 007 સેલફોન: 99241 25201 ઈ–મેઈલ: bhanuprasadparikh@yahoo.com

 ‘રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત ખાતરી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 .મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ:  05/09/2014

 

મુરજી ગડા

ગ્લોબલાઈઝેશન એટલે વૈશ્વીકીકરણ. એ સમસ્ત દુનીયાને આવરી લેતો વર્તમાનનો એક મુખ્ય પ્રવાહ છે. તે એટલો પ્રબળ છે કે એને રોકવાનું કોઈ એક વ્યક્તી કે દેશ માટે શક્ય નથી રહ્યું. ફક્ત પોતા પુરતું કોઈ એને રોકી શકે છે. આ પ્રવાહ બહુમતીના લાભમાં હોવાથી એને રોકવા કરતાં એમાં જોડાવું આપણા હીતમાં છે.

ગ્લોબલાઈઝેશન એ ભારતમાં સરખી રીતે ન સમજાયેલી પ્રક્રીયા છે. એનો સાચો અર્થ છેઃ દેશ, જાતી, ધર્મ વગેરેના ભેદભાવ ભુલી માનવ સમાજ પરસ્પર સહકારથી અને શાન્તીપુર્વક રહે. આ ગ્લોબલાઈઝેશનનુ અન્તીમ ધ્યેય છે. અત્યારે એનો જે અર્થ કરવામાં આવે છે તે છેઃ માલસામાન, મુડી, સેવાઓ, ટૅકનૉલૉજી અને પ્રોડક્ટીવ વ્યક્તીઓ માટે રાષ્ટ્રીય સરહદોની મર્યાદાઓ ઘટાડવાની. આને મુક્ત આર્થીક નીતી પણ કહેવાય છે.

આ બધી બાબતોનો પ્રવાહ છતવાળા પ્રદેશમાંથી અછતવાળા પ્રદેશ તરફ જતો હોવાથી બધાને એનો ફાયદો થાય છે. દરેક દેશની અંદર આ પ્રક્રીયા ચાલે જ છે. હવે એને બીજા દેશો સુધી વીસ્તારવાની છે. એ વીષમતા નહીં; પણ સમાનતા લાવનારી છે. એમાં આર્થીક ગુલામી નથી, ત્યાં કાબેલીયતની કદર થાય છે.

ગ્લોબલાઈઝેશન નવું નથી. એ સદીઓ પહેલા શરુ થયું છે. છેલ્લે તે રાજકીય સામ્રાજ્યવાદના સ્વરુપમાં હતું. જે એ સમજી શક્યા નહીં એમનું ખુબ જ આર્થીક શોષણ થયું હતું. હાલમાં ગ્લોબલાઈઝેશનનો જે તબક્કો ચાલે છે તે આર્થીક અને સાંસ્કૃતીક વીચારધારાના રુપમાં ફેલાઈ રહ્યો છે. એને રાષ્ટ્રીય સરહદો રોકી શકે એમ નથી.

ઓગણીસમી સદીના સામ્રાજ્યવાદથી ગભરાયેલા લોકો હજી પણ ગ્લોબલાઈઝેશનને એ જ સ્વરુપે જુએ છે. ત્યારની અને અત્યારની પરીસ્થીતી સાવ જુદી છે. અત્યારે ભારત એક શક્તીશાળી દેશ છે. ત્યારે શક્તીશાળી તો દુર; એક દેશ પણ નહોતો. સેંકડો નાના રજવાડાઓનો સમુહ હતો.

ગ્લોબલાઈઝેશનનો લાભ બધાને એકસરખો, એકસાથે અને આપોઆપ ન મળે એ સમજવાનું અને સ્વીકારવાનું છે. પોતા માટે યોગ્ય જગ્યા બધાએ જાતે મેળવવાની છે. સામે ચાલીને કોઈ આપી દેવાનું નથી. જે એમાં જોડાતાં નથી કે જોડાઈ શકતાં નથી તે પોતાની મર્યાદાઓ માટે પદ્ધતીનો વાંક કાઢે છે.

ગ્લોબલાઈઝેશન શબ્દ પ્રચલીત થયો એના ઘણા વખત પહેલાથી આપણે એનો લાભ લેતા થયા છીએ. સાંઈઠના દાયકામાં જ્યારે શીક્ષીત વર્ગે પશ્ચીમના દેશોમાં જવાનું શરુ કર્યુ ત્યારે આપણા માટે ગ્લોબલાઈઝેશનની શરુઆત હતી. ત્યારે ‘Brain Drain’ના નામે ઘણી બુમો સંભળાતી હતી. આજે એનું જે વળતર મળી રહ્યું છે તે બધાને ગમે છે. એ જ રીતે કારીગર વર્ગ અખાતના દેશોમાં જઈ પોતાના કુટુમ્બનું આર્થીક ધોરણ ઉંચું લાવી શક્યો તે બધું ગ્લોબલાઈઝેશનને આભારી છે.

ભારત જેવો વીશાળ દેશ જ્યાં પ્રાંતો વચ્ચે ભાષા, પોશાક, ખાનપાન, રીતરીવાજ વગેરે જુદાં છે ત્યાં પરપ્રાંતમાં જવું એ વીદેશ જવા જેટલુ મોટું પગલું હતું. જે લોકોએ ત્યારે દેશમાં જ સ્થળાન્તર કર્યું તેઓએ પણ ઘણી પ્રગતી કરી હતી.

ગુજરાતીઓ ગુજરાત છોડીને અન્યત્ર ગયા એનાથી એમને ફાયદો થયો છે, ગુજરાતને ફાયદો થયો છે અને નવા વસવાટના તે પ્રદેશોને પણ ફાયદો થયો છે. એમણે એવું ન કર્યું હોત તો એમની ધંધાકીય કુનેહ બહાર ન આવી હોત. પેઢીઓ પહેલાં થયેલું આ સ્થળાન્તર ગ્લોબલાઈઝેશનની નાની આવૃત્તી જેવું હતું.

‘ઈન્ડીયા’ કહેવાતા શહેરોની હાલની આબાદીનો યશ ઘણે અંશે ગ્લોબલાઈઝેશનને આપી શકાય; પણ ‘ભારત’ કહેવાતાં ગામડાંની બરબાદી માટે તેને જવાબદાર ન બનાવાય. ગામડાંની હાલત ખરાબ છે તે ખરું; પણ તે હમણાં નથી થઈ, પહેલેથી જ થયેલી છે. એ સમજવું જરુરી છે કે પહેલાંની સ્થીતી વાજબી કે ન્યાયી હતી એમ માની લેવું યોગ્ય નથી.

ગામડાના પછાતપણાનાં કારણો આન્તરીક અને સનાતન છે. ગામડાંના ગરીબોનું શોષણ થયું છે જમીનદારો દ્વારા; ખર્ચાળ, ધાર્મીક અને સામાજીક ક્રીયાકાંડો માથે ઠોકી દેનાર બ્રાહ્મણ વર્ગ દ્વારા અને આવા પ્રસંગો માટે આકરી શરતે નાણા ધીરનાર શાહુકારો દ્વારા. આ ત્રણ વર્ગની વ્યક્તીઓએ ગામડાંની પ્રજાને ગરીબ અને પછાત રાખવામાં ખુબ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. ગરીબોની પાયાની જરુરીયાતો પુરી કરવા સાથે આ બાબતોનો ઉકેલ લાવવો પણ એટલો જ જરુરી છે. આ પ્રકારની માનસીક ગુલામીમાંથી બહાર નીકળ્યા વગર એમની પ્રગતી શક્ય નથી.

ચાલુ વ્યવસ્થામાં જેમને વધુ ફાયદો હોય એમના વીશીષ્ટ લાભ (Monopoly) ગ્લોબલાઈઝેશનથી જતા રહેવાના છે. આવા કીસ્સાઓમાં હમ્મેશની જેમ ગુમાવનાર વ્યક્તી કે જુથ, ગરીબો અને એમના પ્રશ્નોને આગળ ધરી વીરોધ કરવાના જ. દરેક દેશમાં સ્થાપીત હીતો દ્વારા કોઈ ખાસ બાબતમાં ગ્લોબલાઈઝેશનનો વીરોધ થઈ રહ્યો છે.

સામ્યવાદી અર્થવ્યવસ્થામાં કામદારોનુ હીત પહેલાં જોવાય છે. મુડીવાદી અર્થવ્યવસ્થામાં માલીક અને રોકાણકારોનું હીત અગ્રસ્થાને હોય છે. જ્યારે મુક્ત આર્થીક નીતીનો સૌથી વધુ લાભ ઉપભોક્તાને મળે છે. કામદારો, રોકાણકારો વગેરે સમાજનો નાનો વર્ગ છે જ્યારે કન્ઝ્યુમર તો બધા જ હોય છે.

સામ્યવાદી અર્થવ્યવસ્થા ઘણા દેશોએ અજમાવી અને તેઓ ભુંડી રીતે નીષ્ફળ ગયા. મુડીવાદ પહેલેથી ચાલતો આવ્યો છે. એનાં ખરાબ પરીણામો આપણે અંગ્રેજી શાસન દરમીયાન ભોગવ્યાં છે. જાણવા જેવી વાત એ છે કે મુડીવાદી પશ્ચીમી દેશોમાં ખેડુતો અને કામદારોની સ્થીતી બીજાઓને ઈર્ષા ઉપજાવે એટલી સારી છે, જ્યારે મજુરોના દેશ ચીનમાં એમનું ખુબ શોષણ થયું છે અને થાય છે.

મુક્ત વેપાર નીતીનો પાયો હરીફાઈ પર રચાયેલો છે. હરીફાઈમાં હમ્મેશાં ગ્રાહકોને ફાયદો થાય છે. ગ્લોબલાઈઝેશન આ હરીફાઈને સ્થાનીક સ્તરથી વૈશ્વીક સ્તરે લઈ જાય છે. હરીફાઈમાં ટકી રહેવાની અને આગળ નીકળવાની લાયકાત આપણે કેળવવાની છે.

મુક્ત આર્થીક નીતી અન્ય વ્યવસ્થાઓના પર્યાયરુપે આવી છે. આજ સુધી અજમાવેલી બધી જ અર્થવ્યવસ્થાઓ કરતાં એ પ્રમાણમાં સારી છે. એને અપનાવવી આપણા હીતમાં છે. ટેલીફોન તંત્રમાં આવેલ ક્રાન્તીનુ એકમાત્ર ઉદાહરણ એના માટે પુરતું છે. લાંબે ગાળે બહુમતી લોકો માટે જે ફાયદાકારક હોય એ નીતી જ અપનાવાય. નીતી કે વ્યવસ્થા ગમે તેટલી સારી હોય; અમુક લોકોને એનાથી ગેરલાભ થવાનો છે. એના માટે નીતીને દોષ ન દેવાય. વીશાળ જનસમુદાયના લાભ માટે જે લોકોનો વીશીષ્ટ લાભ જતો રહે એમણે બીજા વીકલ્પો શોધવા જરુરી છે. બધાનું હીત એકીસાથે જાળવવા જઈએ તો એક ડગલું પણ આગળ વધી શકાય નહીં.

રોગને મટાડવા દવા લેવી પડે છે. જો આડઅસરના ડરથી દવા ન લઈએ તો રોગ મટવાને બદલે આપણે જ મટી જઈએ. ક્યારેક આડ અસરને નભાવી લેવી પડે છે અને એને સુલટાવવાના બીજા ઉપાય શોધવા પડે છે.

દરેક વાતનો વીરોધ કરતા, વાતવાતમાં હડતાલ પાડતા લોકો વીકાસનાં કાર્યો અટકાવે છે અને પછી ‘સરકાર કશું કરતી નથી’ની ફરીયાદ પણ કરે છે. સર્વાંગી સમતોલ વીકાસની આડે સરકારની નીતી ઉપરાન્ત સાધનોની મર્યાદાઓ, વહીવટી તંત્રની જડતા, ભ્રષ્ટાચાર અને પ્રજાની બેજવાબદારી બધું જ નડે છે. માત્ર ગ્લોબલાઈઝેશનને એનો દોષ ન દેવાય. ગ્લોબલાઈઝેશન અને ઔધોગીકીકરણ એક સાથે ચાલતી પ્રક્રીયા છે. ફક્ત એકનો ઉલ્લેખ કરવાથી ચર્ચા અધુરી રહી જાય છે.

ગામડાંની આર્થીક સમસ્યાઓ પાછળનું એક મોટું કારણ છે : છેલ્લી સદીમાં ચાર ગણી વધેલી વસ્તી. આઝાદી વખતે ખેતી પર નભતી 90 % પ્રજા આજે ભલે 70% થઈ હોય; ત્યારની 90% વસ્તી 30 કરોડ જેટલી હતી. જ્યારે આજની 70% વસ્તી 80 કરોડથી પણ વધુ છે ! આ 70% વસ્તીનો રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં માત્ર 25% જેટલો જ ફાળો છે. મર્યાદીત ખેતીની જમીન, બમણાથી વધારે લોકોને નભાવી, એમનું જીવન ધોરણ ઉંચું ન લાવી શકે. એના માટે માત્ર ખેતી પર નભતા લોકોની સંખ્યા ઘટવી જરુરી છે.

આટલી વધેલી વસ્તી છતાં આપણે અનાજની બાબતમાં સ્વાવલમ્બી બની શક્યા એ મોટી સીદ્ધી છે. આ વધેલા ઉત્પાદનનો લાભ ખેડુતો અને ખેતમજુરોને ઓછો અને જમીનદારોને વધુ મળ્યો છે. આના માટે બહારનાં કારણો નહીં; પણ માણસની શોષણખોર વૃત્તી જવાબદાર છે.

ભારતની ખેતી, દેશની વસ્તીને અનાજ પુરું પાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે; પણ એના પર નભતા લોકોની બધી જ પાયાની જરુરીયાતો પુરી પાડી શકતી નથી. વારસાગત રીતે મળતી જમીનના ખુબ નાના ટુકડા થઈ ગયા છે. સતત વધતા વારસદારોને આવકનાં સાધનો શોધવા શહેરમાં જવા સીવાય બીજો રસ્તો નથી.

શહેરમાં જનારને બારેમાસ કામ મળી રહે છે. ગામડાંના લોકોને અડધો વખત કામ વગર બેસી રહેવું પડે છે. ઔદ્યોગીકીકરણ સામેની હરીફાઈમાં ગ્રામોદ્યોગ ટકી ન શકે. ભુતકાળમાં જવાની વાત આવે ત્યારે વર્તમાનની વસ્તી તેમ જ પ્રજાની જરુરીયાતો અને અપેક્ષાઓ વીશે વીચારવું જરુરી બને છે. કોઈ પણ નાના ગામમાં આધુનીક ઉદ્યોગ શરુ કરવામાં આવે તો ટુંક સમયમાં એ ગામ મટી શહેર બની જવાનું છે. શહેરીકરણ એ ભવીષ્યની વાસ્તવીકતા છે. એને અટકાવવું એ પરીકલ્પના છે. શહેરોના પ્રશ્નોનો ઉકેલ શોધવો એ અગત્યનું છે; પણ તે અલગ વીષય છે.

નાનકડો દેશ જપાન, ભારત કરતાં વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવે છે. પહેલેથી જ ઔદ્યોગીકીકરણ અને વૈશ્વીકીકરણ અપનાવી જપાને વસ્તીને દેશની પુંજી (Asset) બનાવી, એક સમૃદ્ધ રાષ્ટ બન્યું છે. કોઈપણ ખેતીપ્રધાન દેશ માટે વધુ વસ્તી એક જવાબદારી(Liability) બની જાય છે. માત્ર ઔદ્યોગીકીકરણ એને પુંજીમાં બદલી શકે છે.

આપણી સાથે આઝાદ થયેલ ચીનની વસ્તી આપણા કરતાં પણ વધુ છે. સાડા ત્રણ દાયકા પહેલા એણે સામ્યવાદી આર્થીક નીતી છોડી ઔદ્યોગીકીકરણ અને વૈશ્વીકીકરણ અપનાવ્યાં. આજે તે વીકસીત દેશોને હંફાવી રહ્યું છે. બધા જ વીકસીત દેશોએ વૈશ્વીકીકરણ અપનાવ્યું છે. એમના અનુભવમાંથી આપણે ઘણું શીખવા જેવું છે.

બધા દેશોની જેમ ભારતને પણ સમસ્યાઓનો સામનો કરવવાનો છે. તકલીફ એ છે કે આપણને આપણી સમસ્યાઓનો દોષ બીજાઓ પર ઢોળવાની આદત પડી ગઈ છે. હાલમાં ઔદ્યોગીકીકરણ અને વૈશ્વીકીકરણને બલીનો બકરો બનાવાય છે. અન્ય દેશો સાથે જે પણ કરાર કરવામાં આવે છે એમાં આપણુ હીત જાળવવા જરુરી તકેદારી રાખવામાં આવે એટલુ પુરતું છે. વધુ પડતી કડકાઈથી તક ગુમાવી શકાય છે.

આપણી ધાર્મીક વીચારધારાઓમાં પુરુષાર્થ કરતાં પ્રારબ્ધને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ‘ભાગ્ય, નસીબ, લખ્યા લેખ’ જેવી વીચારસરણી વ્યક્તીને પોતાના કાર્યોની જવાબદારીમાંથી છટકવાનું કારણ પુરું પાડે છે. આ એક પ્રકારની પલાયનવૃત્તી છે.

ગ્લોબલાઈઝેશનની આડ અસર આજે આપણે વીશ્વવ્યાપી મંદીના સ્વરુપે જોઈ રહ્યા છીએ. આમાં પણ ધીરેધીરે સુધારો આવી રહ્યો છે. વૈશ્વીક મંદી છતાં આપણી આજની આર્થીક સ્થીતી અને જીવનધોરણ, વૈશ્વીકીકરણ પહેલાંની સ્થીતી કરતાં ઘણી સારી છે. અત્યારની મંદી, વધી ગયેલ આતંકવાદ તેમ જ બીજા બધા પ્રશ્નો ઉપરાન્ત આમ જનતા માટે વર્તમાન સમય પહેલાં કરતાં વધુ સારો છે. ભવીષ્ય હજી પણ ઉજળું થવાનું છે.

         –મુરજી ગડા

લેખક સમ્પર્ક:  

શ્રી. મુરજી ગડા,  1, શ્યામવાટીકા સોસાયટી, વાસણા રોડ, વડોદરા – 390007 સેલફોન: 972 679 9009 ઈ–મેલ: mggada@gmail.com

કચ્છી વીશા ઓસવાળ સમાજ, મુમ્બઈનું મુખપત્ર ‘પગદંડી’ માસીકના 2006ના નવેમ્બર માસના અંકમાં તેમ જ કચ્છી જૈન સમાજ, અમદાવાદનું મુખપત્ર ‘મંગલ મન્દીર’ માસીકના 2009ના એપ્રીલ માસના અંકમાં પ્રકાશીત થયેલો લેખકનો આ લેખ, લેખકશ્રીની પરવાનગીથી સાભાર…

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ… ..ગોવીન્દ મારુ..

 ♦ ‘રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’  બ્લોગના  હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આ લેખ સહીત આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 29/08/2014

અભીવ્યક્તી બ્લોગના સાતમા જન્મ દીવસે ‘ઈ.બુક–02

અન્ધશ્રદ્ધા, માનસને પ્રદુષીત કરતી માન્યતાઓ – વહેમ દુર કરવા માટેની જાગૃતી આણવા માટે ઉંઝા જોડણીમાં લખાતો મારો રૅશનલ બ્લોગ અભીવ્યક્તી 6(છ) વરસ પુરાં કરી આજે સાતમા વરસમાં પગરણ માંડે છે. ત્યારે અભીવ્યક્તી બ્લોગના સાતમાં જન્મ દીવસે શ્રી. દીનેશ પાંચાલના લેખોની અભીવ્યક્તી ઈ.બુક–02 પ્રકાશીત કરતાં હું આનન્દ અને ગૌરવની લાગણી અનુભવું છું.

હવે પછી લેખક શ્રી. મુરજી ગડાના લેખોની અભીવ્યક્તી ઈ.બુક–03 આગામી ઓક્ટોબર, 2014માં અમેરીકાથી પ્રકાશીત કરવામાં આવશે..

‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના મથાળે ઈ.બુક વીભાગમાં આ અગાઉ પ્રકાશીત થયેલ તેમ જ હવે પછી પ્રકાશીત થનારી ઈ.બુક્સ આ સાથેની (http://govindmaru.wordpress.com/ebooks/) લીંક પરથી ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે. જો કોઈ વાચકમીત્રને ઈ.બુક ડાઉનલોડ કરવાની ફાવટ ન હોય તો મને (govindmaru@yahoo.co.in) પર, પોતાનાં નામ–સરનામા સાથે લખશે તો હું તે વાચકમીત્રને ઈ.બુક મોકલી આપીશ.

ધન્યવાદ..

ગોવીંદ મારુ

 લો, હવે વાંચો આજની પોસ્ટ પ્રા. જગદીશ બારોટનો લેખ ધર્મે મને ખુબ વેદના આપી છે’ લેખ માણી, મમળાવી, નીચે કૉમેન્ટ મુકવાનું ચુકશો નહીં. આભાર….

ધર્મે મને ખુબ વેદના આપી છે 

 –પ્રા. જગદીશ બારોટ

ઉત્તર ગુજરાતના પાટણ જીલ્લાના છેક છેવાડાના એક નાનકડા ગામમાં મારો જન્મ થયો. માંડ પાંચ વર્ષની ઉંમરે મેં પીતાનું સુખ ગુમાવ્યું. મારી માતાના માથે મુસીબતોનું આભ તુટી પડ્યું. ધર્મના નામે અનેક બંધનો, મર્યાદાઓ, કુરીવાજો સમાજે લાદી દીધેલાં. આશરે ચાલીસેક વર્ષની ઉંમરે મારી માતા વીધવા બની. તેનો લગ્નચુડો ફોડી નાખવામાં આવ્યો. માથાના વાળ કાઢી નાખી ટકો કરવામાં આવ્યો. કાળાં કપડાં પહેરાવવામાં આવ્યાં. શરીર ઉપરના દાગીના ઉતારી લેવામાં આવ્યા. દાંત ઉપર સોનાની વરખો હતી તે પણ કાઢી નાખી. આમ માત્ર તેને કદરુપી જ ના કરી; પણ ત્રણ વર્ષ સુધી તેને ઘરની બહાર પણ નીકળવાનું નહીં (એટલે કે ખુણો પાળવાનો) એવો પ્રતીબન્ધ ! એક વર્ષ સુધી રોજ સવાર–સાંજ મહોલ્લા/ગામના બૈરાં સાથે બેસીને રોવા–કુટવાનું. માથાં કુટી કુટીને તો તેની આંખોની દૃષ્ટી પણ નબળી પડી ગઈ.

એક રુમના મેડા ઉપરના મકાનમાં આખો દીવસ પુરાઈ રહેવાનું. સંડાસ જવા રાતનું અંધારુ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાની. સાઈઠ વર્ષ પહેલાં સંડાસ બાથરુમની તો કલ્પના પણ ન થઈ શકે. તે જમાનામાં સંડાસ જવા રાત્રે ગામથી દુર ઝાડીમાં જતાં પણ બીક લાગે તેવી પરીસ્થીતી હતી. ચોમાસામાં શી સ્થીતી થતી હશે તેની તો કલ્પના જ કરવી રહી. રાત્રે મા સંડાસ જઈને પરત ન આવે ત્યાં સુધી અમને બાળકોને પણ અજંપો રહેતો.

ગામના કુવા ઉપરથી ડોલ વડે ખેંચીને પાણી લાવવાના તે દીવસો હતા. ઈલેક્ટ્રીક મોટરો કે ઉંચી પાણીની ટાંકીઓ તો નહીં; પણ ઓઈલ એન્જીન પણ આવ્યા નહોતાં. તેમાં પણ રીવાજ એટલા ખરાબ કે ગામની વહુ હોય તે કુવા ઉપર પાણી ભરવા જઈ ના શકે. બહેન–દીકરીઓ કે પુરુષોએ જ પાણી ભરી લાવવાનું. તે વખતે એક આના(આજના 6–7 રુપીયા)માં એક બેડું પાણી મજુર બાઈ લાવી આપતી. પરન્તુ પૈસા આપીને પાણી ભરાવવાની અમારી સ્થીતી નહોતી. તેથી પાણી ભરવાનું મારે ભાગે આવતું. સવારે લેસન કરવાના સમયે હું પાણી ભરતો અને સાંજે નીશાળેથી છુટીને ભેંસોની દેખભાળ કરું, પાણી પીવડાવું અને ચાર–પુળો કરવામાં મદદ કરતો.

ઘરમાં બાથરુમ તો નહીં; સીમેન્ટની ચોકડી પણ નહોતી. મા બીચારી એક નાના તગારામાં (જે ભેંસોને ખાણ મુકવા વપરાતું તેમાં) નાહી લેતી. સારું હતું કે ઘરમાં છાણ–માટીનું લીપણ હતું જેથી નહાતી વખતે તગારું નાનું હોવાથી આજુબાજુ ઢોળાતું પાણી છાણ–માટીના લીંપણમાં ચુસાઈ જતું. દીવસે પેશાબ કરવાનો થાય તો બહાર તો જવાય નહીં; તેથી માટીના કુંડામાં પેશાબ કરી, રાત્રે અંધારું થાય ત્યારે બહાર ઉકરડામાં રેડી આવે.

વીધવા સ્ત્રી કોઈ શુભ પ્રસંગોમાં, કોઈ ધાર્મીકવીધી કરી શકે નહીં. તે સામે મળે તો અપશુકન ગણવામાં આવે. તેને એક અછુત જેવી જ ગણવામાં આવે. જો કે યુરોપની જેમ ડાકણ ગણી અને સતી વીરોધી કાયદાને કારણે તેને સતી તરીકે પતી સાથે ચીતામાં બળી મરવાની ફરજ નહોતી પાડી. તેને સળગાવી દેવામાં નહોતી આવતી; પણ જાણે તે જ પોતાના પતીના મૃત્યુનું કારણ હોય તેવો વ્યવહાર તેની સાથે જરુર થતો. ક્યાંક–ક્યાંક તો સાસુ એવું પણ સંભળાવતી કે, ‘તું જ મારા દીકરાને ખાઈ ગઈ છે.’ જો કે મારા કીસ્સામાં મારાં દાદા–દાદી વહેલાં ગુજરી ગયેલાં; તેથી માને સાસુનો કોઈ ત્રાસ વેઠવાનો નહોતો. પરન્તુ મહોલ્લાની કેટલીક સ્ત્રીઓ મારી માને દુભાવવાની તકો છોડતી નહીં જે મારે માટે અસહ્ય થઈ પડતું.

મારા મનમાં પ્રશ્ન ઉઠતો કે પુરુષ વીધુર થાય છે તો તરત જ બીજાં લગ્ન થઈ શકે છે તો વીધવા સ્ત્રીનાં પુનર્લગ્ન કેમ નહીં થવા દેવાતાં હોય ને છેક મોટી ઉંમરે મને સમજાયું કે ભાઈ, ધર્મ પુસ્તકો લખનાર અને સમાજના બધા કાયદા ઘડનાર તો પુરુષો જ છે ને ? તેઓ પોતાનું અહીત તો કરે જ નહીં. પરન્તુ સ્રીઓની વેદના તેમને ક્યાંથી સમજાય ?

નાના ગામડામાં દુ:ખના દહાડા વીતાવવાના. તકલીફો ડગલે ને પગલે આવે જ. મા આંસુ સારતી હોય તે જોઈ હું પણ ચોધાર આંસુએ રોઈ રહેતો. મોટી બહેનને ચૌદ વરસની ઉંમરે પરણાવી સાસરે વળાવેલી અને નાની બહેન પીતાના મૃત્યુ સમયે માત્ર છ માસની હતી. તેથી માને મારાથી બનતી બધી મદદ કરતો. જેમાં પાણી ભરવું, બળતણ માટે લાકડાં લઈ આવવાં, ભેંસોની દેખભાળ અને બીજા નાનાં મોટાં કામો કરતો. કોઈ કોઈ વાર તો માને ઘંટી તાણવામાં (પથ્થરના બે પડવાળી હાથે દળવાની ઘંટી) અને વલોણું ખેંચવામાં પણ મદદ કરતો. મારી ઉંમરના બધા છોકરા રમતા હોય ત્યારે હું માને મદદ કરવામાં રોકાયેલો રહેતો.

ભેંસોનું છાણમુતર સાફ કરવા ગામની એક વૃદ્ધ દલીત મહીલા આવતી. કમનસીબે તે પણ વીધવા હતી. એને કોઈ આધાર નહોતો. આ વૃદ્ધ મહીલા છાણનો ટોપલો ભરીને ઉપાડી ગામ બહાર ઉકરડે નાખી આવતી. એક વખતે ટોપલાનું વજન વધુ હોવાથી ઉપાડી શકતી નહોતી. તેથી મેં તેને માથે મુકવામાં મદદ કરી. મહોલ્લાની સ્ત્રીઓએ મારી માને વધામણી ખાધી કે તમારો દીકરો દલીત મહીલાને અડી ગયો છે. માએ મને ફરી આવું નહીં કરવાના ઠપકા સાથે ઠંડા પાણીએ નવડાવી પછી જ ઘરમાં આવવા દીધેલો. મને એ સમજાતું નહોતું કે માણસ કુતરાં કે ભુંડ જેવાં ગંદાં પ્રાણીઓને અડે તો અભડાતો નથી; પણ માણસ–માણસને અડવાથી કેવી રીતે અભડાતો હશે ? આવી જ વેદના મને મન્દીર બહાર ઉભેલા દલીત માણસોને જોઈને થતી કે તેઓને કેમ અંદર આવવા દેવાતાં નહીં હોય ! તે જમાનામાં પીવાના પાણી માટે ગામનો એક સાર્વજનીક કુવો રહેતો જેમાંથી ડોલ વડે ખેંચીને પાણી ભરાતું. પરન્તુ દલીત વસ્તીને કુવામાંથી પાણી ભરવાનો કોઈ અધીકાર નહોતો. તેમની એવી સ્થીતી તો હોય નહીં કે પોતાનો અલગ કુવો બનાવી શકે. સરકાર પણ તે જમાનામાં આવા લોકોની કોઈ પરવા કરતી નહીં. તેથી સવારથી સાંજ સુધી દલીત કન્યાઓ માટલું લઈ, પાણી ભરતા સવર્ણોને કરગરતી રહે; ત્યારે કોઈ દયાવાન માટલું ભરાતાં ડોલમાં વધેલું પાણી દલીતોના માટલામાં રેડે. આજે પણ આવું દૃશ્ય મારી નજર સામે આવે છે તો મને કમકમા આવે છે.

માતા દુ:ખ અને વેદના સહન કરતીકરતી અમને મોટા કરતી હતી અને સાથે સાથે અમારા ભલા માટે ધાર્મીક વીધીવીધાનો, વ્રત, પુજા અને સાધુ–સંતોની સેવા–સ્વાધ્યાય કરતી રહેતી. કોઈ સાધુ મહાત્માને જમવા બોલાવ્યા હોય તો મા તેમના પગ ધોઈને ચરણામૃત પીતી અને અમને પીવડાવતી ત્યારે પણ મને ખુબ વેદના થતી. પોતાના કુટુમ્બની આફતો ઓછી થાય અને પોતાનાં બાળકોનું શુભ થાય તે આશયથી મા સાધુઓના પગ ધોઈ પીતી રહી અને ધર્મમાં બતાવેલાં આકરાં વ્રત/ ઉપવાસ/ ધુપ/ નૈવેદ્ય વગેરે કરતી રહી. માત્ર એક ટાઈમ ચા પીને વારંવાર આકરા ઉપવાસ કરવાથી માની કાયા સાવ કૃશ થઈ ગઈ હતી. પવન આવે તો પણ ઉડી જાય તેવી તેની કાયા થઈ ગઈ હતી. પેટમાં સખત બળતરા થાય છે તેવી બુમો રોજ પાડતી. અમે કોઈક કોઈક વાર તેને પેટ ચોળી આપતા. હવે મને સમજાય છે કે મા ભુખ વેઠીને એસીડીટીનો શીકાર બની હશે. ફરાળ કરવાની તો આર્થીક હાલત નહોતી અને કામનો ઢસરડો તો સવારથી સાંજ સુધી ચાલુ રહેતો. માની આવી હાલત જોઈ હું ખુબ વેદના અનુભવતો.

કથા–વાર્તામાં સ્વામીજી કહેતા કે, ‘તીનો કાલમેં સંસાર હૈ હી નહીં’ ત્યારે મને પ્રશ્ન થતો કે જો સંસાર નથી તો આ બધું શું છે ? વળી, કોઈ સ્વામી કહેતા કે ‘યે સબ માયા કા ખેલ હૈ ! ઔર માયા તો જુઠી હૈ !’ ત્યારે થતું કે આ બધી માયા જુઠી હશે ? પણ આ ભુખ–તરસ લાગે છે તેનું શું ? મારી મા ને હું આ વેદના વેઠીએ છીએ તેનું શું ? કોઈ સ્વામી વળી કહેતા કે ‘ઘોર કલીયુગ આ ગયા હૈ! વીજ્ઞાનને સત્યાનાશ કર દીયા હૈ ! અગલા જનમ સુધાર લો !’ મને સમજાતું નહોતું કે આગલો જનમ સુધારવાનું કે મરણ પછી સ્વર્ગ મેળવવાની વાત તો પછી આવે. હાલ આ ભવમાં જે તકલીફો પડે છે તેનો શો ઉપાય ? પણ સ્વામીજી તો પાકું ભાણું જમીને મને પાન લેવા મોકલતા તે પણ તમાકુવાળું. આવા પાનના રેલા મોઢામાંથી નીકળતા હોય અને ઉપદેશ આપતા હોય કે, ‘યે સંસાર જુઠ હૈ. સબ માયા કા ખેલ હૈ. પુણ્ય દાન કરો, સાધુ–સંતો કી સેવા કરો ઔર અગલા ભવ સુધાર લો.’

માએ નીશાળ તો જોઈ જ નહોતી; કારણ કે તે જમાનામાં કન્યાઓને ભણાવવાની કોઈ દરકાર જ નહોતી. કહેવત હતી કે, ‘ડાહ્યો દીકરો દેશાવર વસે અને ડાહી દીકરી રસોડે પેસે.’ તે વખતમાં દેશાવર એટલે દુરનું ગામ કે શહેર અને બહુ બહુ તો મુમ્બઈ, માળવા (હાલનું ઈન્દોર) કે કલકત્તા. દેશાવર એટલે વીદેશ નહીં; કારણ કે ધર્મમાં દરીયો ઓળંગવાની મનાઈ હતી. દરીયો ઓળંગી વીદેશ જનાર વટલાઈ જતા એટલે કે વીધર્મીઓ (જેમને મલેચ્છ કહેવામાં આવતા) કે જે માંસાહાર કરતા, દારુ પીતા અને તેમની સ્ત્રીઓ વધુ સુધારાવાદી હતી, જેને ખરાબ બાબતો ગણવામાં આવતી. તેમના વાદે ચઢી વટલાઈ જવાય. આને કારણે આપણો વીદેશો સાથેનો સમ્પર્ક અને વેપાર (થોડા અપવાદો બાદ કરતાં) થઈ શક્યો નહીં. આપણે દરીયાને સાચવી શક્યા નહીં અને વીદેશીઓ આપણને લુંટતા રહ્યા અને છેવટે ગુલામ બનાવ્યા.

હું ભણવામાં ખુબ તેજસ્વી હતો. અહીંનું શીક્ષણ પુરું કરી વીદેશ ભણવા જવા આતુર હતો. પણ માનો આગ્રહ હતો કે વીદેશ જતાં પહેલાં અહીં લગ્ન કરીને જા. કારણ કે જો હું વીદેશી સ્ત્રી જોડે લગ્ન કરું તો સમાજ મને ન્યાત બહાર મુકે, અમારો બહીષ્કાર થાય અને અમારું જીવવું ભારે થઈ જાય. તેથી માએ નાની ઉંમરે જ મને પરણાવી દીધો અને પછી તો વીદેશ જવાનું એક યા બીજા બહાને લંબાતું જ ગયું. જો કે છેવટે વીદેશની નોકરી અને કાયમી વસવાટ બન્ને શક્ય બન્યાં; પણ ત્યાં સુધીમાં મા આ દુનીયામાં રહી નહીં. મને વેદના એ વાતની હતી કે ધર્મના નામે કેટલાં આશાસ્પદ યુવાન–યુવતીઓને વીદેશ જતાં રોકી તેમનો વીકાસ રુંધવામાં આવ્યો હશે ? મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી મહાત્મા ગાંધીજીની માતા પણ ગાંધીજીને આ જ કારણોસર વીદેશ મોકલવા રાજી નહોતા અને બેરીસ્ટર થઈ ઈંગલેન્ડથી પાછા આવ્યા ત્યારે ન્યાતે તેમને કાશી મોકલી પંડીતો પાસે પ્રાયશ્વીત્ત કરાવેલું.

મા ખુબ ધાર્મીક વૃત્તીની હોવાથી હું પણ ધાર્મીક બનું, સાધુ સંતોની સેવા કરું, દાન–ધરમ કરું, તેવી તેની ભાવના રહેતી. માની ભાવનાને ઠેસ પહોંચાડવા કે તેને વધુ દુ:ખી કરવા હું ઈચ્છતો નહોતો. તેથી ધાર્મીક ક્રીયાઓ (વીધી–વીધાનો) અને ધાર્મીક વાચનમાં હું વધુ ને વધુ રસ લેતો થયો. ધર્મનું વાચન/ મનન/ ચીન્તન અને સ્વાધ્યાય વધતાં ગયાં તેમ મારી વેદના વધતી ગઈ. ધર્મે ચાર બાબતો પર ભાર મુક્યો તે છે : અવતારવાદ, કર્મવાદ (કર્મનો સીદ્ધાન્ત), જાતીવાદ (વર્ણાશ્રમ ધર્મ) અને પુનર્જન્મવાદ. મને આ ચારે વાદમાં ખુબ અહીત થતું અનુભવાય છે. મારી મુંઝવણો અને વેદનાઓ હું યોગ્ય જગ્યાએ વ્યક્ત કરતો રહું છું; પણ મને યોગ્ય જવાબ/ ખુલાસા મળતા નથી અને મારી વેદનામાં વધારો થતો જાય છે.

અવતારવાદ કહે છે કે દુનીયામાં જ્યારે અધર્મ અને અત્યાચાર વધી જશે ત્યારે પ્રભુ અવતાર લેશે અને બધાં દુ:ખનું નીવારણ કરશે. આનો અર્થ લોકો એમ કરે છે કે : કર્તાહર્તા ભગવાન જ છે. તે જ આપણાં દુ:ખ દુર કરી શકે. તેની ઈચ્છા વીના પાંદડું પણ હાલી ના શકે. એટલે કે આપણે કશુ કરવાનું નથી. બધું ભગવાન કરશે. આપણે તો દુ:ખ સહન કરવાનાં અને પ્રભુને પધારવા વીનન્તીઓ/ પ્રાર્થના કરતાં રહેવાનું. આમાં આપણે નીર્વીર્ય અને બીચારા બનીને રહેતાં ટેવાયા. કુદરતના કોપ સહન કરતાં રહ્યાં અને માળા ફેરવતા રહ્યાં. આમાં ને આમાં વીદેશી મહમ્મદ ગઝની સત્તર વખત સોમનાથનું મન્દીર લુંટી ગયો અને આપણે જોતાં રહ્યાં. મહાદેવજી પણ વીચારતા હશે કે, ભાઈ, મારે જ બધું કરવાનું હોત તો હું તને આ પૃથ્વી પર ભાર વધારવા શું કામ મોકલત ? વેદમાં તો કહ્યું છે કે ‘તું કામ કરતાં કરતાં સો વરસ જીવવાની ઈચ્છા રાખ.’ પણ આપણે તો ગ્રહોની વક્રદૃષ્ટી મીટાવવાની વીધીઓના કામમમાંથી ઉંચા આવતા નથી !

કર્મવાદનો અર્થ આપણા ધર્મગુરુઓએ એવો સમજાવ્યો છે કે તારી આ ભવની બધી તકલીફો એ તારાં ગયાં જન્મોનાં કર્મોનું ફળ છે. જે તારે ભોગવવાં જ રહ્યાં. એટલે કે એનો કોઈ ઉપાય જ નથી. બસ, કરમનાં ફળ ભોગવ્યે રાખો ! રીબાતા રહો અને પ્રભુભજન કરતા રહો. આ જગત તો માયા છે. સંસાર તો અસાર છે. કષ્ટ વેઠો, વેદના સહન કરો. પૈસો હાથનો મેલ છે. સુખનો ત્યાગ કરો. સાધુસંતોની સેવા કરો. બધી તકલીફો માત્ર ભગવાન જ દુર કરી શકે. જુદા જુદા નંગની વીંટીઓ પહેરતા રહો. મન્દીરો બાંધતા રહો. ભજન કીર્તન કરતા રહો. પ્રભુ બધું ઠીક કરી દેશે. તમારે કંઈ કરવાનું નથી. તમે તે માટે શક્તીમાન પણ નથી. હરીની ઈચ્છા વીના પાન્દડું પણ હાલી શકતું નથી.

જાતીવાદ અને વર્ણપ્રથામાં સુથાર–લુહાર કે દરજીના દીકરાને પેઢી દર પેઢી તેના બાપદાદાનો ધંધો જ કરવાનો. તેને બીજો કોઈ કામધંધો કરવાનો અધીકાર જ નહીં. શુદ્ર હમ્મેશાં શુદ્ર જ રહે. શુદ્ર કે સ્ત્રીઓ વેદ વાંચી/ સાંભળી શકે નહીં. જો સાંભળે તો તેના કાનમાં શીશું રેડવું. ઉજળીયાત વર્ગ પેઢી દર પેઢી શુદ્રો અને પછાત જાતીઓનું શોષણ કરતાં જ રહે. વર્ણપ્રથા એ હીન્દુ ધર્મનું સૌથી મોટું કલંક ગણાય છે અને જાતીવાદથી પ્રજા અંદરોઅંદર લડતી–ઝઘડતી અને વીભાજીત થતી રહી અને તેનો લાભ ધનીકો/ રાજકારણીઓ લેતા રહ્યા. આચાર્ય રજનીશ કહેતા કે જાતીપ્રથા માત્ર ને માત્ર વીજ્ઞાન જ મીટાવી શકશે. તેઓ રેલગાડીનો દાખલો આપતા કે રેલગાડીમાં તમારી બાજુમાં શુદ્ર પણ બેસી શકે અને ગરીબ પણ બેસી શકે જે ધીરે ધીરે જાતીપ્રથા નાબુદ કરશે. આવા તો બીજા અનેક દાખલા છે.

જાતીવાદનો ભોગ મારી માતા પણ ખુબ ખરાબ રીતે બનેલી અને તેને ખુબ સહન કરવાનું આવેલું. અમારી જ્ઞાતીમાં ગોળપ્રથા ખુબ જડ રીતે પ્રવર્તમાન હતી. ધર્મમાં વર્ણવેલી વર્ણસંકર પ્રજા પેદા ના થાય અને સમાજમાં માનમોભો વધે તેથી ઉંચ–નીચનાં ગોળ બનાવેલાં. જેમાં ચડોતરનો ગોળ, છનો ગોળ, સત્તાવીસનો ગોળ જેવા ભેદ પાડેલા અને દીકરીને પોતાના ગોળથી ઉપરના ગોળમાં પરણાવવાની પ્રથા અને ગૌરવ હતાં. પણ આ ગૌરવ લેવાની ઉંચી કીંમત દહેજ રુપે ચુકવવી પડતી.

મારા પીતા અને મારી માના પીતા, છના ગોળના હતા, તેથી મારી માના પીતા તેને પોતાનાથી ઉંચા ચડોતરના ગોળમાં પરણાવવા માંગતા હતા. પરન્તુ મારી માના દાદા ખુબ સુધારાવાદી હતા. ન્યાતમાં તેઓ આગેવાન હતા અને પૈસેટકે સુખી હતા. તેથી તેમણે પહેલ કરીને મારી માને બરોબરીના એટલે છના ગોળમાં પરણાવી. દાદા તો ગુજરી ગયા; પરન્તુ મારી માના પીતા ખુબ લાંબુ જીવ્યા. (માના પીતા 95 વર્ષ અને મા 101 વર્ષ જીવ્યાં) માના પીતાને આ સમ્બન્ધ મંજુર નહોતો એટલે મા સાથે તેમનું વર્તન અણગમા ભરેલું રહેતું. તેમાં પણ મા વીધવા થતાં પરીસ્થીતી વધુ વીકટ બની. માના ભાઈઓ ખુબ ભલા હતા. પરન્તુ નાનાની ધાક વધુ હતી. ભાણેજ તરીકે અમને હુંફ કે આશ્વાસન ખુબ ઓછું મળતું. જો કે આ કડવાશ અમારી આર્થીક સ્થીતી સુધરતાં ઓછી થઈ. પરન્તુ મા વીધવા થઈ ત્યારે તેને જોઈએ તેવી હુંફ, આશ્વાસન કે મદદ મળી નહીં. માને આ વાતનો રંજ કાયમ રહ્યા કરતો. અમે પણ ચડોતરનાં ભાણેજો અને અમારી વચ્ચેનો ભેદ જોઈ વેદના અનુભવતાં. જોકે અમે પગભર થતાં મોસાળનો પ્રેમ ખુબ મળ્યો. પણ અમારું બાળપણ આવા પ્રેમના અભાવમાં વીત્યું. જડ ગોળપ્રથાને નાબુદ કરવાના મારી માના–દાદાના પ્રયત્નો એળે ગયા અને તે પછી પણ લાંબો સમય નીર્દોષ દીકરીઓ ગોળપ્રથા અને દહેજપ્રથાનો ભોગ બનતી રહી.

પુનર્જન્મવાદ આપણને આવતો ભવ સુધારી લેવાની પ્રેરણા આપે છે. આ ભવ ગમે તેમ કરીને ભોગવી લો પણ આવતો ભવ સુધારી લો. મુઆ પછી સ્વર્ગ મેળવવા આ ભવમાં બધી વેદના, બધાં કષ્ટો ભોગવી લો. અત્યારે ભલે નરક ભોગવવું પડે; પણ મુઆ પછી સ્વર્ગ મળે તેવા પ્રયત્ન કરો. સ્વર્ગ કોઈએ જોયું નથી. મુઆ પછી કોઈ કહેવા પાછું આવવાનું નથી કે સ્વર્ગ કેવું અને ક્યાં છે. પણ ધર્મે શીખવાડ્યું છે કે સ્વર્ગ એટલે એશ–આરામ. સ્વર્ગ એટલે બધી સગવડો. સ્વર્ગ એટલે અપ્સરાઓનાં નાચ–ગાન અને સ્વર્ગ એટલે વૈભવવીલાસ અને સુરા–પાન ! તો પછી ભાઈ, આ બધું તો અહીં હાજર છે તે બધું પામીને સ્વર્ગ અહીં જ ભોગવને ! તો ધર્મ કહે છે : ના, અહીં તો નરક ભોગવ. આવતા ભવમાં તને સ્વર્ગ મળશે. અત્યારે ભુખ્યો રહે (ઉપવાસ કર) તો આવતે ભવ તને ભોજન મળશે. બસ, માણસને નીરાશાવાદી અને પલાયાનવાદી બનાવવાની જ વાત છે. કારણ કે સંસાર તો અસાર છે. આ બધા માયાના ખેલ છે. તીનો કાલમેં જગત હૈ નહીં. પુછીએ : બાપુ જગત નથી તો આ શું છે ? તો કહે : બસ ! સબ જુઠી માયા હૈ ! પુછીએ કે : બાપુ, જુઠા આ જગતમાં ભુખ છે, તરસ છે, દુ:ખ છે, સમસ્યાઓ છે. તો કહે : આત્મા ન ખાતા હૈ, ન પીતા હૈ ! બસ, સાક્ષીભાવ સે સબ દેખ રહા હૈ ! પણ બાપુ કેન્સરની પીડાનું શું ? તો કહે : આત્મા ન જન્મતા હૈ, ન મરતા હૈ.

પારકે પૈસે તાગડધીન્ના કરતા બાવાજીને નાની ઉંમરે પીતાનું સુખ ગુમાવેલા બાળકની હાડમારીઓ અને વીધવાના આંસુ ક્યાંથી સમજાય ? વીવેકાનન્દજી જેવો કોઈક સાચો સાધુ જ કહી શકે કે, ‘જે ધર્મ વીધવાનાં આંસુ ના લુછી શકે અને ભુખ્યા બાળકને રોટલો ના આપી શકે તેવા ધર્મની મારે કોઈ જરુર નથી.’ વીવેકાનન્દજીએ એમ પણ કહ્યું છે કે, ‘જુનો ધર્મ એમ કહેતો કે જે ઈશ્વરમાં વીશ્વાસ નથી કરતો તે નાસ્તીક છે. નવો ધર્મ એમ કહે છે કે જે પોતાની જાતમાં વીશ્વાસ (આત્મવીશ્વાસ) નથી કરતો તે નાસ્તીક છે.’ પણ આ ખોખલો થઈ ગયેલો ધર્મ ના તો આત્મવીશ્વાસ વધારવાની વાત કરે છે; ના માનવી હોવાનું ગૌરવ વધારે છે. બસ ! અવતારવાદ, કર્મવાદ, વર્ણવાદ, પુન:જન્મવાદની રેકર્ડ જ વગાડ્યા કરે છે… તે જ મારી વેદનાનું કારણ છે.

સીદ્ધપુર એ ઉત્તર ગુજરાતનું પવીત્ર યાત્રાધામ ગણાય છે. સરસ્વતી નદીને કીનારે આવેલા આ યાત્રાધામમાં મૃતકોની દહનવીધીનું મોટું માહાત્મ્ય છે. મૃતકના મોક્ષ માટે સમગ્ર ઉત્તર ગુજરાત અને દુરદુરથી મૃતકોના શબ અહીં દહનવીધી માટે લાવવામાં આવે છે. મારા ગામથી સીદ્ધપુર આશરે 25 કી.મી. થાય. મારા પીતાના મૃત્યુ સમયે રોડ કે પરીવહનની કોઈ સુવીધા વીકસી નહોતી. ધુળીયા રસ્તે પગપાળા કે બળદગાડામાં મુસાફરી થતી. તે વખતે પણ આજની જેમ સીદ્ધપુરમાં સરસ્વતીને કીનારે શબની દહનવીધી અને ધાર્મીક ઉત્તરક્રીયાનું ખુબ મહત્ત્વ હતું અને તેમાં ગૌરવ પણ રહેતું. ઉમ્મરલાયક વ્યક્તીને જો સીદ્ધપુર લઈ જવામાં આવે તો તેની પાછળ બારમા વગેરેનો ખુબ ખર્ચ પણ કરવાનો રહેતો હતો.

મારા પીતાના મૃત્યુ સમયે આર્થીક સ્થીતી તો ખરાબ હતી જ તેથી બારમું વગેરે થઈ શકે તેમ નહોતાં. વળી પીતાજી ચોમાસાની ઋતુમાં અકાળે (હાર્ટએટેકથી) મૃત્યુ પામ્યા હતા. કાચા રસ્તે અને નદીનાળાં ઉભરાતાં હોઈ કુટુમ્બના સમજુ વડીલોએ તેમના શબને સીદ્ધપુર ના લઈ જવાનો નીર્ણય લીધો. તેમના શબની દહનવીધી ગામના સ્મશાનમાં જ પતાવેલી. માતાને આ વાતનું ભારોભાર દુ:ખ રહેતું. દુ:ખ એ વાતનું રહેતું કે જો સીદ્ધપુર લઈ ગયા હોત તો તેમના આત્માનો મોક્ષ થાત. ઉપરાન્ત સીદ્ધપુર ના લઈ જવાથી સમાજમાં અમારું ખુબ ખરાબ દેખાતું હતું. મા મારી સમક્ષ અવારનવાર દુ:ખ વ્યક્ત કરતી. તે સાંભળી મને પણ અપાર વેદના થતી.

–જગદીશ બારોટ

લેખક સમ્પર્ક:

Jagdish Barot, Ph.D.

1745, California Avenue, Windsor, Ontario state, Canada, Post code – N9B3T5

TEL 001- 519 254 6869     eMail : jagdishbarot@yahoo.com

વંચીતલક્ષી, વીકાસપ્રવૃત્તી, વૈજ્ઞાનીક અભીગમ અને શોષણવીહીન સમાજરચના માટે પ્રતીબદ્ધ પાક્ષીક ‘નયા માર્ગ’ (નયા માર્ ટ્રસ્ટ, નયા માર્ગ કાર્યાલય, ખેતભવન, ગાંધી આશ્રમની બાજુમાં, અમદાવાદ380 027 ફોન: (779) 2755 7772 વાર્ષીક લવાજમ: રુપીયા 150/-) ના 2014ના ઓગસ્ટ માસના અંક 15માં પહેલે પાને પ્રકાશીત થયેલો લેખકનો આ લેખ, લેખકશ્રી અને ‘નયા માર્ગ’ના તંત્રી શ્રી. ઈન્દુકુમાર જાનીની પરવાનગીથી સાભાર…

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ…..ગોવીન્દ મારુ..

 ♦ ‘રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો,પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે,મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે,આ લેખ સહીત આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષીયુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી, સેલફોન: 95378 80066 ઈ.મેઈલ : govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 22/08/2014

સૌ વાચકમીત્રોને એક ખુશીના સમાચાર

વહાલા વાચકમીત્રો,

‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગ પર પ્રતીભાવ આપનારા પ્રતીભાવકમીત્રો (Commentators) ખુબ જ વીદ્વાન અને અભ્યાસુ હોય છે. કેટલાક પ્રતીભાવકમીત્રો તો ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગનાં ઘરેણાંસમ હોઈ, કેટલાક વાચકમીત્રો તેમના પ્રતીભાવોની પણ આતુરતાથી રાહ જોતા હોય છે. આવા સુજ્ઞ વાચકમીત્રો કે જેઓ પોતે પ્રતીભાવ ન આપી શકે; પણ કોઈ પ્રતીભાવક મીત્રનો પ્રતીભાવ ગમી જાય તો, તેને ‘લાઈક’ કરવા માટે વાચકોના લાભાર્થે ‘વર્ડપ્રેસ.કૉમ’ દ્વારા પ્રતીભાવો પર પણ ‘લાઈક’ બટનની સેવા શરુ કરવામાં આવી છે. આ ‘લાઈક’ સેવાની તકનીકી જાણકારી ‘વેબ ગુર્જરી’ના સંચાલકમંડળના સભ્ય શ્રી. અશોકભાઈ મોઢવાડીયાના ‘વાચનયાત્રા’ બ્લોગ દ્વારા મને થઈ કે તરત જ ‘અભીવ્યક્તી’ પર પણ ‘લાઈક’ની સુવીધા શરુ કરવામાં આવી છે. જેનો વાચકમીત્રોને લાભ લેવા વીનન્તી છે.

ધન્યવાદ…

..ગો.મારુ..

 

તમે શું માનો છો : ઈશ્વર હશે કે નહીં હોય ?

–રોહીત શાહ

ઈશ્વરના અસ્તીત્વ વીશે મારા મનમાં બે સ્પષ્ટ વીચાર–ખ્યાલ છે. પ્રથમ ખ્યાલ એ છે કે જગતમાં ઈશ્વર–બીશ્વર જેવું કશું છે જ નહીં. ઈશ્વરના હોવા અંગેની તમામ આર્ગ્યુમેન્ટ્સ બોગસ અને બકવાસ છે. બીજો ખ્યાલ એવો છે કે કદાચ ઈશ્વર હોય તો પણ; તેને આપણે જેવો ધારી બેઠા છીએ એવો તો એ ન જ હોય.

ઈશ્વરની આપણી શોધ ઈશ્વરની મુર્તી સુધી પહોંચીને સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. મુર્તી મળી એટલે ઈશ્વર મળી ગયો હોય એમ રાજી–રાજી થઈને આપણે તેની આળપમ્પાળ કરવા મંડી પડીએ છીએ. શીયાળામાં ઈશ્વરની મુર્તીને ઉનનાં કપડાં પહેરાવાય છે અને ઉનાળામાં તેને એ.સી.માં રાખવાના પ્રયોગો પણ થાય છે. ઈશ્વરની એક કલ્પના તે નીરંજન–નીરાકાર હોવાની છે. જો એ કલ્પના સાચી હોય તો ઈશ્વરને ઠંડી–ગરમી ન લાગે, ભુખ પણ ન લાગે. પછી તો છપ્પન ભોગ અને નૈવેદ્ય અને પ્રસાદ બધું બકવાસ બની જાય.

ગરબડીયા ગામના બાવાએ ઈશ્વર વીશે સાવ જ વાહીયાત અને ભ્રામક તસવીર આપણી સમક્ષ પેદા કરી છે. ઈશ્વર એટલે જાણે કે સોટી લઈને આપણને પનીશમેન્ટ કરવા બેઠેલી કોઈ ક્રુર અને તાનાશાહી મીજાજની વ્યક્તી ન હોય !

તમે જોયું હશે કે નાસ્તીક માણસોનું ઈશ્વર કશું ઉખાડી નથી શકતો. નાસ્તીક માણસો બીન્દાસ જીવે છે. તેમને કશાં નડતર નથી હોતાં. તેમની ગ્રહદશા કદી ઉંચી–નીચી નથી થતી. દેવ કે દેવી કદીયે કોઈ નાસ્તીક માણસ પર કોપાયમાન થયાનું સાંભળ્યું નથી. ઉલટાનું જે લોકો ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખે છે તેઓ જ ડગલે ને પગલે દુ:ખી થાય છે.

યાત્રાળુઓની બસને વારમ્વાર ઍક્સીડન્ટ થતા હોય છે. કદી કોઈ આતન્કવાદીના વાહનને ઍક્સીડન્ટ કેમ નથી થતો ? જે ભક્ત ઈષ્ટદેવની પુજા–અર્ચના કરે છે તેના પર દેવ–દેવી કોપાયમાન થાય છે; પરન્તુ જે માણસ કદી કોઈ પણ દેવ–દેવીને નથી સ્વીકારતો તેને કેમ કશી આંચ નથી આવતી ? આસ્તીક માણસ દરેક પરીસ્થીતી માટે ઈશ્વર અને ભાગ્યને જવાબદાર માને છે; નાસ્તીક માણસ અનુકુળ અથવા પ્રતીકુળ તમામ ઘટનાઓને માત્ર જીવનના એક સ્વાભાવીક ક્રમરુપે જુએ છે. ઈશ્વર હોય તો એ કોઈને દુ:ખી થવા દે ખરો ? આપણી ગલતીઓ અને આપણા ગુનાઓને માફ કરીનેય એ આપણને સુખ જ આપે ને ! આપણને પનીશમેન્ટ આપે એવા ઈશ્વરની આપણને શી જરુર ? મને એવો ઈશ્વર તો ન જ ગમે જેની મરજી મુજબ મારે જીવવું પડે. મને તો બસ, એવો જ ઈશ્વર ગમે જે મને મારી મરજી મુજબ અને મોજથી જીવવા દે.

કેટલાક લોકો દો–રંગા હોય છે. તેઓ સામાન્ય સંજોગોમાં ઈશ્વરના અસ્તીત્વ વીશે શંકા કરીને નાસ્તીકતાના એક છેડે જઈને બેસે છે; પરન્તુ જ્યારે એમના પર કોઈ આફત ઉતરી પડી હોય ત્યારે એ જ લોકો ઈશ્વરસ્તુતી કરવા બેસી જાય છે, એવા અધુરીયા – અણઘડ લોકો કલાકે–કલાકે પોતાના અનુભવો બદલાય તેમ–તેમ ઈશ્વરના અસ્તીત્વ વીશેના પોતાના ખ્યાલો બદલતા રહે છે. મારા એક મીત્ર લેપટૉપ, મોબાઈલ બધું જ વાપરે છે; પણ તેમના જમણા હાથ પર એક–બે રક્ષાપોટલીઓ અવશ્ય બાંધેલી હોય છે. તેમના ગળામાં મન્ત્રેલા લાલ–કાળા દોરા–ધાગાય હોય છે. એક વખત તો તે ભાઈએ પોતાના મોબાઈલ પર પણ લાલ દોરો બાંધેલો હતો, બોલો ! લાભ વીજ્ઞાનના લેવાના અને યશ કહેવાતા અધ્યાત્મને આપવાનો – આ ગદ્દારી ન કહેવાય ?

તાજેતરમાં એક સમાચાર વાંચવા મળ્યા કે પોતાના બીમાર સસરાજીની તબીયત સારી થઈ જાય એ માટે ઘરની પુત્રવધુએ પોતાના માથાના વાળનું મુંડન કરાવવાની બાધા રાખી હતી. આ સમાચાર જેટલા આનન્દપ્રેરક છે એટલા જ આઘાતપ્રેરક પણ છે. આનન્દપ્રેરક એ માટે કે સમાજમાં સસરા પ્રત્યે આટલો છલોછલ આદરભાવ રાખનારી પુત્રવધુ આજના કહેવાતા કળીયુગમાં પણ છે ખરી ! આઘાતપ્રેરક એટલા માટે કે આવા ન્યુઝ વાંચીને અણઘડ લોકો પોતાના સ્વજનની બીમારી દુર કરવા માટે પોતાના માથાના વાળ ઉતરાવવા રઘવાયા થવા માંડશે ! અન્ધશ્રદ્ધાનો સેન્સેક્સ આવા ન્યુઝથી ઓચીન્તો વધી જતો હોય છે. લૉજીક વગરનાં જુઠાણાંનો પ્રભાવ વ્યાપક અને પ્રબળ પડે છે.

જરાક તો સોચો, યાર ! આવા વાહીયાત ઉપાયોથી કોઈ વ્યક્તીની બીમારી દુર થાય ખરી ? ઈશ્વર આવી ઉતરેલા વાળની લાંચ લેવાનું પસંદ કરતો હશે ખરો ? ઈશ્વર જો કરુણાનો કરનારો હોય તો એને એના ભક્તોને કરુણ દશામાં મુકવાનું ગમે જ નહીં. ઈશ્વરને સુખડી, શ્રીફળ, કંકુ–ચોખા, ઘી–દુધની વળી શી જરુર હોય ? ઈશ્વર જો કૃપા અને કરુણા કરતો જ હોય તો આપણી પાસેથી આવી કશી જ અપેક્ષા રાખ્યા વગર જ કરતો હોવો જોઈએ. ઈશ્વરને લાંચ આપવી એ તો એનું ઈન્સલ્ટ કરવા જેવું છે.

પાછા આપણે લોકો કેવા શાણા છીએ ! ઈશ્વરને આપણે એવી જ વસ્તુની લાંચ આપવાનું પસન્દ કરીએ છીએ કે જેમાં આપણને પીડા બીલકુલ ન થાય અથવા ઓછામાં ઓછી પીડા થાય. વાળ ઉતારવામાં કશી પીડા થતી નથી. વળી થોડા વખતમાં જ ફરીથી નવા વાળ ઉગી જાય છે, એટલે કદ્રુપતા કાયમી નથી રહેવાની એવી હૈયા ધારણ રહે છે. કોઈ વ્યક્તી પોતાના દાંત કે પોતાની આંખ ઈશ્વરને અર્પણ કરે છે ખરી ? કોઈ વ્યક્તી પોતાની જીભ કાપીને ઈશ્વરને ભેટ ધરે છે ખરી ? અલબત્ત, ઈશ્વરને એવું કશુંય ખપતું નથી. તીરુપત્તીના મન્દીરે જઈને વાળ ઉતારનારા ભક્તોને આ સત્ય સમજાશે ?

ચાર–પાંચ વર્ષ પહેલાં ચોમાસામાં વરસાદ નહોતો પડ્યો. લોકો વરસાદની રાહ જોતા હતા. કેટલાક ભગતડા લોકોએ ઉઘરાણાં કરીને વરસાદ આવે એ માટે હોમ–હવન કરાવ્યા; છતાં વરસાદ ન આવ્યો. પછી ઈશ્વરના કોપનાં ડાકલાં વગાડ્યાં, પૃથ્વી પર પાપ વધી ગયાંનાં જુઠાણાં ચલાવ્યાં. પછીના વર્ષે કશાય હોમ–હવન વગર મબલક વરસાદ વરસ્યો. ગયા વર્ષે પૃથ્વી પર વધી ગયેલાં તમામ પાપ આ વર્ષે એકાએક અલોપ અને શાન્ત કઈ રીતે થઈ ગયાં હશે ? તે હવન–ઉત્સાહી ભગતને મેં પુછ્યું, ‘આ વર્ષે શું પૃથ્વી પરનાં તમામ પાપ દુર થઈને પુણ્ય વધી ગયાં છે ? હોમ–યજ્ઞ વગર આ વર્ષે આટલો ધોધમાર વરસાદ કેમ વરસ્યો ? વળી, વરસાદનું આ પાણી વહી જાય છે અને છેવટે દરીયામાં જઈને ખારું થઈ જાય છે; એને જમીનમાં ઉતારવાનું કે જળસંચયનું કામ તમે કેમ નથી કરતાં ? હવન કરવા કરતાં ચેક–ડૅમ કે જળસંચયના અન્ય પ્રયોગો કરવાનું વધુ જરુરી છે એવું તમે કેમ નથી સમજતા ?’ તો તે ભાઈ કહે : ‘એ તો સરકારનું કામ છે.’

છાસવારે બેન્ડવાજાં સાથે વરઘોડા કઢાવતા અને જાત–જાતની શોભાયાત્રાઓ લઈને નીકળી પડતા ‘બાપજીઓ’ને રસ્તા સાફ કરાવવાનું કે સાફ રખાવવાનું કામ કેમ નથી સુઝતું ? ઈશ્વરને વરઘોડા સાથે કદીયે(કશીયે) લેવાદેવા હોય ખરી ? આ તો, બની બેઠેલા ઈશ્વરના એજન્ટોને પોતાનો વટ પાડવો છે, પોતે પુજ્ય અને મહાન છે એવાં તરકટ કરવાં છે અને તેવા દમ્ભીઓને ભોટ શ્રીમન્તોનાં ટોળાં મળી પણ જાય છે. ઈશ્વરના નામે ચાલતાં આવાં ધતીંગો બંધ કરીએ તો ઈશ્વર સ્વયમ્ (જો હશે તો) રાજી થઈને બોલી ઉઠશે : ‘નો પ્રૉબ્લેમ’

–રોહીત શાહ

મુમ્બઈના પ્રતીષ્ઠીત ગુજરાતી દૈનીક ‘મીડડે’માં લેખક શ્રી. રોહીત શાહની અત્યન્ત લોકપ્રીય કૉલમ ‘નો–પ્રોબ્લેમ’ પાંચ વર્ષથી સતત લાખો વાચકો દ્વારા પોંખાતી રહી છે. તેમાં પ્રગટ થઈ ચુકેલા લેખોમાંથી કેટલાક પસન્દ કરેલા ખાસ લેખોનું નમુનેદાર પુસ્તક રોહીતોપદેશ પ્રકાશીત થયું છે. (પ્રકાશક: ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય, રતનપોળનાકા સામે, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ – 380 001 ફોન નં.: (079) 221 44 663 પૃષ્ઠ: 8 + 136 = 144, મુલ્ય: રુપીયા 100/- મેઈલ: goorjar@yahoo.com) માંથી લેખકશ્રીના અને પ્રકાશકશ્રીના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સંપર્ક: શ્રી. રોહીત શાહ, ‘અનેકાન્ત’, ડી–11, રમણકળા એપાર્ટમેન્ટ્સ, સંઘવી સ્કુલના રેલવે ક્રૉસીંગ પાસે, નારણપુરા, અમદાવાદ–380 013 ફોન: 079-2747 3207 મેઈલ: rohitshah.writer@gmail.com

 રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા અભીવ્યક્તી  બ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત ખાતરી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષીયુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 95 37 88 00 66 .મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 22/08/2014

Rohitopdesh

 –નગીનદાસ સંઘવી

દ્વારકાપીઠના શંકરાચાર્ય સ્વામી સ્વરુપાનન્દજીએ વાવાઝોડું જમાવ્યું છે. ‘ઉમાભારતી રામભક્ત નથી; પણ શીરડીના સાંઈનાં અનુયાયી છે તેથી અયોધ્યામાં રામમન્દીર બાંધવાની બાબતમાં ઉદાસીન છે.’ આટલું કહીને સ્વામીજી અટક્યા નથી, ‘સાંઈ ગઈ સદીના એક મુસ્લીમ ફકીર છે. તેમની પુજા કરવી, તેમના ફોટા અને મુર્તીઓનાં મન્દીર બાંધવાં અથવા હીન્દુ મન્દીરોમાં તેમની પ્રતીષ્ઠા કરવી તે મોટો અધર્મ છે. આ મુસ્લીમ ફકીરની પુજા મુસલમાનો કરતાં હીન્દુઓ ઘણી વધારે સંખ્યામાં કરે છે.’

શંકરાચાર્યનાં આ વીસ્ફોટક વીધાનોએ ખળભળાટ મચાવ્યો છે. કરોડો સાંઈભક્તો ઉશ્કેરાયા છે, શંકરાચાર્ય સામે વીરોધ નોંધાવાયો, ધાર્મીક લાગણી દુખાવવાના આરોપસર તેમની સામે કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો અને તેમની ઠાઠડી બાળવામાં આવી. સામા પક્ષે સન્યાસીઓ તેમના પર તુટી પડ્યા છે અને જુના તથા નવા અખાડાના મહંતોએ શંકરાચાર્યના અપમાનનો બદલો લેવા માટે સાંઈભક્તો પર નાગાબાવાઓને છોડી મુકવાની ધમકી આપી છે. બીલકુલ દીગમ્બર અવસ્થા, મોટી મોટી જટાઓ ધરાવનાર નાગાબાવાઓ તલવાર–ભાલા રાખે છે અને અતીશય ખુનખાર લડાયકવૃત્તી માટે જાણીતા છે. નાગાબાવાઓ તોફાન મચાવે તો તેમને અંકુશમાં રાખવાનું સરકાર માટે અતીશય વીકટ કામ થઈ પડે. નાગાબાવાઓ ઝનુન માટે જાણીતા છે અને હીન્દુ સમાજમાં અતીશય માનાર્હ સ્થાન ધરાવે છે.

સાંઈબાબાના કેન્દ્રસમાન શીરડી સંસ્થાનના ટ્રસ્ટીઓ આ જોખમ જાણે છે અને તેથી તેમણે સમાધાનનો સુર કાઢ્યો છે. શીરડી સંસ્થાન–આવક અને ભક્તસંખ્યામાં ભારતમાં ત્રીજા નંબરનું મન્દીર છે. મુસલમાનો ઓછા પ્રમાણમાં આવે છે; પણ સવારની આરતી વખતે ચાદર ચડાવી જાય છે. સાંઈબાબાના અનુયાયીઓ ગણપતી મન્દીરમાં સાંઈબાબાનો ફોટો અને મુર્તી રાખે છે અને તેમના ભક્તો ત્યાં ભેટ ચડાવે છે. સાંઈના ભક્તોની સંખ્યા માત્ર ભારતમાં જ નહીં; પણ વીદેશમાં પણ વધી રહી છે. તેથી આ ચર્ચાબાજી બંધ થાય તેવી આશા તેમણે દર્શાવી છે.

આ કડવી અને જોખમી ચર્ચાબાજીમાં બન્ને પક્ષો પોતપોતાની રીતે સાચા છે અને આ ઝઘડો મુળ વગરનું ઝાડ છે. વેદમાં–પુરાણોમાં, હીન્દુઓના કોઈ ધર્મગ્રંથમાં સાંઈબાબાનું નામ નથી તેવી સ્વામી સ્વરુપાનન્દજીની રજુઆત તદ્દન સાચી છે; પણ આપણા દેશમાં દરેક સદીમાં નવા નવા દેવતાઓનું સર્જન થાય છે અને તેમનાં પુજાપાઠ પણ કરવામાં આવે છે. સાંઈબાબા અને તેમના નામધારી સત્ય સાંઈબાબા પણ પુજાય છે, થોડા દાયકાઓ અગાઉ સંતોષીમાતાનો ભક્તપ્રવાહ ચાલ્યો હતો. વૈષ્ણવ આચાર્યોના ફોટાઓની પુજા થાય છે. ‘દાદા’ તરીકે લોકપ્રીય બનેલા પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજીના ફોટાઓ પુજાતા હતા. સ્વામી સહજાનન્દજીનાં ભવ્ય મન્દીરો બંધાયાં છે અને સ્વામી નારાયણ સ્વરુપે તેમની પુજા થાય છે. કન્યાકુમારીમાં મહાત્મા ગાંધીના મન્દીરમાં લોકો નાણાંની ભેટ ધરે છે. સોનીયા ગાંધીનું મન્દીર બન્ધાયાના હેવાલ અખબારમાં છપાયા છે અને લોકપ્રીય એક્ટરો પણ દેવસ્વરુપે પુજાવા લાગ્યા છે. તામીલનાડુમાં એમ. જી. રામચન્દ્રનના અનુયાયીઓનો ભક્તીભાવ આપણને છક્ક કરી મુકે તેવો છે. બ્રહ્માકુમારી સંસ્થાના સ્થાપક પણ શીવસ્વરુપે પુજાય છે અને શીવ અંગેની તેમની રજુઆત તદ્દન અનોખી હોય છે.

અવનવા દેવદેવતાઓની આ યાદી લાંબીલચક છે અને જેટલી લંબાવવી હોય તેટલી લંબાવી શકાય છે. આમાંથી એકપણ દેવનો ઉલ્લેખ વેદમાં કે પુરાણોમાં થયેલો નથી; પણ આ બધા સમાજસર્જીત દેવો છે અને આ પ્રક્રીયા ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં ચાલતી રહેવાની છે. આવું માત્ર ભારતમાં અથવા હીન્દુ ધર્મમાં જ થાય છે તેવું માની લેવાનું કારણ નથી. દરવેશો–ઓલીયાઓની પુજા મુસ્લીમો કરે છે અને તેમની ભવ્ય દરગાહો બાંધવામાં આવી છે. શીખ સમ્પ્રદાયમાં તમામ ગુરુઓ ખાસ કરીને ગુરુ ગોવીન્દ સીંહ અગણીત શીખોના આરાધ્ય દેવ છે. ભાવુક ખ્રીસ્તીઓ અનેક સંતોની ઉપાસના કરે છે. સંત ઝેવીયર કે સંત ફ્રાન્સીસનાં નામ વધારે જાણીતાં છે; પણ શ્રદ્ધાળુ ખ્રીસ્તીઓ આપણને વધારે નામ આપી શકે.

શંકરાચાર્યો વેદાંતી છે અને અદ્વૈતના ઉપાસકો છે. આદી શંકરાચાર્યે માત્ર ચાર જ પીઠની સ્થાપના કરેલી. આજે ભારતમાં શંકરાચાર્યોની સંખ્યા અડતાલીસે પહોંચી હોવાનું કહેવાય છે !

હીન્દુ ધર્મ સ્થીર કે જડ નથી. તેનાં ધર્મગ્રંથો, પુજાવીધીઓ, આરાધ્ય દેવો અગણીત છે અને તેથી હીન્દુ ધર્મની વ્યાખ્યા બાંધવાનું કામ હજુ સુધી કોઈ વીદ્વાન કરી શક્યો નથી. રામાયણ અને મહાભારત – ખાસ કરીને રામાયણ–સાહીત્ય ગ્રંથ હોવા છતાં શાસ્ત્રગ્રંથોનું સ્થાન પામ્યાં છે. વેદ સાહીત્યને હીન્દુ ધર્મનો આધારસ્તમ્ભ ગણવામાં આવે છે; પણ વેદના દેવો – ઈન્દ્ર, બૃહસ્પતી, વરુણ, અશ્વીનો કે મરુતોની પુજા આજે થતી નથી. તે જમાનાનાં પુજાવીધી–યજ્ઞો આજે ભાગ્યે જ કરવામાં આવે છે અને વેદની વીધી પ્રમાણેના યજ્ઞો કરવાનું આજના જમાનામાં શક્ય નથી.

શીરડીના સાંઈબાબા વેદ–પુરાણ પ્રણીત નથી તેવી સ્વામી સ્વરુપાનન્દજીની દલીલ તદ્દન સાચી છે; પણ દેવો–ઉપાસનાવીધીઓ અને ધર્મસીદ્ધાંતોની બાબતમાં સતત વહેતી ગંગાના પ્રવાહ જેવા હીન્દુ ધર્મવીચાર અને ધર્માચરણને કોઈ પાળમાં બાંધીને બંધીયાર તળાવ બનાવી દેવાનું યોગ્ય નથી. ગંગા વહેતી જ રહે છે તેના તળાવડાં ન બનાવી શકાય.

હીન્દુ ધર્મમાં જે ઉદારતા છે, આચારવીચારનું જેટલું સ્વાતંત્ર્ય છે, તે હીન્દુ ધર્મની અદ્ ભુત જીવનશક્તીનો સ્રોત છે. જીવલેણ આઘાતો, અકલ્પીત ઉથલપાથલો અને વટાળ પ્રવૃત્તીના ધોધમાર પ્રવાહો છતાં હીન્દુ ધર્મ અડગ અને અક્ષુણ્ણ ટકી રહ્યો છે, એટલું જ નહીં પણ તેની ઉદારતાનો ચેપ બીજા વધારે ચુસ્ત અને જડસુ ધર્મોને પણ લાગવા માંડ્યો છે. હીન્દુ ધર્મ વીચારની ઉદારતાનું અનુકરણ અન્ય ધર્મોમાં પણ થવા લાગ્યું છે.

સવાલ માત્ર સાંઈપુજાનો નથી; સાંઈબાબાની પુજામાં કશો અધર્મ નથી. મુસલમાન–સંતો, ફકીરો, દરવેશોની પુજામાં બધા ધર્મોના લોકો હોય છે. મુમ્બઈમાં મખ્દુમબાબાનો પંજો પોલીસ ખાતામાં વરીષ્ઠ અધીકારીઓએ ઉપાડવો પડે છે. આ અધીકારીઓ હીન્દુ હોય, મુસ્લીમ હોય, ખ્રીસ્તી હોય તેમાં કશો ફેર પડતો નથી. હીન્દુ દેવો હનુમાન, રામ કે કૃષ્ણની પુજા કરનાર મુસલમાનોની સંખ્યા ઓછી નથી. કબીર હીન્દુ છે કે મુસલમાન છે તે નક્કી કરવાનું કામ અઘરું છે. તેમ સાંઈબાબા મુસ્લીમ હોવા છતાં હીન્દુઓ તેમની પુજા કરે અને હીન્દુ મન્દીરોમાં તેમને સ્થાન આપવામાં આવે તેમાં સાંઈબાબા કરતાં પણ હીન્દુ ધર્મનો મહીમા વધે છે, તેના ગૌરવમાં ઉમેરો થાય છે. ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ આખી દુનીયા એક કુટુમ્બ છે અથવા ‘વીશ્વ ભવત્યેક નીડમ્’ – આખું વીશ્વ પંખીનો એક માળો બની જાય તેવા આદર્શની ઝંખના કરતા વેદગ્રંથોને સંકુચીત બનાવવા તે ગેરવાજબી ગણાય.

સ્વામી સ્વરુપાનન્દજી સામે વીરોધ પ્રદર્શનો થાય, તેમનાં પુતળાં બાળવામાં આવે તેવી અસહીષ્ણુતા સાંઈભક્તો માટે કલંકરુપ છે.

સ્વામીજીએ પોતાના વીચાર પ્રગટ કર્યા તે સાંભળી લેવા જોઈએ. માની લેવાનું, સ્વીકારી લેવાનું બન્ધનકર્તા નથી. ધાર્મીક લાગણી દુખાવવાની દલીલ તદ્દન વાહીયાત છે અને વીચારસ્વાતન્ત્ર્ય માટે જોખમી છે. નવા વીચારોથી અમારી લાગણી દુભાઈ છે તેવી યહુદીઓની ફરીયાદના કારણે ઈસુને વધસ્તમ્ભની સજા કરવામાં આવી અને મહમ્મદ પયગમ્બરને પથ્થરો મારવામાં આવ્યા.

આવું આપણે ત્યાં થતું નથી. યજ્ઞોની કડક ભાષામાં ટીકા કરનાર બુદ્ધ કે મહાવીરને કશી સજા કરવામાં આવી નથી. ઉલટું તેમનો ભગવાન તરીકે સ્વીકાર કરી લેવામાં આવ્યો છે. સહેજ ટીકાથી ધાર્મીક લાગણી દુખાય કે દુભાઈ જાય તે ધર્મભાવના અતીશય છીછરી હોવી જોઈએ. ધર્મ એ શ્રદ્ધા અને વીચારનો વીષય છે. ચર્ચા, વીવાદ, ટીકા, ટીપ્પણી તેની સમૃદ્ધી છે. વેદ–ઉપનીષદો અંગે ભાષ્ય લખનાર આચાર્યોએ અન્ય વીચારો અને વીશ્લેષણની ટીકા ઉગ્ર ભાષામાં કરી છે. તેનાથી કોઈની લાગણી દુભાયાની દલીલ કદી કરવામાં આવી નથી. લાગણી દુભાય તેણે પોતાની જાતને સંભાળી લેવી જોઈએ; પણ ટીકાકારોને ચુપ કરી દેવા, તેમને સજા કરવી કે કરાવવી તે ‘હીન્દુ ધર્મ વીચાર’નું અપમાન છે.

–નગીનદાસ સંઘવી

‘દીવ્ય ભાસ્કર’ દૈનીક, સુરતની તા. 9 જુલાઈ, 2014ની ‘કળશ’ પુર્તીમાં, વર્ષોથી પ્રગટ થતી એમની લોકપ્રીય કટાર ‘તડ ને ફડ’માંથી.. લેખકના અને ‘દીવ્ય ભાસ્કર’ના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સંપર્ક: શ્રી. નગીનદાસ સંઘવીeMail: nagingujarat@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ… ..ગોવીન્દ મારુ..

 ♦ ‘રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આ લેખ સહીત આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ:  govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ:  08/08/2014

We may define faith as a firm belief in something for which there is no evidence.

Bertrand Russell

શ્રદ્ધાની અન્ય એક વ્યાખ્યા અંગ્રેજીમાં એવી પણ છે કે, Faith may be defined, as a firm belief that something improbable will happen, by some irrelevant act.

આથી ગુજરાતીમાં આપણે ‘શ્રદ્ધા’ની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે કરીએ :

‘શ્રદ્ધા’ એક એવી સુદૃઢ માન્યતા છે કે, અમુક તત્ત્વ યા વ્યક્તીના પ્રભાવથી કે એની કૃપાથી, અમુક વીધી કરવાથી અથવા તો કેવળ તત્પ્રત્યેની માન્યતાના બળે, કંઈક અસમ્ભવ (improbable) એટલે કે પ્રકૃતીના કાર્યકારણ ન્યાયથી ભીન્ન અથવા ઉલટું પરીણામ સીદ્ધ કરી શકશે.

દા.ત. સત્યનારાયણની કથાની કે પછી અમુકતમુક બાબાની બાધા રાખવાથી પરીક્ષામાં પ્રથમ વર્ગ સાથે પાસ થવાશે. એવી દૃઢ માન્યતા.

આ વ્યાખ્યાની ચર્ચા કરતા પુર્વે આપણા વાદવીવાદની એક ગમ્ભીર ક્ષતી પ્રતી અંગુલીનીર્દેશ કરી લઈએ અને એ નાબુદ કરીને પછી જ ચર્ચાપ્રધાન વ્યાખ્યાન કરવું યા લેખ લખવો જોઈએ એવો અનુરોધ કરીએ. વાદપ્રધાન આવા કાર્યક્રમમાં, મુખ્ય મુદ્દાની વ્યાખ્યા તથા વીભાવના સ્પષ્ટ નીશ્વીત કર્યા વીના જ આપણે ત્યાં આડેધડ પ્રવચનો થાય છે અને પછી અસંગત તથા અર્થહીન એવી તુચ્છ દલીલોની ફેંકાફેંક ચાલે છે. આપણે શ્રદ્ધા શબ્દની કે વીષયની વ્યાખ્યા કર્યા વીના જ એની ચર્ચા કરીએ છીએ: હકીકતમાં, શ્રદ્ધાના ભાવ સાથે ‘વીશ્વાસ’, ‘મનોબળ’ તથા ‘ખાતરી’ આદી ભાવોની ભેળસેળ કરીને જ ગમે તે રીતે શ્રદ્ધાને બીરદાવવાનો હેતુ સીદ્ધ કરવાનો મીથ્યા પુરુષાર્થ કરી, સંતોષ માની લઈએ છીએ.

દા.ત. કોઈ એમ કહે કે, પતીને વીદેશ જવાનું યા અન્ય કોઈ નીમીત્તે લાંબો વખત ઘર બહાર રહેવાનું થાય, ત્યારે તે પોતાની પત્ની પર ‘શ્રદ્ધા’ રાખે જ છે ને કહે કે પોતાની ગેરહાજરીમાં કશું અનીચ્છનીય નહીં આચરે !’ હકીકતમાં અહીં ‘શ્રદ્ધા’ શબ્દ અસ્થાને જ છે, ચોકસાઈથી કહેવું હોય તો આને ‘વીશ્વાસ’ શબ્દથી જ ઓળખાવાય. (જો કે ઘણા પુરુષો આવો વીશ્વાસ પણ નથી રાખતા; છતાં જવું પડે એટલે જાય છે ! પણ એ વળી જુદો મુદ્દો છે, વહેમીલી માનસીકતાનો)… એક મીત્રે લંગડો ભક્ત કેદારનાથનાં દર્શનાર્થે મહાપ્રયાસથી પહાડ ચઢી રહ્યો હતો – એને ‘શ્રદ્ધા’નું બળ કહ્યું, ત્યારે પણ મેં સુચવેલું કે, એ શ્રદ્ધા નથી, મનોબળ છે.

       ‘શ્રદ્ધા શબ્દ એની ચોક્કસ વીભાવના મુજબ improbability – અસમ્ભવીતતા સાથે અતુટ સમ્બન્ધ ધરાવે છે અને આ અસમ્ભવીતતા એટલે જ પ્રકૃતીના કાર્યકારણના અફર તંત્રથી કશુંક ભીન્ન બને એવી ઘટના. જો કે એવું કદીય બની શકે જ નહીં. માટે જ શ્રદ્ધા માત્ર અન્ધ જ હોય છે. અર્થાત્ શ્રદ્ધાએટલે જઅન્ધશ્રદ્ધા’ ! ખુદ ગાંધીજીએ કહ્યું છે કે શ્રદ્ધા હંમેશાં આંધળી જ હોય ! ભાવનાશીલતા અર્થાત્ ભાવવીશ્વનો સમ્બન્ધ માનવીની લાગણીની તીવ્રતા સાથે છે અને લાગણી માત્રને તર્કવીવેકથી સહેલાઈથી સમજાવી શકાય છે, એમાં કશું જ રહસ્યમય યા અલૌકીક નથી. દા.ત. પોતાની પ્રેમીકાનો જીવ બચાવવા માટે પ્રીયજન પોતાના જાનનું બલીદાન આપી દે – એ પ્રેમની લાગણીની ઉત્કટતા સહેજે અને બહુ સહેલાઈથી સમજી શકાય છે. એવું જ માતાના સંતાન પ્રત્યેના નીરપેક્ષ પ્રેમ બાબત સમજાવી શકાય. મુળ હકીકત તો એ છે કે, પ્રકૃતીનાં જીવસૃષ્ટીનો તંતુ ચાલુ રાખનારાં જે અનેક પરીબળો છે, એમાંનું જ એક માનો બચ્ચાં માટેનો નીરપેક્ષ પ્રેમ છે, જેને કુદરતી વૃત્તી જ કહેવાય. અનેક પ્રાણીવર્ગમાં તો, મોટું થયા પછી બચ્ચું માને ઓળખતું સુધ્ધાં નથી હોતું. છતાં માદા પોતાના જાનના ભોગેય બચ્ચાનું રક્ષણ કરવા ઝઝુમે છે. માનવી તો કેટલીક વ્યક્તીઓ, કેવળ પ્રીયજનો જ નહીં; કોઈપણ સ્વજનન, અરે, અજાણ્યાનો પણ; જીવ બચાવવા પોતાની જીન્દગીને હોડમાં મુકી દે છે…

શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધાનો ભેદ આપણે તાત્ત્વીક ધોરણે નહીં; પરન્તુ પ્રકાર આધારીત એટલે કે ગુણવત્તાના પાયા પર પાડીએ છીએ; જે આપણી ઉચ્ચાવચતાની મીથ્યા માન્યતાઓ જ છે. દા.ત. ઈશ્વર ઉપરની શ્રદ્ધા કહેવાય. જ્યારે ભુતપ્રેત કે ભુવા પ્રત્યેની એવી જ લાગણીને અન્ધશ્રદ્ધા કહેવાય. આ તદ્દન વાહીયાત વીભાગીકરણ લેખાય; કારણ કે તમારે મન ઈશ્વરવીષયક જેવી અને જેટલી દૃઢ માન્યતા છે, એવી અને એટલી જ સુદૃઢ એક આદીવાસીની ભુતપ્રેત બાબતની માન્યતા હોય છે. બાકી આવાં બધાં તત્ત્વ મુળભુત રીતે તો કપોળકલ્પીત જ છે. મતલબ કે શ્રદ્ધાળુ સર્વ કોઈ અન્ધશ્રદ્ધાળુ જ હોય. તમે જેટલી શ્રદ્ધાથી ઈશ્વરની મુર્તી કે છબી સમક્ષ ધુપ–દીપ યા ફુલ–પ્રસાદનો વીધી કરો છો, એટલી જ શ્રદ્ધાથી પછાત – અભણ વર્ગો યા ભુતપ્રેતમાં કે જાદુટોનામાં માનનારી બહેનો ચાર રસ્તે જઈને પાણીનું કુંડાળું કરે છે અને નાળીયેર યા વડાં ચઢાવી આવે છે. બન્નેની મનોદશા તો પુરી સરખેસરખી જ છે. સુર્ય જેવા એક જડ પીંડની ઉપાસના કરનાર અને પથ્થરના દેવના થાનકે બલી ચઢાવનાર બન્નેની મનોદશામાં કશો ભેદ કે ઉચ્ચાવચતાનો ફરક સીદ્ધ થાય છે ખરો ? બાકી તો ‘હું જ સાચો અને ઉંચો’ – એવી મીથ્યાભીમાની લાગણીની વાત જુદી છે. ખરેખર જ શ્રદ્ધા અર્થાત્ અન્ધશ્રદ્ધા અજ્ઞાનતાનું જ પરીણામ છે, બાકી સુર્ય માનવી પર કોઈ ઉપકાર કરવા આમ, એક સળગતો પીંડ નથી જ બની રહ્યો ! એ સુર્યપુજકો બાપડા પછી જ્યોતીષમાં માનનારની ટીકા તો કરી જ કેવી રીતે શકે ?

એક પુજનીય સન્ત ‘ધર્મ અને વીજ્ઞાન’ વીશે પ્રવચન કરી રહ્યા હતા. આમ તો, તેઓ પ્રખર જ્ઞાની પુરુષ છે અને કીમતી વીચારોય ધરાવે છે. પરન્તુ આવી ભુલ કરી બેઠા ! એમણે કહ્યું, ‘ભગવાને ચંદ્ર પૃથ્વીથી અઢી લાખ માઈલ દુર ગોઠવ્યો, એ જ બરાબર સહેતુક છે. બાકી એ જો થોડો નજીક મુકાયો હોત તો, એવી મોટી ભરતી આવત કે આપણે સૌ ડુબી મરત’ – એવું કંઈક અને વળી ઈશ્વરની લીલા વીશે એથીય અનેકગણું હાસ્યાસ્પદ એવુંય ઘણુંબધું તેઓશ્રીએ કહ્યું. જવાબમાં મેં લખ્યું, ‘અરે સ્વામીજી, આજની અપેક્ષાએ જો વધુ મોટી, જોખમી ભરતી આવી હોત, તો માનવી સમુદ્રકાંઠાથી થોડા વધુ દુર વસવાટ કરત; એમાં ડુબી મરવાનું તો આવે જ ક્યાંથી ? ઈતર લીલાની હાસ્યાસ્પદતાનો જવાબ મેં, આમન્યા ખાતર જાહેરમાં નહીં લખ્યો; પણ પત્રથી જણાવ્યો. તેમ છતાંય સ્વામીજી મારા પર ભયંકર રોષે ભરાયા !

આવી જ ભગવાનની લીલાના મીથ્યા વખાણ ‘બીગ બેંગ’ના લંબાણકાળ (ડ્યુરેશ) બાબતે પણ શ્રદ્ધાળુઓ કરે છે કે, ‘એ જો સેકંડના એક અબજમાં ભાગ જેટલોય લાંબો ટુંકો હોત, તો આ બ્રહ્માંડ આવું ન રચાયું હોત અને આપણેય ન હોત’ ઈત્યાદી. અરે મીત્ર, ડ્યુરેશન પ્રમાણે જેવું બ્રહ્માંડ રચાયું હોત; પછી તેવી જ સમગ્ર સૃષ્ટી વીકસી હોત અને એનો કોઈને જ કશો હરખશોક નહોત. કારણ કે આ સમગ્ર લીલા કેવળ જડ તત્ત્વોની જ છે, જેને મન જ નથી, કે એમાં પછી આપણી કે કશાનીય કશી ફીકર ચીન્તા હોય. આનો એક સાદોસીધો સચોટ પુરાવો જ એ છે કે, સુર્યના એક પૃથ્વી સીવાયના  બીજા આઠ ગ્રહો સાવે સાવ નીર્જન, અર્થહીન ઘુમ્યા જ કરે છે, અબજો વર્ષોથી ! એની પરવા કરનાર કોઈ તત્ત્વ છે ખરું ? વળી, ધુમકેતુઓ પણ અનીયમીત સફરી બનીને આવે છે અને ગુરુ જેવા વીરાટ ગ્રહો એને ગળીય જાય છે ! બ્રહ્માંડમાં આવા તો અસંખ્ય, અબજોના અબજો પીંડો છે અને અથડાઅથડીની તથા ભાંગફોડની ભયંકર ઘટનાઓ નીરન્તર બન્યા જ કરે છે, કુદરતનું સંચાલન ‘અન્ધ નીયમ’વશ પ્રવર્તે છે. પરન્તુ સમય તથા વીસ્તારની અસીમ અગાધતાને પરીણામે, આપણને હાલ તુરત એની કશી જ આપત્તી નથી, માટે જ ઈશ્વરની લીલાને વખાણીએ છીએ અને એના પર શ્રદ્ધા રાખી બેફીકર (?) લીલાલહેર કરીએ છીએ ! બાકી નજીકની એક નીહારીકા (એન્ડ્રોનેડા ?)  પ્રચંડ વેગે આપણી ગેલેક્સી તરફ ધસી રહી છે, જે અમુક અબજો વર્ષ બાદ ટકરાશે પણ ખરી જ. અને ત્યારે બધું જ હતું ન હતું થઈ જશે. ખેર, અજ્ઞાનમ્ પરમ્ સુખમ્ ! બાકી વીજ્ઞાન તો આજે માનવસર્જીત ડી.એન.એ. બનાવવા સુધી પહોંચી ગયું છે… તમારું ડી.એન.એ. બજારમાં મળતું થઈ જશે !

સમગ્ર પ્રકૃતીનું સંચલન (સંચાલન નહીં) એના અન્ધ, જડ, અફર કાર્ય–કારણના નીયમોને વશ ચાલ્યા જ કરે છે, જેમાં જડ–ચેતનનોય કશો ફરક નથી. કેદારનાથમાં પ્રચંડ પુર આવે, તો એમાં મહાન ભગવાન પણ લાચાર ! હજારો ‘ભક્તો’ ડુબી મર્યા, ત્યારે એ ઈશ્વર શું કરતો હતો ? સુરતમાંય થોડાં વર્ષ પુર્વે  આવો લાચાર હાહાકાર મચી જ ગયો હતો ને ? હકીકતમાં, કાર્ય–કારણના અફર નીયમો સમક્ષ સમ્પુર્ણ લાચારી અનુભવતા મનુષ્યે, કેવળ મીથ્યા ગૌરવ કે મોટપ અનુભવવા માટે ‘શ્રદ્ધા’ જેવો આધ્યાત્મીક શબ્દ – ભાવ ગોઠવી કાઢ્યો. બાકી એથી કોઈ લાભ નથી.

ભરતવાક્ય

અતીશયોક્તીનીય અતીશયોક્તી ઉર્ફે કોના બાપની દીવાળી ?!! સોવીયેત સર્વસત્તાધીશ સ્તાલીને (સ્ટેલીને) એક કરોડ નહીં; એક અબજ માણસો મારી નાખેલા !

–પ્રા. રમણ પાઠક ‘વાચસ્પતી’

સુરતના ‘ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીકમાં વર્ષોથી ચીંતક–લેખક પ્રા. રમણ પાઠકની લોકપ્રીય કટાર રમણભ્રમણ’ પ્રગટ થતી રહે છે. તેમાં શનીવાર, 7 ડીસેમ્બર, 2013ના અંકમાં પ્રકાશીત થયેલો એમનો આ લેખ, લેખકના અને ગુજરાતમીત્ર’ના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સંપર્ક:  પ્રા. રમણ પાઠક ‘વાચસ્પતી’, એ–4, નટરાજ એપાર્ટમેન્ટ, પાટીદાર જીન કોમ્પલેક્ષ, બારડોલી – 394 641 સેલફોન: 99258 62606

 રૅશનલવાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તેમને માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમપેઈજપરમથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકનગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 01/08/2014

  –મુરજીગડા

આપણે બધા બે પ્રકારની દુનીયામાં જીવીએ છીએ. પહેલી દુનીયા, જે આંખો સામે દેખાય છે તે બહારની દુનીયા છે. આપણા જીવન સાથે સંકળાયેલી બધી જ વ્યક્તીઓ, પ્રાણીઓ, વસ્તુઓ અને પ્રવૃત્તીઓ બધું જ આ બહારની દુનીયામાં સમાયેલું છે. એ નક્કર છે, વાસ્તવીક છે અને સત્ય છે. બધા માટે તે સરખી છે. એના નીયમો બધાને લાગુ પડે છે. એની સાથે આપણો ભુતકાળ, વર્તમાન અને ભવીષ્ય ત્રણેય સંકળાયેલા છે.

બીજી દુનીયા, આપણા મગજની અંદર ચાલી રહેલી અંગત દુનીયા છે. એ નક્કર નથી, દેખાતી નથી; કારણ કે તે બહુધા આભાસી છે. એમાં આપણી બધી અપેક્ષાઓ, આકાંક્ષાઓ, કલ્પનાઓ, માન્યતાઓ વગેરે આવેલી છે. એ થોડી વાસ્તવીક અને મોટે ભાગે શ્રદ્ધા, ગેરસમજ, માન્યતાઓ વગેરેથી ભરેલી છે. દરેકની પોતાની એ અંગત દુનીયા હોઈ, અમુક અંશે બીજાઓથી ભીન્ન હોય છે. એને કોઈ સર્વમાન્ય નીયમો કે કાયદાઓ લાગુ પડતા નથી. માનવજાતી સીવાય બીજા કોઈને આ દુનીયા મળેલી નથી. એ વર્તમાન કરતાં આપણા ભુતકાળ અને ભવીષ્ય સાથે વધારે સમ્બન્ધ ધરાવે છે.  જુદી હોવા છતાં આપણી આ બન્ને દુનીયા એક્બીજા સાથે ગાઢ પણે સંકળાયેલી છે.

પ્રાણીજગતની બધી જ પ્રવૃત્તીઓ કુદરતી અને સ્વયંસ્ફુરીત (instinctive) હોય છે. આ સ્વયંસ્ફુરીત ઉપરાન્તની જે પણ પ્રવૃત્તી માણસ કરે છે, તેમાંની મોટાભાગની પોતાની અંગત દુનીયાથી પ્રભાવીત અને પરીણામરુપ હોય છે. એ આપણું જબરદસ્ત પ્રેરકબળ છે.

કેટલાક લોકો બહારની દુનીયા કરતાં અંદરની દુનીયામાં વધુ જીવતા હોય છે. વૈજ્ઞાનીક, તત્ત્વજ્ઞાની, કળાકાર, ચીત્રકાર, લેખક, કવી વગેરે આ પ્રકારમાં આવેછે. તેમની પ્રવૃત્તી રચનાત્મક છે. પોતાની અંગત દુનીયાનો લાભ તેઓ પોતાના સર્જન દ્વારા બીજાઓને આપે છે. આપણે એમના ઋણી છીએ.

માનસીક સંતુલન ખોઈ બેઠેલા તેમ જ નશીલા પદાર્થોના બંધાણી વગેરે જેવા પણ પોતાની અંગત દુનીયામાં વધુ જીવતા હોય છે. તેમની પ્રવૃત્તી આંશીક રીતે ખંડનાત્મક છે. તેઓ આપણી સહાનુભુતીને પાત્ર છે.

આ બે અન્તીમ વર્ગો વચ્ચે એક  એવો મોટો વર્ગ છે જે પોતાની ખાસ એવી અંગત દુનીયાનો દોર કોઈ બીજાના હાથમાં સોંપીને બેઠો છે.  મોટા ભાગના લોકોની અંગત દુનીયાનો સૌથી વધુ ભાગ એમની ધાર્મીક માન્યતાઓનો હોય છે. એ મળેલો હોય છે એમના ધર્મગુરુઓ પાસેથી,  સમ્પર્કો પાસેથી, દંતકથાઓ દ્વારા અને છેલ્લાં થોડાં વર્ષોથી ટી. વી. જેવા પ્રસાર માધ્યમો દ્વારા.

દેશના ઘડવૈયાઓએ આપણને રાજકીય સ્વતન્ત્રતા મેળવી આપી. એની સાથે નાગરીક હક્કો અને વાણીસ્વાતન્ત્ર્ય પણ આપમેળે આવી ગયાં. કમનસીબે વીચારોનું સ્વાતન્ત્ર્ય ખાસ ક્યાંય દેખાતું નથી. એ આપણને કોઈ મેળવી આપવાનું નથી. આપણે જાતે એ મેળવવાનું છે. વૈચારીક સ્વાતન્ત્ર્યનો અભાવ ટોળાશાહી અને ગાડરીયા પ્રવાહમાં પરીણમી અનર્થકારી પરીણામો લાવે છે.

મહત્ત્વાકાંક્ષી લોકો પોતાની અંગત મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતોષવા લોકોના આવા વૈચારીક પરાવલમ્બનને લીધે સર્જાતી ટોળાશાહીનો પુરો લાભ ઉઠાવે છે.  બની બેઠેલા ધર્મગુરુઓ આમાં અગ્રસ્થાને છે.  સત્તા અને સમ્પત્તીના વધારે પડતા લોભને લીધે જેટલો વીનાશ સર્જાયો છે એટલો  જ વીનાશ ધાર્માન્ધતાને લીધે પણ થયો છે.  ધર્મ અને જાતીવાદને નામે જેટલાં યુદ્ધ અને જાનહાની થઈ છે એટલી કદાચ બીજાં કોઈ કારણસર નહીં થઈ હોય.

ચુસ્ત ધાર્મીક માન્યતાઓએ કટ્ટરપંથીઓ પેદા કરી આતંકવાદને  જન્મ આપ્યો છે.  આત્મઘાતી હુમલા હોય,  પુર્વયોજીત કાવતરાં હોય કે પછી સ્થાનીક ઘટના દેશવ્યાપી બની ગઈ હોય,  એ આચરનારા બીજા કોઈના દોરવાયા હોય છે,  જેનો ભોગ નીર્દોષ લોકો બને છે.  આવી ઘટનાઓ પાછળ ધાર્મીક, રાજકીય અને સામાજીક નેતાઓનો ફાળો હોય છે. તેમ જ એની પાછળ અનુયાયીઓની ટોળાશાહી વીચારસરણી પણ એટલી  જ જવાબદાર છે.

લોકટોળાની વીચારસરણી પર અંકુશ મેળવવાની પ્રવૃત્તી ઘણી સંસ્થાઓમાં ચાલે છે.  એમના અનુયાયીઓની બાહ્ય તેમ જ અંગત એમ બન્ને દુનીયાનું સંચાલન સંસ્થાની નેતાગીરી દ્વારા થતું હોય છે. એ સંચાલકોના કહેવાનો સાર એવો હોય છે કે, ‘જાણવા અને સમજવા જેવું અમે બધું કરી લીધું છે.  તમને વીચારવાની કઈ જરુર નથી.  માત્ર અમારા ચીંધ્યા માર્ગે ચાલો તો તમારું કલ્યાણ થઈ જશે વગેરે વગેરે’. પરીણામે એમના  ભક્તગણમાં વૈચારીક સ્વતન્ત્રતાનો સદન્તર અભાવ આવી જાયછે અને ટોળાશાહી વર્તણુક શરુ થાય છે.

એમને ક્યારેક એમ પણ કહેવામાં આવે છે કે,  ‘જે દેખાય છે તે  (બહારની દુનીયા)  બધું ભ્રમ અને માયા છે અને જે દેખાતું નથી તે સત્ય છે.  જીવનનો સાર આ અદૃશ્ય સત્યને પામવાનો છે’ વગેરે.  પરાવલમ્બી અને અન્ધશ્રદ્ધાળુ વીચારસરણી ધરાવતો આવો કમનસીબ ભક્તગણ છે જે બહારની વાસ્તવીક દુનીયા કરતાં અંદરની દુનીયામાં વધુ જીવે છે.

કહેવાતા ધર્મગુરુની દોરવણીથી,  આવતા જન્મના લાભાર્થે સેંકડો લોકોએ સામુહીક આત્મહત્યા કરી હોય એવો દાખલો થોડા દાયકાઓ પહેલા વીદેશમાં નોંધાયો હતો.  અંગત લાભ માટે પશુબલી અને ક્યારેક તો બાળ–નરબલી, ચઢાવવાના દાખલાઓ પણ અવારનવાર આપણા છાપામાં ચમકે છે.  આવા બનાવ કોઈ ચોક્કસ ધર્મ,  જાતી કે સમ્પ્રદાય પુરતા મર્યાદીત નથી; બલકે એક યા બીજા સ્વરુપે અન્ધશ્રદ્ધાળુ અને અજ્ઞાની લોકોમાં તે બધે  જ દેખાય છે.

કાપેલું કોળું,  મંત્રેલાં લીંબુ–મરચાં કે ઝાડુ–માટલાંનો ‘ઉતાર’ ચોકમાં મુકી આવવાની પ્રચલીત પ્રવૃત્તી દેખીતી રીતે ભલે હીંસક ન હોય; પણ એની પાછળની ભાવના તો એટલી જ હીન છે.  પોતાની મુસીબતો બીજાને પધરાવવાથી ઓછી થઈ શકે એ માન્યતા  જ હીંસાનું એક સ્વરુપ છે.

અહીંસામાં માનનારા ભલે એવું ન કરે પણ પોતાની અહીંસાની સમજને એટલી સુક્ષ્મ સ્તરે લઈ ગયા હોઈએ તો આપણા લીધે બીજાનું કોઈ  પણ જાતનું અહીત થાય એ સાચા અહીંસાવાદી માટે મોટું અપકૃત્ય  (પાપ) ગણાય.

આપણી બહારની દુનીયાનું સંચાલન તો રાજકીય તથા સામાજીક નેતાઓ કરવાના જ છે.  દેશ અને સમાજના શાન્તીપુર્ણ સંચાલન માટે તે જરુરી છે.  જ્યારે આપણી અંદરની દુનીયા આપણી પોતાની છે.  એનું સંચાલન કેટલી હદે બીજાઓને કરવા દેવું એ આપણા હાથમાં છે.  આપણે જો વીચારોની સ્વતન્ત્રતા નહીં કેળવીએ તો બીજાઓ અવશ્ય એનો લાભ ઉઠાવશે.  ભલે એ કોઈ નેતા હોય,  ધર્મગુરુ હોય કે પછી આપખુદ સગા–સમ્બન્ધી હોય.  સામાન્ય રીતે ‘સારા’ કહેવાતા લોકોને પણ બીજાઓ પર પોતાનો અંકુશ રાખવો ગમતો હોય છે.  સ્વતન્ત્ર વીચારસરણી આવા લોકોનું આપણા પરનુ વર્ચસ્વ ઘટાડે છે.

જ્યાં સુધી સ્વતન્ત્ર વીચારસરણી ન કેળવાય ત્યાં સુધી સાચા અર્થમાં સ્વતન્ત્ર થયા એમ ન કહેવાઈએ.  વીચારોની સ્વતન્ત્રતા કેળવવી અઘરી છે.  જે પણ થોડા લોકો એ કરી શક્યા છે એમાંથી મોટા ભાગના એના બીજા પાસામાં ઉણા ઉતરે છે. એ બીજું પાસું છે બીજાઓની સ્વતન્ત્રતાનો પણ મોકળા મને સ્વીકાર કરવાનો. સ્વતન્ત્ર વીચારસરણીવાળા ઘણા લોકો આપખુદ થઈ જાય છે.  એમની આસપાસના લોકોની સ્વતન્ત્ર વીચારસરણી એમને ગમતી નથી.

આવી ઘણી બાબતોમાં પશ્ચીમી સંસ્કૃતીના લોકો આપણા કરતાં વધુ મુક્ત છે.  આટલું ધ્યાનમાં રાખીએ તો જાણ્યા–સમજ્યા વીના એમની ટીકા કરવાની આપણી અધીરાઈ થોડીક કાબુમાં રહે.

આપણી અંગત દુનીયાના આસન પરથી બધાને હટાવીને આપણા પોતાના અંતરાત્માને બેસાડીએ એમાં  જ આપણુ ભલું છે.  બીજા બધા આપણા માર્ગદર્શક,  હીતેચ્છુ,  પુરક વગેરે હોઈ શકે; માલીક તો આપણે પોતે  જ રહેવાનું છે.

–મુરજી ગડા

લેખક સમ્પર્ક:

શ્રી. મુરજી ગડા, 1, શ્યામવાટીકા સોસાયટી, વાસણા રોડ, વડોદરા – 390007 સેલફોન: 972 679 9009 ઈ–મેલ: mggada@gmail.com

કચ્છી જૈન સમાજ,અમદાવાદનું મુખપત્ર ‘મંગલ મન્દીર’ માસીકના 2013ના એપ્રીલ માસના અંકમાં પ્રકાશીત થયેલો લેખકનો આ લેખ, લેખકશ્રીની પરવાનગીથી સાભાર…

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત આ રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેનું ધ્યાન રાખીશ… ..ગોવીન્દ મારુ..

 ♦ ‘રૅશનલવાચનયાત્રામાં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો,પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે,મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે,આ લેખ સહીત આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 25/07/2014

ખુશ ખબર

છેલ્લાં છ વરસથી રૅશનલ વીચારોને પ્રસારવા મથતા મારા બ્લોગ ‘અભીવ્યક્તી’માં, જે લેખકના પચાસ લેખો મુકાયા હોય તેવા લેખકોના 25–25 લેખોની ઈ.બુક પ્રકાશીત કરવાનું નક્કી કર્યું છે. તે મુજબ પ્રા. રમણ પાઠક(વાચસ્પતી)ના 25 લેખોની પ્રથમ ‘ઈ.બુક’ તૈયાર કરી ને આજરોજ (તારીખ 18 જુન, 2014) પાઠકસાહેબના નીવાસસ્થાને બારડોલી અમે ગયા હતા. ત્યાં પ્રા. રમણભાઈની અમેરીકાનીવાસી દીકરી શર્વરીબહેન દેસાઈ, અન્ય મીત્રો અને આ લખનારની ઉપસ્થીતીમાં પ્રા. રમણ પાઠકના હસ્તે ઈ.બુક01નું લોકાર્પણ થયું હતું.

હવે પછીની બીજી ઈ.બુક લેખક શ્રી. દીનેશ પાંચાલના લેખોની અને ત્રીજી ઈ.બુક લેખક શ્રી. મુરજી ગડાના લેખોની બનશે.

‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના મથાળે ઈ.બુક વીભાગમાં આ ઈ.બુક તેમ જ હવે પછી પ્રકાશીત થનારી ઈ.બુક્સ પણ મુકવામાં આવશે. આ ઈ.બુક વીભાગ (http://govindmaru.wordpress.com/e-books/)માંથી ઈ.બુક ડાઉનલોડકરવા વીનન્તી છે. જો કોઈ વાચકમીત્રને ઈ.બુક ડાઉનલોડ કરવાની ફાવટ ન હોય તો મને લખશે તો હું તે વાચકમીત્રને ઈ.બુક મોકલીશ.

ધન્યવાદ..

ગોવીંદ મારુ

લો, હવે વાંચો આજની પોસ્ટ શ્રી. રોહીત શાહનો લેખ ‘ગુરુપુર્ણીમા એટલે ? ગુરુની ભક્તી નહીં; પણ તેની કસોટી કરવાનું પર્વ લેખ માણી, મમળાવી, નીચે કૉમેન્ટ મુકવાનું ચુકશો નહીં. આભાર….

 ‘ગુરુપુર્ણીમા એટલે ? 

ગુરુની ભક્તી નહીં; પણ તેની કસોટી કરવાનું પર્વ’

રોહીત શાહ

ગયા વર્ષે ગુરુપુર્ણીમાના પર્વપ્રસંગે મેં એક લેખ લખ્યો હતો, એનું શીર્ષક હતું: ‘ગુરુપુર્ણીમા ગુરુની પુજા કરવા માટેનો દીવસ નથી; એ તો ગુરુની પરીક્ષા કરવા માટેનો દીવસ છે.’

આજે એ જ અનુસન્ધાનમાં આગળ વધવાનો ઈરાદો છે. ગુરુ એટલે સૌથી આદરપાત્ર વ્યક્તી. ગુરુ એટલે હૈયાના ઉમળકાપુર્વક ભક્તી કરવા યોગ્ય પાત્ર. આદર અને ભક્તી બન્ને અનલીમીટેડ કમ્પનીઓ જેવાં છે. કોઈક એક જ ફીક્સ દીવસે જ અને કોઈ એક જ ફીક્સ ટ્રેડીશન પ્રમાણે ભક્તી અને આદર વ્યક્ત કરી દેવાનાં ન હોય. ગુરુને જોઈને તેમના ગંધાતા પગમાં આળોટવા મંડી પડવું એ કાંઈ ગુરુભક્તી નથી. ગુરુને જોતાં જ આપણા ચહેરા પર કૃતજ્ઞતા છલકાય અને આંખો આદરભાવનો અભીષેક કરવા લાગે એ સાચી ગુરુભક્તી છે. બીજા લોકો ગુરુભક્તી કરે છે એટલે મારે પણ કરવી જોઈએ એમ સમજીને અથવા ગુરુજી સ્વયમ્ આગ્રહ કરે છે માટે હું તેમની સેવા–પુજા–ભક્તી કરું એમ નથી સોચવાનું. એમાં તો દમ્ભ, ભય, લાલચ, પ્રદર્શનવૃત્તી, ગુપ્ત અહંકાર ઘણું બધું પ્રવેશી જશે. શુદ્ધ ભક્તી અને સાચો આદર બહાર રહી જશે અને ગુરુભક્તીનાં ધતીંગોનો વીકૃત સેલાબ આવશે !

ગુરુની પરીક્ષા કરો 

ગુરુની ભક્તી માત્ર ગુરુપુર્ણીમાના એક જ દીવસ માટે કરીએ તો આપણે અધુરા–વામણા ગણાઈએ. ગુરુભક્તી તો સતત, નીરન્તર કરવાની હોય. આજનું પર્વ તો ગુરુની પરીક્ષા કરવાનું પર્વ છે. જે ગુરુની આપણે હવે પછી લાઈફટાઈમ સેવાભક્તી કરવા ઉત્સાહી–હરખપદુડા છીએ, તે ગુરુ આપણી સેવાભક્તી માટે સુપાત્ર છે કે નહીં; કાબીલ છે કે નહીં એ ચકાસવાનું પર્વ એટલે ગુરુપુર્ણીમા. ઘરકામ માટે એક નોકર રાખીએ તોય તેની ટેસ્ટ લઈએ છીએ. કોઈ બીમારીનો ઈલાજ કરવામાં ડૉક્ટર નીષ્ફળજાય તો તરત આપણે બીજા ડૉક્ટરની પાસે જઈને તેની ટ્રીટમેન્ટ લઈએ છીએ. સોનું ખરીદતી વખતે કોઈ શાણો માણસ જરાય બેદરકારી ન રાખે. હૉલમાર્કનો સીક્કો હોય તોય પોતે છેતરાઈ તો નથી રહ્યોને, એની ચકાસણી કરે છે. યસ, ગુરુપુર્ણીમા એટલે ગુરુની ભક્તી કરવાનું નહીં, તેમની કસોટી કરવાનું પર્વ ! હવે તમે આ સત્ય સમજીગયા હશો.

જો તમને કોઈ પાખંડી ગુરુ ભેટી ગયો હશે તો તે તમને બીવડાવશે, નરકનો ભય બતાવીને પોતાનાં નેત્રો લાલઘુમ કરીને કહેશે : ‘મુર્ખ ! તું ગુરુની પરીક્ષા કરવા નીકળ્યો છે ? તારી ઓકાત શી છે ? ગુરુની કસોટી કરવા જઈશ તો રૌરવ નરકમાંય તને જગ્યા નહીં મળે ! તું મહાપાપી પુરવાર થઈ જઈશ.’

મુની કે મુનીમ ?

આવી ધમકી કે ભય આપે તેવા ગુરુના નામ પર ચોકડી મુકી દેવાની. ગુરુનું કામ જ્ઞાન આપવાનું છે, ધમકી આપવાનું નથી. ગુરુનું કામ માર્ગ બતાવવાનું છે, ભય પમાડવાનું નથી. સાચો ગુરુ તો તે છે જે આપણને ભયમુક્ત કરે, નીર્ભય અને નીર્દંભ બનાવે. જે ગુરુ પોતાના નામે કે ગુરુના નામે ટ્રસ્ટો ચલાવીને બારે મહીના ફંડફાળા ઉઘરાવ્યા કરતો હોય તે તો મુની નથી; મુનીમ છે. ગુરુ તે નથી, જે ચપટીઓ વગાડીને ફાલતુ આજ્ઞાઓ કરતો હોય અને શીષ્ય તે નથી, જે ગુરુની વાહીયાત આજ્ઞાઓને માથે ચઢાવ્યા કરતો હોય. ફંડફાળા કરનારા અને ફાલતુ આજ્ઞાઓ કરનારા ગુરુથી સાવધ રહેવું જોઈએ. લાંબો–મોટો પલાંઠો લગાવીને ઉંચા આસને ગોઠવાઈ જાય અને પોતાની નવ અંગે પુજા કરાવે, કીમતી ભેટ સોગાદો સ્વીકારે, વધારે કીમતી ભેટ આપનાર ભક્તને વધારે વહાલ કરે અને મોં પર કડવું સત્ય ઉચ્ચારનારને આઘો રાખે તેવા ગુરુથી તો આપણે સ્વયમ્ જ આઘા રહેવું જોઈએ. એમાં જ આપણી સેફ્ટી છે.

ગુરુ દ્રોણથી નફરત

જ્યારે–જ્યારે ગુરુની વાત નીકળે છે ત્યારે–ત્યારે મને ગુરુ દ્રોણ યાદ આવે છે. ગુરુદ્રોણનું ચીત્ર જોઈનેય મારું તો લોહી ઉકળી ઉઠે છે. એકલવ્ય રાજકુમાર નહોતો એટલે તેને ધનુર્વીદ્યા શીખવાડવાની ના પાડનાર ગુરુ દ્રોણને પછીથી ખબર પડે છે કે આ એકલવ્ય તો મારા પ્રીય શીષ્ય અર્જુનના સામર્થ્યને ઓવરટેક કરી શકે તેવો સમર્થ છે, ત્યારે તેના જમણા હાથનો અંગુઠો ગુરુદક્ષીણા રુપે માગી લઈને તેની સાથે ઘોર અન્યાય અને અત્યાચાર કર્યો હતો. અર્જુન તેમને એટલા માટે પ્રીય હતો કે તે રાજકુમાર હોવા ઉપરાન્ત આજ્ઞાકારી અને નીશાનબાજ હતો. હોશીયાર અને સમર્થ શીષ્ય પ્રત્યે પક્ષપાત કરે તે સાચો ગુરુ નથી. નબળા અને ગરીબ શીષ્ય પ્રત્યે વહાલ વહાવે, સમભાવ રાખે તે સાચો ગુરુ હોઈ શકે છે.

કૌરવો–પાંડવોની વચ્ચે જુગાર ખેલાયો, દ્રૌપદીને દાવ પર મુકવામાં આવી અને દુ:શાસન દ્વારા દ્રૌપદીનું ચીરહરણ થયું એ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વખતે ગુરુ દ્રોણ સભામાં ઉપસ્થીત હતા છતાં; તેમણે કોઈને રોક્યા–ટોક્યા નહીં. કાયરતાભર્યું મૌન સેવીને બેસી રહ્યા. આવા સ્વાર્થી અને કાયર ગુરુઓ હોય તોય શું અને ન હોય તોય શું?  મીંઢા અને લુચ્ચા, લાલચુ અને ડરપોક ગુરુથી દુર રહે તે સાચો ગુરુભક્ત છે.

ગુરુદ્રોણે એકલવ્યનો અંગુઠો દક્ષીણામાં માગી લઈને એકલવ્યને સામર્થ્યહીન કરી દીધો તથા દ્રૌપદીની લાજ લુંટાતી જોઈનેય પોતે મૌન રહ્યા આ બે બાબતો માટે તેમને કદી માફ ન કરી શકાય. આમેય શીષ્ય ભુલ કરે તો માફ કરી શકાય (કારણ કે તે અજ્ઞાની છે); કીન્તુ ગુરુ કોઈ ગુસ્તાખી કરે તો તેને માફ ન કરી શકાય (કારણકે તે તો જ્ઞાની છે, જાણકાર છે).

શીષ્ય ભોળાભાવે ગુરુ માટે ગીફ્ટ લાવે તો તેને માફ કરી દેવાય; પણ ગુરુએ તેને કહેવું જોઈએ કે હું આ બધું ત્યાગીને સંયમને માર્ગે ચાલી રહ્યો છું. તું મને કોઈ પણ ગીફ્ટ આપે તો તને દોષ (પાપ) લાગે. ભક્ત તરફથી મળતી ગીફ્ટ વખતે ભક્તને આવી ચેતવણી આપીને, કોઈ પણ સંજોગોમાં ગીફ્ટનો અસ્વીકાર કરનારા ગુરુઓ કેટલા ?

ગુરુઓ કાયર બનીને કેમ બેઠા છે ?

દ્રૌપદીના વસ્ત્રહરણ પ્રસંગે કૃપાચાર્ય, દ્રોણાચાર્ય જેવા ગુરુઓ કાયર બની રહ્યા હતા. આજે પણ હજારો ગૅન્ગ–રેપની ઘટનાઓ સામે હજારો ગુરુઓ કાયર બની બેઠા છે. ત્યાગી–સંયમી, કહેવાતા મહાત્માઓ વગેરેને માથે નોકરી–વ્યવસાયની કે ફૅમીલીની કોઈ જવાબદારીનું બર્ડન તો હોતું નથી ! એવા લોકો દુરાચારીઓને સજા કરાવવા કેમ મેદાનમાં ઉતરતા નથી ? શ્રેષ્ઠ ગોચરી અને છપ્પનભોગ આરોગનારા ગુરુઓ સરકાર સામે ભુખહડતાળ કરે, મરણાંત અનશન કરે તો અન્યાય–અત્યાચારના ટાંટીયા ઢીલા પડે જ.

ઉંચા આસને બેસીને ભક્તોને વાહીયાત ઉપદેશો આપવા,પોથી–વૈકુંઠનાં અવાસ્તવીક ખ્વાબો બતાવવાં, ફંડફાળા ઉઘરાવવા – આ બધાં કામ સહેલાં છે અને અર્થહીન પણ છે. જે ગુરુઓ આવાં કાર્યો કરતાં ફરે છે તે ગુરુઓ સ્વયમ્ નરકના અધીકારી બનશે એવી ખુલ્લી ચેતવણી આપણે અવશ્ય આપી શકીએ.

ચમત્કારો કરીને વહેમો ફેલાવવાનો કારોબાર કરતાં ગુરુઓથી વેગળા રહેવું એ અધ્યાત્મનો સાચો માર્ગ છે. આટલું નાનકડું સત્ય ગુરુપુર્ણીમાના પર્વપ્રસંગે પ્રત્યેક આત્માર્થીએ આત્મસાત્કરવું જોઈએ.

રોહીત શાહ

મુમ્બઈના સાંધ્ય–દૈનીક ‘મીડડે’ (12 જુલાઈ, 2013ની આવૃત્તી)માં પ્રગટ થતી એમની  લોકપ્રીય કટાર મન્ડે-મંથનમાંથી.. લેખકશ્રીના અને ‘મીડ–ડે’ ના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સંપર્ક: શ્રી. રોહીત શાહ, ‘અનેકાન્ત’, ડી–11, રમણકળા એપાર્ટમેન્ટ્સ, સંઘવી સ્કુલના રેલવે ક્રૉસીંગ પાસે, નારણપુરા, અમદાવાદ – 380 013 ફોન: (079) 2747 3207 મેઈલ: rohitshah.writer@gmail.com

 ‘રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા અભીવ્યક્તીબ્લોગના હોમપેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત ખાતરી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ:  govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 18/07/2014

–નાથુભાઈ ડોડીયા

અન્ધશ્રદ્ધા બે શબ્દોનો સમુહ છે. અન્ધ + શ્રદ્ધા. શ્રદ્ધાનો અર્થ શ્રત્ + ધા = શ્રદ્ધા એટલે કે સત્યનું ધારણ કરવું. આ ‘શ્રદ્ધા’ શબ્દનો સાચો યૌગીક અર્થ છે. પરન્તુ વ્યવહારમાં મોટાભાગના લોકો પોતપોતાની ‘સામ્પ્રદાયીક માન્યતાનો સ્વીકાર કરી તેના ઉપર વીશ્વાસ રાખવો’ એવો કરે છે. આ સામ્પ્રદાયીક માન્યતાઓ હમ્મેશાં સો ટકા સાચી નથી હોતી. તેમાં સત્ય અને અસત્યનું મીશ્રણ હોય છે તથા સત્ય કરતાં અસત્યનું પ્રમાણ વીશેષ હોય છે. આ સામ્પ્રદાયીક માન્યતાઓને તર્ક, શાસ્ત્રપ્રમાણ અને વીજ્ઞાનની કસોટી પર ચકાસણી કરવાનો ભાગ્યે જ કોઈ પ્રયત્ન કરે છે. આ કહેવાતા ધર્માચાર્યોએ તેમના અનુયાયીઓના મનમાં એવું ઠસાવી દીધું છે કે ધર્મમાં અક્કલની દખલ કરવી નહીં. અન્ધનો અર્થ આંધળી કે સમજ વગરની થાય છે. એટલે ટુંકમાં, અન્ધશ્રદ્ધાનો અર્થ ‘આંધળી અને સમજ વગર’ની માન્યતાઓ થાય છે.

માન્યતા અને જાણકારીને ઘનીષ્ઠ સમ્બન્ધ છે. જાણકારીને આધારે જ માન્યતા ઉદ્ ભવે છે. આ જાણકારી–જ્ઞાન આપણને ત્રણ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. (૧) ગુરુનો ઉપદેશ (૨) શાસ્ત્રોનો સ્વાધ્યાય અને (૩) આપણો કે બીજી પરીચીત વ્યક્તીનો અનુભવ. આ યથાર્થ જ્ઞાનની જાણકારી મેળવી તેની ઉપર વીવેકબુદ્ધીથી ઉંડાણપુર્વકનું ચીન્તન–મનન કરવું જોઈએ. પરન્તુ મનુષ્ય અલ્પજ્ઞ છે. તે હમ્મેશાં સમ્પુર્ણ સત્યજ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી કરી શકતો. કેટલીક વાર કહેવાતા ધર્માચાર્યો પોતાના અનુયાયીઓને પોત–પોતાની સામ્પ્રદાયીક માન્યતાઓમાં જકડી રાખવા સત્ય જ્ઞાનથી વંચીત રાખે છે.

શાસ્ત્રઅધ્યયન, તર્ક અને વૈજ્ઞાનીક અભીગમ સત્ય શોધવામાં હમ્મેશાં મદદરુપ થાય છે. એને આધારે આપણે જે જાણકારી પ્રાપ્ત કરી છે તે સાચી છે કે ખોટી તે આપણે જાણી–સમજી શકીએ છીએ. ખરેખર સાચી જાણકારી જ સત્ય જ્ઞાન છે અને બીજું અજ્ઞાન છે. અ–જ્ઞાનનો અર્થ ફક્ત જ્ઞાનનો અભાવ જ નથી; પરન્તુ તેમાં અસત્ય જ્ઞાન–જાણકારીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

સાચી જાણકારી અને ખોટી જાણકારી બન્ને માન્યતાઓને ઉત્પન્ન કરે છે. આપણે એમ માનીએ છીએ કે આપણે જે કાંઈ જાણીએ છીએ તે બધું જ સત્ય છે. કોઈપણ વ્યક્તી જાણી જોઈને અસત્ય જ્ઞાન–જાણકારી સ્વીકારતો નથી; પરન્તુ તે પોતાની પાસે ઉપલબ્ધ જ્ઞાન–જાણકારીને સતત સુધારે છે, અદ્યતન કરે છે. આમ છતાં કેટલાંય એવાં કારણો છે કે જેને આધારે આપણે ખોટી જાણકારી પ્રાપ્ત કરીએ છીએ. કેટલીક વાર તો આપણે જાણી કે સમજી શકીએ છીએ કે આપણી પાસે જે જાણકારી છે તે સત્યથી વેગળી છે, ખોટી છે.

આવી ખોટી જાણકારી – અજ્ઞાન એ જ અન્ધશ્રદ્ધા છે. અન્ધશ્રદ્ધા હમ્મેશાં તદ્દન ખોટી એટલે કે સો એ સો ટકા ખોટી હોતી નથી. અન્ધશ્રદ્ધાના પાયામાં કંઈક સત્યના અંકુર તો હોય જ છે અને તેના આધારે જ તેનો વીકાસ થાય છે અને પછી સ્થીર થાય છે. આ પછી એને આધારે અન્ધશ્રદ્ધાનો ગઢ ચણાય છે. પછી ભલે આ ગઢ નબળો હોય. આ અન્ધશ્રદ્ધાનો ગઢ તર્ક, શાસ્ત્રપ્રમાણ અને વૈજ્ઞાનીક અભીગમના પ્રહારો સહન કરવા સક્ષમ પણ નથી હોતો.

માનવજીવનનો મુખ્ય હેતુ સત્યને હાંસલ કરવાનો છે અને એ પણ સો ટકા સત્ય, કોઈ પણ પ્રકારની ભેળસેળ વગરનું સત્ય. આપણી બધી શીક્ષણ અને ધાર્મીક સંસ્થાઓનો અન્તીમ ધ્યેય સત્ય પ્રાપ્તીમાં મદદરુપ થવાનો જ છે.

મનુષ્યની શક્તીઓ મર્યાદીત છે. તે બધું જાણવાની ઈચ્છા રાખે છે અને તેને માટે પ્રયત્ન પણ કરે છે. પરન્તુ થોડાક સમયમાં તે થાકી જાય છે અને તેની જાણવાની ઉત્કંઠા સમ્પુર્ણ રીતે ન સન્તોષાતાં તે મંદ પડી જાય છે. પછી તે તેને માટે વધારે પ્રયત્ન નથી કરતો. તે મનમાં પોતાની જાત સાથે સમાધાન કરી લે છે કે આટલી જાણકારી પુરતી છે. અહીં અસત્યને ચોરી–છુપીથી પ્રવેશવાની તક મળે છે. આ અસત્ય માન્યતા સત્યના નામે તેના મનમાં બીલ્લીપગે પ્રવેશે છે અને ધીમે ધીમે દૃઢતાપુર્વક તેના મન ઉપર કબજો જમાવી દે છે. આ વેળાએ તે સત્ય પ્રાપ્ત કરવાની નીષ્ઠાનો ત્યાગ કરી ધીમે ધીમે પોતાની સ્વેચ્છાથી અસત્યનો ગુલામ બની જાય છે. તે મનમાં સત્ય પ્રત્યેના પ્રેમનો ત્યાગ કરે છે એટલું જ નહીં; પણ પુર્ણ સત્ય પ્રાપ્ત કરવું શક્ય નથી એવું મનોબળ સ્વીકારે પણ છે. સત્ય પ્રત્યેનો પ્રેમ તો દરેક મનુષ્યના સ્વભાવમાં બીજરુપે હોય જ છે; પરન્તુ અસત્ય જેવું દેખાવાથી તે ભ્રમમાં રહે છે. અહીં તેનો પોતાનો અસત્યનો સત્ય તરીકે દેખાડવાનો હેતુ પણ હોતો નથી. અને તે માટે તે કોઈ ઢોંગ કે પાખંડ પણ કરતો નથી. આ જ અન્ધશ્રદ્ધાનું ઉદ્ભવસ્થાન છે. ખરેખર અન્ધશ્રદ્ધા સત્ય અને અસત્યનું મીશ્રણ છે. જેમાં સત્ય કરતાં અસત્યનું પ્રમાણ વીશેષ હોય છે. અહીં આપણે સ્વીકારીએ છીએ કે મનુષ્ય માટે સમ્પુર્ણ સત્ય જાણવું મુશ્કેલ છે. અહીં બુદ્ધીશાળી મનુષ્ય પોતે જાણે છે, સમજે છે કે હું બધું જાણતો નથી અને જાણી પણ શકતો નથી; આમ છતાં, તે વધારેમાં વધારે જાણવાનો સતત પ્રયત્ન કરતો રહે છે. પરન્તુ મોટા ભાગની સામાન્ય વ્યક્તીઓ પોતાના મનમાં સ્વીકારી લે છે કે મેં જે કાંઈ જાણકારી મેળવી છે તે પુરતી છે. તેનાથી વધુ જાણકારી મેળવવી અસંભવીત છે. આવા મનમાં જ અન્ધશ્રદ્ધાનાં બીજ રોપાય છે અને તે ધીમે ધીમે ફુલેફાલે છે. એટલે અન્ધશ્રદ્ધાનો પાયો મજબુત થઈ વૃદ્ધી પામે છે. અહીં શૈક્ષણીક અને ધાર્મીક સંસ્થાઓએ જાગૃત રહેવું જોઈએ કે અસત્ય – અજ્ઞાનના નામે અન્ધશ્રદ્ધા માનવસમાજમાં ન પ્રવેશી જાય. એક વખત આ અન્ધશ્રદ્ધા સમાજમાં ફેલાઈ જાય તે પછી તેને નીર્મુળ કરવી, દુર કરવી એ ઘણું જ કઠીન કાર્ય છે.

અન્ધશ્રદ્ધા મીઠું ઝેર છે. ઝેર એટલા માટે છે કે તે મનુષ્યની સત્ય જાણવાની જીજ્ઞાસાને અને ઉત્સાહને મારી નાખે છે અને કાયમ માટે તેને અન્ધશ્રદ્ધાની પથારીમાં સુવડાવી દે છે. બીજું, આ ઝેર મીઠું એટલા માટે છે કે તેને લોકો હોંશેહોંશે સહેલાઈથી સ્વીકારી લે છે. જેમ કે અમુક દેવી કે દેવતાની માનતા રાખવાથી પરીક્ષામાં ઉંચી ટકાવારી પ્રાપ્ત થશે અથવા પોતાનું દર્દ દુર થશે. આ માનતા ફળીભુત થાય છે ત્યારે તેમાં પ્રાપ્ત થયેલી સફળતાની વાતો બધાને કરે છે અને જ્યારે તેમાં નીષ્ફળતા પ્રાપ્ત કરે છે ત્યારે તે ચુપકી સાધી લે છે. આવી અન્ધશ્રદ્ધા અંગે સામાન્ય મનુષ્યને સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારે તે બચાવ કરે છે કે આવી માનતાઓ રાખવામાં આપણને શું વીશેષ નુકસાન થવાનું છે ? થોડા રુપીયા કે સમયનો વ્યય થશે એ જ ને ? તેને અજમાવી જોવામાં શું વાંધો ? લાગ્યું તો તીર નહીંતર તુક્કો ! બીજું, તેના મનના એક ખુણામાં સતત ભય રહે છે કે હું માનતા નહીં રાખું અથવા તેનો વીરોધ કરીશ તો તે દેવી–દેવતા મારા પર કોપાયમાન થઈ મને પાયમાલ કરી દેશે.

અન્ધશ્રદ્ધા એ નીંદામણ છે એટલે કે નકામું ઘાસ અને છોડ છે જે બાગમાં ફુલોની સાથે અને ખેતરમાં અનાજની સાથે ઉગે છે અને વીકાસ પામે છે. જેમ નીંદામણ ફુલોને અને અનાજને પુરતા પોષણથી વંચીત રાખે છે અને તેથી જ તેના ઉછેર અને વીકાસમાં હાનીકારક છે. આથી હોશીયાર અને સમજદાર માળી બાગમાં અને ખેડુત ખેતરમાં નીંદામણ ઉગવા જ દેતા નથી અને ઉગી નીકળે તો તરત જ તેને દુર કરવા પ્રયત્ન કરે છે. આવી જ રીતે અન્ધશ્રદ્ધા સમાજને સત્યના પ્રચારથી વંચીત રાખે છે અને વ્યક્તી, સમાજ, રાષ્ટ્ર તથા માનવજાતીના ઉત્થાન માટે નડતરરુપ બને છે. મોટાભાગની ધાર્મીક, સામાજીક કે શૈક્ષણીક સંસ્થાઓ પ્રજાને સત્યને માર્ગે દોરી જવા પ્રસ્થાપીત થઈ છે તેઓ સત્યને બદલે અન્ધશ્રદ્ધાને સમર્થન આપે છે અને જ્યાં અન્ધશ્રદ્ધાને સમર્થન આપતા નથી ત્યાં તેનો સ્પષ્ટ વીરોધ કરતા નથી; પરન્તુ તેની ઉપેક્ષા કરે છે. ધર્મ જેનો મુખ્ય હેતુ સત્યનો અને ફક્ત સત્યનો જ પ્રચાર કરવાનો છે. જેઓએ સત્યને સમર્થન આપી અસત્ય, અન્ધશ્રદ્ધાનો વીરોધ કરવાનો છે, તેઓ જ અન્ધશ્રદ્ધાના આધાર સ્તંભ બની તેનો વીકાસ કરે છે. ધર્મના પ્રચારકો જ મુખ્યત્વે અન્ધશ્રદ્ધાના પ્રચારકો બને છે. મનુષ્ય સ્વયમ્ જ્ઞાનમાં અપુર્ણ છે અને પ્રયત્નથી વધુ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આવી જાગૃતતા તેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં પ્રેરણાદાયી થઈ અન્ધશ્રદ્ધામાંથી મુક્ત થવા મદદરુપ થાય છે. પરન્તુ મનુષ્ય જ્યારે એમ સમજે છે કે અમુક પદાર્થ કે કાર્ય અંગે હું જાણતો કે સમજતો નથી અને જાણવા કે સમજવા માટે પણ શક્તીમાન નથી ત્યારે તે વીશેષ જાણકારી પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન છોડી દે છે અને પ્રચલીત માન્યતાને સત્ય તરીકે સ્વીકારીને અન્ધશ્રદ્ધાનો સ્વીકાર કરે છે.

આશ્ચર્યકારક વસ્તુ કે ઘટના અન્ધશ્રદ્ધાની માતા છે અને છેતરપીંડી તેની પરીચારીકા કે નર્સ છે જે તેને પોષે છે. આશ્ચર્યકારક વસ્તુ કે ઘટના એટલે કે મનુષ્ય જેને સમજવા અશક્તીમાન છે આ વસ્તુ કે ઘટના ત્યાં સુધી જ આશ્ચર્યજનક હોય છે જ્યાં સુધી તેને સમજવા અશક્તીમાન છીએ. જાદુના પ્રયોગો જ્યાં સુધી આપણે તેને સમજી શકતા નથી ત્યાં સુધી જ આશ્ચર્યજનક છે; પરન્તુ જ્યારે આપણે જાદુગરની ચાલાકી–કરામતને સમજી લઈએ છીએ ત્યારે તેની આશ્ચર્યજનકતા નાશ પામે છે. ઈન્ટરનેટ પર એક હજાર પૃષ્ઠનું પુસ્તક પાંચ મીનીટમાં જ અમદાવાદથી કલકત્તા પહોંચી જાય છે. સામાન્ય પ્રજા માટે આ આશ્ચર્યજનક ઘટના છે; પરન્તુ કમ્પ્યુટર ભણતો વીદ્યાર્થી તેને કમ્પ્યુટરની એક સામાન્ય પ્રક્રીયા જ માને છે. આપણે જ્યારે અન્ધશ્રદ્ધાને આશ્ચર્યજનક વસ્તુ કે ઘટનાનું બાળક કહીએ છીએ ત્યારે આપણા કહેવાનો અર્થ ગેરકાયદેસર બાળક છે, કારણ કે આશ્ચર્યને સારી રીતે સમજવામાં આવે તો તે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની પ્રેરણા આપે છે. આજની મોટાભાગની શોધખોળનું ઉદ્ભવસ્થાન આ આશ્ચર્ય જ છે. ન્યુટનને ઝાડ પરથી નીચે સફરજન પડતાં આશ્ચર્ય થયું કે આ સફરજન શા માટે નીચેની જ દીશામાં આવ્યું ? ઉપર કે આજુબાજુ કેમ ન ગયું ? ગુરુત્વાકર્ષણનો નીયમ શોધવામાં આ આશ્ચર્યજનક તત્વે જ તેને પ્રેરણા આપી.

આપણે ઉપર જોયું કે છેતરપીંડી અન્ધશ્રદ્ધાની પરીચારીકા છે. એટલે કે તે અન્ધશ્રદ્ધાને ઉછેરે છે. જો દુનીયામાં છેતરપીંડીનું અસ્તીત્વ જ ન હોય તો અન્ધશ્રદ્ધા ઉત્પન્ન થવાની સાથે જ કુદરતી રીતે નાશ પામવાની છે. આશ્ચર્ય અન્ધશ્રદ્ધાને જન્મ આપે છે પણ તેને ઉછેરતું નથી, છોડી દે છે. કોઈપણ માતા અવૈધ – બીનકાયદેસર બાળક માટે ગૌરવ નથી લેતી. અહીં છેતરપીંડી મદદે આવે છે તે તેને (અન્ધશ્રદ્ધાને) ખોળામાં લે છે અને તેનો ઉછેર કરે છે. અંતે અન્ધશ્રદ્ધાનો વધુને વધુ ફેલાવો થાય છે. ટુંકમાં છેતરપીંડી જ અન્ધશ્રદ્ધાનો ફેલાવો કરવામાં અગત્યનો પાઠ ભજવે છે. ચાલાક મનુષ્યો અન્ધશ્રદ્ધાનું વેપારીકરણ કરીને સામાન્ય પ્રજા – ભોળી પ્રજાને અન્ધશ્રદ્ધામાં કેવી રીતે જકડી રાખી તેનું આર્થીક શોષણ કરે છે. તે અંગે આપણે હવે પછીના પ્રકરણમાં ચર્ચા–વીચારણા કરીશું

(ક્રમશ)

–નાથુભાઈ ડોડીયા

સાચા, નીષ્ઠાવંત આર્યસમાજી શ્રી. નાથુભાઈ ડોડીયાએ સમાજસુધારા તથા ધર્મસુધારાના ક્રાન્તીકારી કાર્ય અન્તર્ગત 53 જેટલાં પુસ્તકો પ્રકાશીત કર્યાં છે. તે પૈકી ‘અન્ધશ્રદ્ધાનું વેપારીકરણ’ નામે આ પુસ્તક પ્રગટ કરીને, અન્ધશ્રદ્ધાના થઈ રહેલા વ્યાપારીકરણને તથા તે ક્ષેત્રે જામી પડેલાં સ્થાપીત હીતોને પડકારે છે. આ પુરુષાર્થ બદલ તેઓ અભીનન્દનના અધીકારી છે. અઢળક અભીનન્દન… ‘અભીવ્યક્તી’ને ‘અન્ધશ્રદ્ધાનું વેપારીકરણ’ પુસ્તક ભેટ મોકલવા માટે આભાર.(પ્રકાશક: ચરોતર પ્રદેશ આર્યસમાજ, સ્ટેશન રોડ, આણંદ – 380 001 ફોન: (02692) 244 191 પ્રથમ આવૃત્તી: 2014, પૃષ્ઠસંખ્યા: 96, મુલ્ય: 20/- મુખ્ય વીતરક: આર્યસમાજ, નવા ડેરા, ભરુચ – 392 001) લેખકશ્રી અને પ્રકાશકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક–સંપર્ક: શ્રી. નાથુભાઈ કેશવલાલ ડોડીયા‘સીદ્ધાર્થ’, મન્દીરવાળી ગલીમાં, જ્યોતીનગર, ગોદાવરી પાર્ક પાસે, મક્તમપુર–ઝાડેશ્વર રોડ, ભરુચ – 392 001 ફોન: (02642) 225671 સેલફોન: 99988 07256

 ‘રૅશનલ–વાચનયાત્રા’માં મોડેથી જોડાયેલા વાચકમીત્રો, પોતાના સન્દર્ભ–સંગ્રહ સારુ કે પોતાના જીજ્ઞાસુ વાચકમીત્રોને મોકલવા ઈચ્છતા હોય તે માટે, મારા ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગના હોમ–પેઈજ પર મથાળે, આગલા બધા જ લેખોની પીડીએફ વર્ષવાર ગોઠવીને મુકી છે. સૌ વાચક મીત્રોને ત્યાંથી જ જરુરી પીડીએફ ડાઉનલોડ કરવા વીનન્તી છે.

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે ? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ http://govindmaru.wordpress.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે નવો લેખ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ.. ..ગોવીન્દ મારુ..

અક્ષરાંકન: ગોવીન્દ મારુ, 405, સરગમ સોસાયટી, કાશીબાગ, કૃષી યુનીવર્સીટીના પહેલા દરવાજા સામે, વીજલપોર. પોસ્ટ: એરુ એ. સી. – 396 450 જીલ્લો: નવસારી. સેલફોન: 9537 88 00 66 ઈ.મેઈલ: govindmaru@yahoo.co.in

પ્રુફવાચન સૌજન્ય: ઉત્તમ ગજ્જર  uttamgajjar@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ: 11–07–2014

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 992 other followers